Áıtse de, maqsaty men múddesi, nátıjesi men jemisi jete tanylmaǵan jasandy ıntellektiniń kerneýin kúnnen-kúnge kúsheıtip jatqanymyz belgili. Munymyz – «sonda bar, qaıda ekenin bilmeımin, bir nárse alyp kel, ne ekenin bilmeımin» degen tapsyrma alǵan ertegi keıipkeriniń áreketine bek uqsas dúnıe.
Birde belgili matematık Nıkolaı Býgaev janýarlardyń ıntellektisi týraly baıandama oqylǵan kezdesýde tóraǵalyq etipti. Sonda tóraǵa «Intellekt degenniń ne ekenin bilesiz be?» degen suraqpen baıandamashynyń sózin bóledi. Sóıtse, baıandamashy bilmeıtin bolyp shyǵady, sonda tóraǵa aldyńǵy qatarda otyrǵandardan suraı bastaıdy:
– Siz bilesiz be?
– Siz she?
Eshkim bilmeıdi. Sonda Býgaev bylaı deıdi: «Intellektiniń ne ekenin eshkim bilmeıtindikten, janýarlardyń ıntellektisi týraly sóz qozǵaýdyń da qajeti joq. Kezdesýdi jabyq dep jarııalaımyn».
Semıotıka salasynyń bilgiri, mádenıettanýshy Iýrıı Lotmannyń pikirinshe, ıntellekt — logıkalyq oılaý qabileti ǵana emes, sonymen qatar mádenıetpen, mátinmen jáne kommýnıkasııamen tyǵyz baılanystaǵy kúrdeli júıe. Ol ıntellektini jeke tulǵalyq qasıetten góri, ujymdyq mádenıettiń elementi retinde qarastyrǵan.
Dál qazirgi sátte jasandy ıntellektiniń áleýeti jalpy ıntellektýaldylyqtyń tolyq mánin qamtymaıdy. Qazir ol siz qoıǵan suraqqa jaýap berýmen ǵana shektelip otyr, Lotmansha bul – logıkalyq oılaý ǵana. Al sizdiń túısigińizge túnemegen, oıyńyzǵa ornamaǵan sanańyzǵa jańa bir sáýle túsirý – onyń qabilet-qasıetinen tys dúnıe. Biraq ol da ýaqytsha. Adam balasy ony da jasap shyǵýǵa bar kúshin salady. Bul týraly nemis aqyny Gete XIX ǵasyrda «Faýst» tragedııasynda aıtyp ótedi:
«Bizdi esalań, qııalshyl dep ataıdy,
Biraq oıshyl muń qursaýdan bosaıdy.
Bosaıdy da, jyldar óte oıshyldyń
Sheber mıy jasandy oıshyl jasaıdy».
Iá, aqyr túbi adamnyń búkil qasıeti qondyrylǵan jasandy ıntellekt jasalyp shyǵady. Búgingideı logıkalyq algorıtmmen ǵana emes, joǵary mádenıetpen, kemel kommýnıkasııamen qarýlanǵan qurylǵy oılap tabylady. Ol adam balasynan barlyq jaǵynan artyq bola alady. О́ıtkeni munyń alǵashqy qadamdary sátti jasalyp qoıdy. 1997 jyly «Deep Blue» atty sýperkompıýter álemniń eń úzdik shahmatshylarynyń biri Garrı Kasparovpen oınap, ony tize búktirgenine 28 jyl ótip ketti. Odan beri qansha ýaqyt ótti. Kompıýterdiń adam aldyndaǵy alǵashqy jeńisi jasandy ıntellekt salasyndaǵy ınnovasııalardyń jańa dáýirine, ıaǵnı búgingi jaǵdaıymyzǵa túrtki boldy.
Qazir ushaq ushqyshsyz ushady, operasııa dárigersiz jasalady, egin dıqansyz egiledi. Tipti kitaptyń ózi jazýshysyz jazylatyn jaǵdaıdy kózimizben kórip júrmiz. Jasandy ıntellekt adamnyń barlyq qabiletin monopolııalap jatyr. Osy oraıda Shyńǵys Aıtmatov pen Qaltaı Muhamedjanovtyń tandeminen týǵan saýal aldymyzdan shyǵady: «Qaıtkende adam qalady adam bolyp?»
Abaı atamyz: «Malda da bar jan men tán, aqyl men sezim bolmasa», deıdi. Jasandy ıntellektide jan bolmasa da, «sezim» bar. «Men qazir jylap turmyn. Meni jubatshy» deseńiz, ol sizge jyly sózderin qarsha boratady. Aqyldyń bary ekibastan belgili. Biraq onyń aqyly qarabaıyr. Al adamnyń aqyly qandaı bolý kerektigin sálden keıin aıtamyz. Joǵaryda jan degen uǵymdy atap óttik. Kóbi jan men rýhty bir dep esepteıdi. Shákárim Qudaıberdiuly olarǵa qarsy shyǵady:
«Maǵynasyn anyq bile almaı,
Rýh degen sózdi jan deıdi,
Osydan jaman áýre joq».
Demek rýh degen jan emes eken, sonda ol ne boldy? Ne bolǵanyn Shákárim jalǵastyryp ózi aıtady:
«Rýh degen – dinsiz taza aqyl». Iá, siz durys oqydyńyz. Rýh – dinsiz taza aqyl. Keıingi keıbir baspalarda osy qatar «rýh degen – minsiz taza aqyl» dep beriledi. Joq, Shákárimniń eń asyly, jan-jaqty saraptalǵan nusqasynda «rýh – dinsiz aqyl». Olaı deıtini, rýh birinshi jaraldy ma, din birinshi jaraldy ma? Árıne, rýh. Ol – áýelgi jáne sońǵy, sondaı-aq máńgilik absolıýtti shyndyq. Biz osy «dinsiz taza aqylymyzben» ǵana absolıýtti shyndyqtyń mánine jete alamyz. Al jan-janýar men jasandy ıntellekti eshqashan bul mejege qol jetkize almaıdy.
«Aıýandaǵy aqyl ol emes,
Az ǵana sózim – az taqyl,
Quranyńdy oqy nanbasań».
Bul joly Shákárim osy túsinikti shegelep beredi. Sonda siz jáne biz, tutas adamzat rýhpen ǵana qasıetti bıigimizde shaıqalmaı otyra alamyz. Al ol rýhanı deńgeıge ne jetkizedi? Aınalyp keler qazyǵymyz, sarqylmaıtyn azyǵymyz Abaı aıtady munyń jaýabyn:
«Deneniń barsha qýaty,
О́nerge salar bar kúshin.
Júrektiń aqyl sýaty,
Mahabbat qylsa Táńiri úshin».
Saıyp kelgende jasandy ıntellektimen dýelge tússek, Dantestiń qolynan opat bolǵan Pýshkınniń halin kesherimiz sózsiz. Ol bizge qaraǵanda qyraǵy hám epti. Al dýet bolyp án shyrqasaq, ol óziniń aqparattyq qoryndaǵy Dımashtyń eń joǵarǵy notasyn, Pavarottıdiń ǵalamat qýatyn alyp shyǵyp, bizdiń «dedim-aı-aýymyzdy» on oraýy múmkin. Biraq ol adamnyń jeń ushynda jasyrylǵan «jasyryn kartasy» baryn bilmeıdi. Ol ne «karta» deseńiz, ol – júrek, rýhanııat. Eger adam osy «kartasyn» qoldanatyn bolsa, jasandy ıntellekt oǵan qarsylas ta, qońsylas ta bola almaıdy. О́ıtkeni dúnıeniń eń basty qundylyǵy – adam.
