– Ispanııa – kóptegen mádenıet toǵysqan el. Bul erekshelik Ispanııanyń mádenı dıplomatııasyna qalaı áser etedi?
– Mádenı dıplomatııamyz – Ispanııanyń áralýandyǵy men baı tarıhynyń aıqyn kórsetkishi. Ejelgi dáýirden bastap Ispanııa etnıkalyq jáne mádenı turǵyda alýan túrli. Onda ıberııalyqtar, keltter, grekter, fınıkııalyqtar, rımdikter, vestgottar, sondaı-aq hrıstıandar, evreıler, musylmandar da ómir súrdi. XV ǵasyrdan bastap Ispanııa álemdik sahnada óziniń erekshe qýaty men mádenı áralýandyǵyn kórsetip, ózge órkenıettermen aralasyp, jańa birlik pen yqpaldastyqqa jol ashty. Mádenı dıplomatııamyzdyń tıimdiligin arttyryp otyrǵan taǵy bir mańyzdy faktor – ıspan tili. Búginde shamamen 580 mıllıon adam ıspan tilinde sóıleıdi, onyń ishinde 60 mıllıony – AQSh-ta. Osy kórsetkish ıspan tilin qytaı tilinen keıingi eń iri til sanatyna shyǵardy. Bul sandardyń ekonomıkalyq máni de bar: eger ıspan tili resmı til bolyp sanalatyn elderdiń ishki jalpy ónimin biriktirsek, olar álemdegi úshinshi iri ekonomıkalyq blok bolar edi, AQSh pen Qytaıdan keıin. Sondaı-aq ıspan tili – ınternettegi saıt sany boıynsha ekinshi orynda.
Búginde álem boıynsha 25 mıllıon adam ıspan tilin ekinshi shet tili retinde qoldanady. Qazaqstanda onǵa jýyq ýnıversıtet, mektep jáne jekemenshik akademııalarda ıspan tilin oqytatyn bólimder bar. Jyl saıyn bul kýrstarǵa myńnan asa stýdent jazylady. Ispan telehıkaıalary, fılmderi, sán, taǵam jáne sport túrleri, sondaı-aq latyn mýzykasy men telenovellalar, ásirese, jastar arasynda óte tanymal. Astanadaǵy bizdiń elshilik ıspan mádenıetin nasıhattaıtyn túrli is-sharalar (fılmder, dárister, konsertter, kórmeler) uıymdastyrady jáne olar úlken qyzyǵýshylyqqa ıe.
– Ispanııada fýtbol tek oıyn emes, óner túri retinde qabyldanady. «Real Madrıd», «Barselona», «Atletıko Madrıd» sııaqty komandalar – osy qubylystyń naqty mysaly. Bul fenomen Ispanııa mádenıeti men ekonomıkasynyń damýyna qandaı úlesi bar?
– Durys aıtasyz. Ispanııada fýtbol – din men ónerdiń qosyndysy sııaqty. Sonymen qatar bul – úlken bıznes. «Real Madrıd» – álemdegi eń tabysty fýtbol klýby (quny 6,6 mlrd dollar), al «Barselona» – úshinshi orynda (5,6 mlrd dollar), «Atletıko Madrıd» – on ekinshi orynda (1,6 mlrd dollar). Fýtbol – Ispanııanyń eń tabysty «eksportynyń» biri. Osy oraıda «Egemenniń» oqyrmandaryna súıinshi jańalyqty jetkizgim keledi. Osy jazda Ispanııanyń eń myqty komandalarynyń biri – «Atletıko Madrıd» Almaty mańynda, «Doscar Group» seriktestigimen birge fýtbol akademııasyn ashady. Bul akademııada júzdegen qazaqstandyq jáne Ortalyq Azııa elderinen kelgen balalar men jasóspirimder kásibı fýtboldyń álippesin úırenedi. Men akademııa ornalasqan orynǵa baryp kórdim. Infraqurylymy óte zamanaýı eken. Onda jataqhana, mektep-ınternat, sport zaldar, alty jattyǵý alańy jáne 10 myń adamǵa arnalǵan stadıon bolady. Eń úzdik shákirtter Madrıdte oqýyn jalǵastyrýǵa múmkindik alady. Biz Qazaqstannyń aımaqta ǵana emes, jahandyq deńgeıde de fýtbol derjavasyna aınalýyna úles qosýdy qalaımyz.
– Elimizge elshi bolyp kelgenińizge birneshe aı boldy. Bizdiń mádenıetimizdiń qaı qyrlary unady?
– Shyn máninde, bul – Qazaqstandaǵy ekinshi dıplomatııalyq kezeńim. Birinshi ret 1999–2002 jyldary kelgen edim. Ol kezde Ispanııa Almatyda elshiligin ashqan, keıin ol Astanaǵa kóshirildi. Endi 25 jyldan keıin Ispanııa elshisi retinde qaıta oraldym. Qazaqstan meniń ekinshi úıim sııaqty. Maǵan onyń tabıǵaty men taǵamdary, basqa da kóptegen qundylyqtary unaıdy, sondyqtan neden bastarymdy da bilmeımin. Tek bir nárseni tańdaý kerek bolsa, onda men, eń aldymen, adamdaryn, ásirese jastardy aıtar edim. Ýaqytymnyń bir bóligin mektepter men ýnıversıtetterge baryp, dáris oqýǵa arnaımyn. Qazaq stýdentteriniń boıynan ómirge degen qushtarlyq pen bilimge degen shynaıy yqylasty baıqaımyn. Aptasyna kem degende bir ret jastarmen, zııaly qaýym ókilderimen birge dáriste, pikirtalas klýby men beıresmı túski asta bas qosýǵa tyrysamyn. Olarmen suhbattasý dúnıetanymymdy keńeıtip, osy eldiń qaı baǵytta damyp jatqanyn jaqsyraq túsinýge kómektesedi.
– Siz Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine arnaıy barǵanyńyzdy aıtyp edińiz. Bul sapar qandaı áser qaldyrdy?
– Iá, men Túrkistanǵa 1999 jyly barǵanmyn. Bul saparǵa baılanysty óte qyzyqty bir esteligim bar. Kesenege barǵanymda meniń Ispanııadan kelgenimdi estigen jergilikti jol bastaýshy erekshe yntamen Andalýsııadan shyqqan sopylyq baǵyttaǵy aqyn Ibn Arabıdi atady. Ol Ispanııada ıslam dáýirindegi atymen ál-Andalýs dep te ataldy. Ibn Arabı Qoja Ahmet Iаsaýımen shamamen bir dáýirde ómir súrgen taǵy bir uly sopy retinde atalady.
Sol sátte meniń Ibn Arabıge degen súıispenshiligimniń oıanýyna sebep bolǵan mádenıetti qazaq áıeline alǵysymdy bildiremin. Ol bizge qos sopynyń da óleńderin jatqa oqyp berdi. Eýrazııa qurlyǵynyń eki shetinde ómir súrgen bul eki aqynnyń bir rýhanı aǵymda bolyp, qudaıdy izdeý jolynda tereń ári kórkem poezııa týdyrǵany meni qatty tańǵaldyrdy.
– Abaı Qunanbaıuly men Servantes syndy uly tulǵalar óz eliniń ádebıeti men mádenıetin bıikke kóterdi. Servantestiń shyǵarmalary qazaq tiline ertede aýdarylyp, «Don Kıhot» birneshe ret qaıta basylyp shyqty. Biz Abaıdyń da shyǵarmalary ıspan tiline aýdarylǵanyn estidik. Ispan oqyrmandary ony qalaı qabyldady?
– 2022 jyly Álemdik dinder kóshbasshylarynyń VII seziniń ashylýynda Argentınadan shyqqan marqum Papa Fransısk Abaı shyǵarmashylyǵynan on eki retten asa dáıek keltirdi. Abaıdyń keıbir shyǵarmalaryn 2020 jyly Marııa Sanches Pýg ıspan tiline aýdardy. Ol qazaq ádebıetin ıspan tildi aýdıtorııaǵa tanytý jolyndaǵy eńbegi úshin «Dostyq» ordenimen marapattalǵan. Bıyl Abaıdyń «Qara sózderiniń» tańdaýly bólimderin ıspan tiline aýdarý jobasy júzege asyrylady. Sonymen qatar alǵashqy qazaq-ıspan sózdigin daıyndap jatyrmyz. Bul bizdiń stýdentterge eki tilde de bilim alýdy jeńildetedi. Taǵy bir mysal – 2016 jyly ıspan aqyny Hýsto Horhe Padron aýdarǵan qazirgi qazaq poezııasynyń jınaǵy jaryq kórdi.
– Qazaqstandy Ispanııada tanytýdyń qandaı joldary bar? Bul baǵytta nendeı jobalar júzege aspaq?
– Shyn máninde, Ispanııada Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyq orta ǵasyrlardan bastalady. Jibek jolynyń Batystaǵy alǵashqy beınelenýi men Altyn Orda hany Jánibek beınelengen karta – 1375 jyly Ispanııanyń Qasıetti Aragon tájinde jasalǵan «Katalon atlasynan» aıqyn kórinedi. XV ǵasyrdyń basynda ıspan elshisi Rýı Gonsales de Klavıho Ámir Temir zamanyndaǵy Ortalyq Azııaǵa sapar shegip, bul óńir týraly keremet kitap jazdy. Bul shyǵarma Eýropada birneshe tilge aýdarylyp, bestsellerge aınaldy.
Búginde Madrıdtegi Qazaqstan elshiligi qazirgi Qazaqstandy Ispanııada nasıhattaý baǵytynda úlken jumys atqaryp jatyr. Sondaı-aq Ispanııada turatyn qazaqstandyqtar men Qazaqstanǵa qyzyǵatyn ıspandyqtardy biriktiretin «Kasa Kazaka» uıymy jumys isteıdi. Bul uıym Astanada ótken Kóshpeliler oıyndaryna Ispanııadan otyzdan asa sportshynyń qatysýyna yqpal etti. Bul Batys elderinen kelgen tórtinshi iri delegasııa boldy. Qatysýshylar oıynnyń uıymdastyrylý sapasy men qazaq halqynyń qonaqjaılyǵyna tánti boldy.
Basqa jobalarǵa keletin bolsaq, «Atletıko Madrıd» fýtbol akademııasynyń ashylýy Ispanııada Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyqty arttyrady dep senemin. Sondaı-aq bıyl Qazaqstannyń Ispanııadaǵy bedelin kúsheıtetin eki iri oqıǵa ótedi. Birinshisi – qazaqtyń álemge tanymal ánshisi Dımash Qudaıbergen qarasha aıynda Barselonada konsert beredi. Buǵan deıin 1 maýsymda ol Barselonada jankúıerleri men BAQ ókilderine arnalǵan konferensııa ótkizedi. Ekinshi joba da óte qyzyqty. Bul – «Netflix» platformasynyń qoldaýymen túsirilgen alǵashqy ıspan-qazaq birlesken iri kınoónimi. Fılmniń túsirilimi aıaqtaldy. Endi sońǵy montajdaý jumysy júrip jatyr. Fılmniń ataýy – «La Tregua», qazaqshalasaq, «Bitim» degen maǵyna beredi. Atalǵan ónim stalındik kezeńde Qarlagta aman qalý jolynda kúresken júzdegen ıspan tutqynynyń shynaıy tarıhyna negizdelgen. Fılm rejısseri – áıgili «Money Heist» (Qaǵaz úı) serıalynyń avtory Mıgel Anhel Vıvas. Basty rólderde ıspan akterleri Mıgel Erran (Money Heist) jáne Aron Paıper (Elite), sondaı-aq Qazaqstan akterleri Dına Tasbolatova, Altynaı Nógerbek, Sergeı Ýfımsev, Farabı Aqqozov oınaıdy.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
