Foto: ashyq derekkóz
Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha jer betinde shamamen 8,7 mıllıon janýar men ósimdik túri bar. Alaıda, olardyń tek 1,4-1,8 mıllıony ǵana ǵylymı turǵyda zerttelgen. Tabıǵatta bizge beımálim mıllıondaǵan janýar, ósimdik, sańyraýqulaq jáne mıkrob túrleri bar. Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qorynyń (WWF) málimetinshe, jyl saıyn 10 000-nan astam janýar men ósimdik túri joıylyp ketedi. Bul joıylý qarqyny tabıǵı joıylý jyldamdyǵynan 1000 ese joǵary. Bul úderistiń tabıǵat pen adamǵa tıgizer zııany bar ma?
Jándikterdiń, ásirese, aralardyń joıylýy aýyl sharýashylyǵyna úlken qaýip tóndiredi. Aralar álemdegi azyq-túlik daqyldarynyń 75%-yn tozańdandyrady. Olardyń popýlıasııasynyń azaıýy azyq-túlik óndirisine jáne jahandyq ekonomıkaǵa áser etedi. Kóptegen dárilik zattar tabıǵı kózderden alynady. Bıologııalyq ártúrliliktiń joıylýy bolashaqta jańa dárilerdi shyǵarý múmkindigin azaıtady. Sondaı-aq, ekojúıelerdiń buzylýy aýrý taratýshy jándikterdiń sanyn arttyryp, juqpaly aýrýlardyń taralý qaýpin kúsheıtedi.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe bıologııalyq ártúrliliktiń joıylýy jahandyq ekonomıkaǵa jyl saıyn shamamen 10 trıllıon AQSh dollary kóleminde shyǵyn ákeledi. Bul shyǵyndar aýyl sharýashylyǵyndaǵy ónimdiliktiń tómendeýi men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy shyǵyndardyń artýyna ákelip soǵady.
GPS telemetrııasy, spýtnıktik baqylaý jáne jasandy ıntellekt sııaqty zamanaýı tehnologııalar janýarlardyń qozǵalysyn baqylaýǵa, brakonerlikti anyqtaýǵa jáne ekojúıelerdiń jaǵdaıyn baǵalaýǵa múmkindik beredi. Mysaly, AQSh-ta tasbaqalardyń qozǵalysyn baqylaý arqyly fermerlerge shabyndyqtardy shabýǵa keńes berilip, olardyń popýlıasııasyn saqtap jatyr. Taǵy bir mysal, 1980 jyldary Kosta-Rıka ormandarynyń 75%-y kesilip, bıoalýantúrlilikke úlken qaýip tóndi. Memleket osy máseleni sheshý úshin «Ekojúıelik qyzmetter úshin tólem» (PES) júıesin engizdi. Bul baǵdarlama arqyly jer ıelerine ormandy saqtap, qaıta qalpyna keltirýge yntalandyrý retinde qarjylaı qoldaý kórsetildi. Nátıjesinde qazir eldiń 50%-dan astam aýmaǵy ormanmen qaıta kómkerilgen. Kosta-Rıka búginde ósimdikterdi saqtaýdy oń jolǵa qoıǵan eń tabysty elderdiń biri retinde moıyndalǵan.
Alına QAIRATQYZY,
EUÝ 2-kýrs stýdenti
