«Aqyl»
Bul adam bolmysynyń negizgi sıpaty. О́zge jaratylystardan ekshep, bıik qylyp turǵan nárse de – osy. Abaı «aqyl» sózin 199 ret qoldanǵan. Alaıda hakimniń dúnıetanymyndaǵy aqyl – biz qabyldap úırengen logıka emes. Onyń maqsat etkeni – nurly aqyl. Adam aqylyn sol arqyly zulymdyqqa emes, izgilikke jumsaıdy. Hakim tanymyna sáıkes, «kisi aqylsyzdyǵynan azbaıdy, aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlylyq joqtyǵynan azady». Osy sebepti barlyǵy júrekke baǵyný kerek. О́ıtkeni júrek – nurdyń uıasy. Perishte júrekke qonaqtaıdy. Abaı M. Lermontovtan tárjimelegen «Shaıtan» óleńinde bastapqyda ázázildiń perishtelerge sabaq bergen asqan aqyldylyǵyn aıta kelip «Japa-jalǵyz bilimnen baq shyqpaıdy, ólsheýsizdiń syımasyn bir sezbegen» dep jazǵyrady. Ol qudaıdyń shetsiz, sheksiz ilimin shekteýli sanasyna syıdyramyn dep tákapparlaǵanyn eske alady. Adamdy da osy minez keselinen saqtandyrady.
«Júrek»
Abaı óleńderi men qara sózderinde «júrek» sózin 156 ret paıdalanǵan. Al quranda bul sóz 132 jerde kezdesedi. Bul jan men tánniń eń mańyzdy múshesi – júrek ekendigin kórsetip tur. Hakim dúnıetanymyndaǵy júrek – adamdardyń ózin-ózi tanıtyn terezesi. Ol – on eki músheniń patshasy, qudaılyq nurdyń uıasy. Sondyqtan ony taza saqtaý – kemeldikke jetkizetin eń basty qareket. Aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy «jyly júrek» konsepsııasy – tereń gýmanısttik uǵym. Bul, árıne, danalardan jalǵasyp jatqan tuǵyrly tujyrymdama. Ál Farabı óziniń traktatynda «Júrek – ishki tabıǵı jylylyqtyń kózi. Basqa múshelerge jylylyq naq osydan taraıdy, olar osydan nár alyp otyrady», degen jazbasy bar. Sáıkesinshe osy ıdeıany Abaıdyń saraptaýynda bylaı jetkiziledi: «Sol júrekten jylylyq, dostyqpenen bulaqsha aǵyp ǵalamǵa taramaqshy». Iаǵnı, árbir adam júregine jamandyq jýytpasa, qoǵam da durystalady.
«Ǵıbrat»
Abaı shyǵarmashylyǵynda bul sózdi 16 ret qoldanǵan. Túbi parsydan shyǵatyn sóz úlgi, ónege maǵynasyn ústeıdi. «Sol nárseni estigende ıá kórgende ǵıbratlaný kerek, kóńildenip, tushynyp, yntamen uǵý kerek» deıdi otyz birinshi qara sózinde. Islam fılosofııasynda qurannyń bir emes ekeý ekendigi aıtylady. Biri – Muhammed paıǵambarǵa túsken kitap, ekinshisi – on segiz myń ǵalamnyń ózi. Alǵashqysy – kishi quran sanalsa, keıingisi – úlken quran atalady. Musylmandardyń kishi qurandy ǵana oqyp, úlken quran – dúnıeniń qupııasy men syryna nazar salmaıtyny fılosoftardyń synyna talaı ilikken. Abaıdyń paıymyna salsaq, ómirdiń árbir qubylysyna zeıinmen nazar salyp, onyń hıkmetine oı júgirtý kerek. «Bul ózi ne nárse», «mundaı bolýynyń sebebi ne?» degen saýaldarǵa indete jaýap izdese, Abaı ondaı jandy hakim bolady deıdi. Sebebi hakim – ár istiń sebebin izdeýshi. Bul tusta Abaı Sokrat fılosofııasymen úndesedi. Grek oıshyly durys suraq qoıý arqyly shynaıy aqıqatqa jetýge bolatynyn túsindirgen.
«Eńbek»
Abaı fılosofııasyndaǵy «eńbek» konsepsııasy — onyń rýhanı ári áleýmettik iliminiń ózegi. Hakim Abaı úshin eńbek — tek qana kúnkóris kózi emes, adamnyń adam bolyp qalyptasýynyń, qoǵamnyń órkendeýiniń, rýhanı jetilýiniń basty tetigi. Ol óz shyǵarmalarynda eńbeksúıgishtik pen adal tirshilikti nasıhattaı otyryp, jalqaýlyq pen masyldyqty synaıdy. Abaı «eńbek» sózin shyǵarmalarynda 47 ret qoldanǵan. Otyz jetinshi qara sózinde «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń. Adamshylyqtyń qaryzyna eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń», deıdi. Hakim dúnıetanymyna sáıkes, Haqqa qyzmet etý halyqqa qyzmet etýden bastalady.
«Ǵylym»
Aqyl zeketi – ǵylym. Onymen aınalysý adamnyń ózin, dúnıeniń syryn tanýǵa múmkindik beredi. Hakim bul sózdi 111 ret paıdalanǵan. Abaı musylman qoǵamynan shyqqannan keıin ǵylymdy qudaı hıkmetinen eshqashan bólip qarastyrmaıdy. Kerisinshe ǵylymdy – eń asyl qulshylyq dep túsindiredi. «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol hakıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqylyq hám adamdyq dúr», deıdi óziniń otyz segizinshi qara sózinde. Munyń túp-tamyry «Ǵalymnyń sııasy shahıttyń qanynan artyq» degen paıǵambar hadısine baryp tireledi.
