– Adamnyń azamat bolyp qalyptasýyna ata-anasy men otbasynan alǵan tárbıesi erekshe áser etedi. Siz atadan balaǵa jalǵasqan munaıshylar áýletinde óstińiz. Munaıshy bolýyńyzǵa da ósken ortańyzdyń yqpaly tıgeni anyq. Áńgimeni osydan bastasaq?
– Shynynda da, ómirlik jolymdy, sonyń ishinde kásibı baǵytymdy tańdaýymda otbasymnyń róli orasan zor boldy. Ata-anamnyń tárbıesi mamandyqty tańdaýǵa ǵana emes, minezimdi, bolmysymdy qalyptastyrdy. Munaıshylar áýletinde dúnıege keldim. Ákem Tájiǵaranyń alty aǵasy bolǵan. Olardyń tórteýi ákemmen birge óte erte jastan munaı kásipshiliginde eńbek etken. Bul HH ǵasyrdyń bas kezi bolatyn. Bes aǵaıyndy jigit elimizde ónerkásiptik munaı óndirý isin qolǵa alǵan «Nobel aǵaıyndylary» seriktestiginde jumys istep, Dossor ken ornyn alǵash ıgerge bastady. Naqtyraq aıtqanda, olar elimizde ındýstrııalandyrý bastalǵan tusta jańa kásipti meńgergen alǵashqy qazaq munaıshylary. Iаǵnı endi ǵana qalyptasa bastaǵan jumysshy tabynyń ókilderi edi.
Ákem únemi dastarqan basynda munaıdyń ómirdegi mańyzy týraly jıi áńgimeleıtin. Meniń bala kezimdegi eń jarqyn estelikterim – ákemniń maıdannan oralýy men zaýyttaǵy óndiris sehtary.
On alty jasymda Dossordaǵy avtomobıl, traktor jáne munaı jabdyqtaryn jóndeıtin zaýytqa slesardiń shákirti bolyp jumysqa qabyldandym. Kúndiz jumys istep, keshki mektepte oqydym. Keıin Dossor munaı tehnıkýmynyń keshki bóliminde bilim aldym. I.M.Gýbkın atyndaǵy Máskeý munaı-hımııa jáne gaz ónerkásibi ınstıtýtyna túskenge deıin slesar retinde bes jyl eńbek ótilim boldy.
Men – áke-sheshemniń tuńǵyshymyn. Keıin jolymdy inilerim men jıenderim jalǵady. Odan soń munaı salasyna balalarymyz, nemerelerimiz, shóberelerimiz de keldi. Osylaısha, ákem men onyń baýyrlarynan bastaý alǵan Shyrdabaevtar munaıshy áýleti paıda boldy. Bul eńbek dástúri búginde de jalǵasyp keledi. Qazirgi tańda áýletimizdiń munaı-gaz salasyndaǵy jıyntyq eńbek ótili 1200 jyldan asty.
– Máskeýden joǵary oqý ornyn bitirip kelgennen keıin birden Mańǵystaýǵa bardyńyz ba?
– Joq. Eńbek jolymdy bastaǵan týǵan zaýytym – Dossorǵa oraldym. Onda tehnıkalyq bólimge ınjener-konstrýktor bolyp ornalastym. Komsomoldaǵy qoǵamdyq jolym da osy jerden bastaldy. Bul zaýyt tek eńbek orny ǵana emes, ekinshi úıim boldy. Osynda kásibı turǵydan da, azamattyq jáne qoǵamdyq jaǵynan da ósip, qalyptastym. Dál osy Dossorda Máskeýde tanysqan Sáýle ekeýmizdiń komsomoldyq jańasha sıpattaǵy toıymyz ótti.
Mańǵystaýǵa birneshe jyldan keıin bardyq. Ol kezde jańadan О́zen aýdany qurylyp, ortalyǵy – qalalyq tıptegi kent «Novyı Ýzen» boldy. Meni sol jerdegi komsomol uıymynyń birinshi hatshysy etip saılady. Jarty aralda komsomol qurylysy qyzý júrip jatty. Jańa munaı ken oryndary ıgerilip, búkil keńes odaǵynan jastar aǵylyp kele bastady.
60-jyldardyń sońy men 70-jyldardyń basynda Mańǵystaýda qýatty óndiristik-energetıkalyq keshen qurý – basty mindettiń biri sanaldy. Sol kezeńde ótkizilgen komsomol konferensııalary men bıýrolarynda, plenýmdarda, jınalystarda óndiris pen qurylys máseleleri, eńbek tártibi men komsomolshynyń beınesi kún tártibinen túspeıtin. Osylaısha, qyzmet jolynda komsomol satysymen óstim. 1970 jyly Gýrev oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılandym.
– Komsomoldan keıin siz partııalyq qyzmetke bardyńyz. On jyl boıy Gýrev qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy boldyńyz. Sizdiń basshylyǵyńyzben qazirgi Atyraý qalasy aıtarlyqtaı ózgerdi. Shahardy on jyl basqarý qıyn bolǵan joq pa?
– Ol kezdegi Gýrev – negizinen saz kirpishten salynǵan bir qabatty úılerden turatyn qala edi. Tek ortalyqta ǵana eki-úsh qabatty ǵımarattar kezdesetin. Shahardaǵy eń basty kórneki oryndar – alty júz oryndyq oblystyq drama teatry men jeti qabatty qonaqúı bolatyn. On jyl boıy qalanyń barlyq máselesin sheshýge týra keletinin múlde oılaǵan joqpyn.
Jumys óte kóp. Ásirese jańa ken oryndary ashyla bastaǵannan óńirdiń munaı baılyǵyn ıgerý kúsheıe tústi. Teńiz ken ornyn ıgerý máselesi respýblıkalyq jáne oblystyq plenýmdar men partııa bıýrolarynda jıi kóteriletin. Árıne, qalany on jyl basqarý jeńil boldy dep aıta almaımyn. Jaýapkershiligi joǵary, óz isine berilgen kásibı mamandardyń komandasy qajet. Olar qyzmettik mindetin ǵana emes, odan da kóbirek isteýge daıyn bolýǵa tıis. Keıbir áriptesterim meni tym talapshyl boldy dep eseptegen shyǵar. Biraq sol kezde de, búgin de ustanymym ózgergen joq. Eger memlekettik qyzmetti tańdasań, onda halyq aldyndaǵy jaýapkershilikti shyn júrekten túsinýiń kerek.
– Teńiz – dúnıe júzindegi eń iri munaı ken oryndarynyń biri. Sondaı-aq ol otandyq munaı-gaz salasynyń táýelsizdik dáýirinde qaıta jańǵyrǵan rámizi retinde baǵalanady. Endi osy Teńizdegi qyzmetińiz týraly aıtsańyz?
– Teńizge alǵash ret 80-jyldardyń sońynda, ıaǵnı «Teńizmunaıgaz» óndiristik birlestiginiń basshylyǵyna kelgen kezde bardym. Sol sátten bastap naǵyz tarıhı oqıǵalardyń qaq ortasynda júrdim. Álemdegi eń aýqymdy ken oryndarynyń biri – Teńiz munaı-gaz kesheniniń irgetasy qalandy. Biz bolashaq KTL-diń (keshendi tehnologııalyq jeli) negizin qalap, vahtalyq jumysshylar qalashyǵynyń alǵashqy qazyǵyn qaqtyq. Bul jerde keıin keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen kelgen 12 myń adam jumys isteı bastady. Teńizge sheteldik alyp munaı kompanııalarynyń nazary aýdy. Olardyń arasynda 1989 jyly ken ornyna kelgen «Shevron» korporasııasy da bar edi.
Keıinirek Jańaózendegi qaıǵyly oqıǵaǵa baılanysty el basshylyǵy maǵan qalalyq partııa komıtetin basqarýdy tapsyryp, shahardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy qalpyna keltirý mindetin júktedi. Osylaısha qaıtadan atqarýshy bılikke oralyp, Teńizden ketýge májbúr boldym.
Teńizben taǵdyr meni ekinshi ret 1993 jyly qaıta tabystyrdy. Onda Atyraý oblysy ákiminiń birinshi orynbasary qyzmetin atqaryp júrgenmin. Sol ýaqytta «Shevron» korporasııasymen Teńizdi birlesip ıgerý jónindegi kelissóz bastaldy. Al bizdiń taraptan bul kelissózderge basshylyq etý maǵan júkteldi. Bul ońaı bolǵan joq. Keıde tyǵyryqtan shyǵý múmkin emes sııaqty kórinetin. El múddesin qorǵaý óte qıyn boldy. Aqyry kópten kútken kelisimge qol jetkizdik. 1993 jyldyń 6 sáýirinde «Teńizshevroıl» birlesken kásipornyn qurý týraly resmı kelisimge qol qoıyldy. Prezıdenttiń jarlyǵymen jańa kásiporynnyń qazaqstandyq taraptan dırektory bolyp taǵaıyndaldym. Búgingi kúnge deıin «Teńizshevroıl» kompanııasy elimizdegi eń iri salyq tóleýshileriniń biri bolyp sanalady.
– Jańa siz 1989 jylǵy Jańaózen oqıǵasy týraly aıtyp qaldyńyz. Osyǵan toqtalasyz ba?
– Bári jappaı tártipsizdikten bastaldy. Keıin bul oqıǵa ultaralyq qaqtyǵysqa ulasty. Biraq árıne, mundaı qaıǵyly jaǵdaıdyń túpki sebebi – ekonomıkalyq daǵdarys edi. Bul jaǵdaı qala turǵyndarynyń arasynda áleýmettik shıelenis týǵyzdy. Osyndaı bir ǵana ushqyn – halyq narazylyǵynyń jalynyn tutatýǵa jetkilikti boldy. 1989 jyldyń maýsym aıynda Jańaózende tótenshe jaǵdaı rejimi jarııalanyp, shaharǵa ásker kirgizýge májbúr boldyq. Oqıǵa týraly estigen sátte men shette qala almadym. О́ıtkeni bul – týǵan qalam. Sondyqtan el basshylyǵynan Jańaózenge baryp, qalalyq partııa komıtetin basqaryp, jaǵdaıdy turaqtandyrý tapsyrmasy túskende, esh oılanbastan jolǵa shyqtym.
Qyzmetke kiriskennen keıin áriptesterimmen birge úsh aı boıy demalyssyz, kún saıyn qala men aýyl turǵyndarymen kezdesip, olardyń shaǵymdaryn, ótinishterin muqııat qarastyrdyq. Ár adammen jeke jumys isteı otyryp, qala kóshelerine beıbitshilik pen tynyshtyqty qaıtara aldyq. Biraz ýaqyttan keıin tótenshe jaǵdaı rejimi joıylyp, ásker shyǵaryldy. Jańaózenge qalypty ómir men qaýipsizdik qaıta oraldy.
– Kásibı munaıshy retinde elimizdiń aýqymdy munaı jobalarynyń aldaǵy damýyn qalaı elestetesiz. Qazirgi munaı salasynyń jaı-kúıi týraly aıta ketseńiz?
– Bıyl «Teńizshevroıl» kompanııasy qyzmetiniń 32 jyldyǵyn atap ótti. Iаǵnı Teńizdi ıgerý boıynsha 40 jyldyq kelisimsharttyń tórtten úsh bóligi aıaqtaldy. Bul – orasan mol tájirıbe, ony tereń zerttep, tıisti qorytyndylar shyǵarý qajet. Sebebi jobanyń keıingi on jyldyǵy múmkindiginshe tıimdi aıaqtalyp, kelesi kelisimshart úshin senimdi negiz qalanýǵa tıis. Bul jańa qujat burynǵy kezeńdegi barlyq sabaqty, ozyq tájirıbelerdi qamtýy kerek.
Elimizdiń munaı salasyndaǵy ekinshi kóshbasshy joba – Soltústik Kaspıı jobasy. Alyp Qashaǵan ken orny – Qazaqstannyń úlken áleýetin tanytatyn nysan. Biraq bul joba munaı salasyna aýqymdy tehnologııalyq mindetter men kúrdeli máselelerdi de qatar júkteıdi. Bul teńizdegi keshendi joba júzege asa bastaǵannan-aq talaı qıyndyqty bastan ótkerdi. Búgingi munaı naryǵynyń qubylmaly sıpaty munaı jobalaryn basqarýda ıkemdi tásilderdi qajet etedi. Iаǵnı ekologııalyq qaýipsizdik pen ekonomıkalyq tıimdilikti eskere otyryp, jedel ári durys tehnologııalyq sheshim qabyldaı bilý asa mańyzdy. Endigi jerde bizge kúsh-jigerdi biriktirip, munaı jobalary arasyndaǵy seriktestik pen yntymaqtastyqty barlyq deńgeıde kúsheıtý qajet.
– Jalpy, otandyq munaı-gaz salasynyń bolashaǵy qandaı bolady? Áńgimemizdi osy taraptaǵy oıyńyzben túıindesek?
– Keıingi jyldary elimizde sıfrlandyrý úderisi belsendi qarqyn aldy. Elimiz bul úderiske syrttan qarap turǵan joq, kerisinshe, joǵary deńgeıdegi sıfrlyq qoljetimdilikti kórsetip otyr. Sıfrlyq transformasııanyń ajyramas bóligi – jasandy ıntellektige negizdelgen tehnologııa. Osyndaı ınnovasııalardy ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkanyń barlyq salasyna, sonyń ishinde munaı-gaz óndirisine engizý óte mańyzdy. О́ıtkeni bul sala áli de el ekonomıkasynyń naqty sektoryndaǵy basty tirekterdiń biri.
Álemdegi iri munaı kompanııalary sıfrlyq tehnologııalardy keńinen qoldana bastady. Geologııalyq barlaýdan bastap, sońǵy ónimdi ótkizýge deıin. Qazaqstandaǵy munaı kompanııalarynda da sıfrlandyrý úderisi aldaǵy jyldary kúsheıe túsetini sózsiz. О́ıtkeni bul – básekege qabilettilikti saqtaýdyń basty sharty. Osyǵan oraı, elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi týraly da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Boljamdarǵa súıensek, 2050 jylǵa qaraı ornyqty damý baǵdarlamalary aıasyndaǵy ózgerister elimizdiń IJО́-ni qosymsha 3%-ǵa arttyryp, 500 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.
Degenmen de aldaǵy onjyldyqtarda elimizdegi munaı men gazdyń mańyzy ózektiligin joımaıdy. Eger óndirý kólemi qazirgi deńgeıde saqtalsa, munaı qory shamamen 45 jylǵa, al gaz 70 jylǵa jetedi. Árıne, jańa munaı-gaz ken oryndaryn barlaý men ıgerý jalǵasa beredi, bul qor kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Energetıka mınıstrliginiń boljamyna sáıkes, 2026 jyldan bastap respýblıkada munaı óndirý jyl saıyn 100 mıllıon tonnadan asady. Bul, ásirese, Teńiz ken ornynda júzege asyrylyp jatqan «Keleshek keńeıtý jobasynyń» nátıjesinde múmkin bolmaq. Menińshe, bul – jaman kórsetkish emes. Eń bastysy – osy múmkindikti durys paıdalaný. Resýrstardy ýaqytpen utymdy bólip, ózge salalardy damytýǵa múmkindik berý qajet. Elimizde qosylǵan quny joǵary daıyn ónim óndirý kólemin arttyrý asa mańyzdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
