Sanany jańǵyrtpaı, jemqorlyq joıylmaıdy

Ásilinde, sybaılas jemqorlyqpen tıimdi kúres onyń sebepteri men týyndaýyna yqpal etetin jaǵdaılardy joıý­dan bastalýy qajet. Bul – qoǵamnyń parasattylyqqa negizdelgen mádenıe­tin qalyptastyrý jáne jemqorlyq táýekelderin azaıtý arqyly ǵana múmkin bolatyn kúrdeli, biraq mańyzdy úderis. Eger oǵan qolaıly orta saqtalsa, jem­qorlardy ustaý eshqashan bitpeıtin jumysqa aınalady.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agenttiginiń tóraǵasy Ashat Jumaǵalı óz suhbattarynyń birinde: «Aramshóp tamyrymen julynǵan jáne jer ýaqtyly ári sapaly óńdelgen jerde óspeıdi», dep ­aıtyp edi. Bul sózder sybaılas jemqorlyq­qa qarsy qyzmettiń ustanymyn aıqyn kórsetedi.

Jalpy, agenttik qyzmetiniń basty maq­saty – sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý. Al bul úderistiń ózi eki negizgi baǵyt­tan turady. Aldymen, sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý qajet. Bul baǵyttaǵy jumys mektep tabal­dyryǵynan bastalady. Ondaǵy maqsaty­myz – adaldyq, ádilettilik jáne parasat­ty­lyq qaǵıdattarymen ómir súretin urpaq­ty tárbıeleý. Balalar men jastardy aǵartý jáne tárbıeleý jemqorlyqtan ada qoǵam­nyń berik irgetasyn qalaıdy. Ekinshi baǵytymyz – sybaılas jemqorlyq táýekelderin joıý.

Bul baǵyt memlekettik qyzmette júrgen azamattarǵa arnalǵan. Biz jemqor­­lyq jasaýǵa ıtermeleıtin jol­dar men sebepter­di joıyp, quqyq buzýshy­lyqtarǵa tosqaýyl qoıýǵa tyrysamyz. Mundaı nátıjege qol jet­kizý tıimdi zańnamalyq sharalar qabyl­daý, sıfrlyq tehnologııalardy engizý, jasandy ıntellekt pen taldaý quraldaryn paıdalaný arqyly júıedegi álsiz tustardy anyqtaý arqyly múmkin bolady.

Jalpy, agenttik jumysy tárbıe, aldyn alý sharalary men jazalaýdy ush­tastyratyn keshendi tásilge negizdel­gen. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste ­tek jazalaýǵa nemese profılaktıkaǵa ­ne­giz­delgen birjaqty ádister asa tıimdi emes. Adamdardyń tárbıesi de san alýan bolyp keletindikten bul máselege júıeli túrde qaraý qajet-aq.

Osy qaǵıdattardyń negizinde Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy qyzmet óz jumy­syn quryp, álemdik úzdik tájirıbelerdi elimiz­diń shynaıy jaǵdaıyna beıimdeıdi. Mysaly, keıbir elderde basymdyq aldyn alý sharalaryna berilse, basqalarynda – qatań jazalaý ádisterine súıenedi. Alaıda tájirıbe kórsetkendeı, túrli tásilderdiń úılesimi ǵana naqty nátıjege qol jetkizýge múmkindik beredi.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres – bul tek memlekettik deńgeıdegi mindet emes, árbir azamattyń jaýapkershiligi. Tek ortaq kúsh-jigerimiz arqyly ǵana jemqorlyqsyz orta qalyptastyra alamyz.

Árıne, qoǵamda sybaılas jemqor­lyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý – uzaq­merzimdi talap etetin mindet. Oǵan jan-jaqty, keshendi kózqaraspen qarap, aǵartý jumystary, memlekettik organdar qyzmetiniń ashyqtyǵy, sondaı-aq ár adamnyń bul kúreske belsendi aralasýy syndy qaǵıdattar aýadaı qajet.

Sonyń biri – sybaılas jemqorlyqqa qoǵamda tózbeýshilikti arttyrý. Bul memleket, azamattyq qoǵam men medıa ókil­deriniń birlesken kúsh-jigerin talap etetin keshendi úderis. Eń aldymen, sybaılas jemqorlyq áreketteri úshin jazanyń bultartpastyǵyn qamtamasyz etetin berik quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq negiz qalyptastyrý mańyzdy.

Medıa tek jemqorlyq faktilerin áshkere­leýmen shektelmeı, adal eńbektiń jáne azamattyq jaýapkershiliktiń jaǵym­dy úlgilerin kórsetýge tıis. Tek osyndaı birlesken áreketter arqyly qoǵam­da jemqorlyqqa degen tózbeýshilikti kúsheıtip, antıkorrýpsııalyq minez-qulyq mádenıetin qalyptastyrýǵa bolady. Máselen, kópshilikke tanys bir kórinisti elesteteıikshi. Aıtalyq, túrli qonaqtar úlken dastarqan basynda jınaldy delik. Olardyń arasynda memlekettik qyzmetshi de bar. Biraq onyń materıaldyq jaǵdaıy óte jaqsy. Onyń ómir súrý deńgeıi resmı tabysyna sáıkes kelmeıtinin otyrǵandardyń bári biledi: záýlim kottedj, qymbat kólik pen baılyqtyń basqa da belgileri bar. Alaıda eshkim buǵan narazylyq tanytpaıdy, kúmán da keltirmeıdi. Kerisinshe, onyń mártebesin maqtanyshqa aınaldyryp, tipti baılyǵy qyzǵanysh týdyrady.

Al osy kezde kún saıyn adam ómirin qutqaryp júrgen dárigerler men qoǵam tynyshtyǵyn saqtaıtyn adal polıseıler tasada qalady. Olardyń eńbegi moıyndalmaıdy, jumysy maqtanysh emes, qalypty nárse retinde qabyldanady.

Mundaı jaǵdaı ósip kele jatqan urpaqtyń sanasynda qurmet pen mártebe adaldyq pen qoǵamǵa tıgizgen paıdaǵa emes, baılyq pen bılikke baılanysty degen qate túsinikti qalyptastyrady. Alaıda bul máselede úmitsiz, qur bosqa qol qýsyryp qarap otyra berýge de bolmaıdy. Jaǵdaıdy tárbıeleý men jańa qoǵamdyq standarttardy qalyptastyrý arqyly ózgertýge bolady.

Birinshisi – otbasynyń róli. Adamnyń basty moraldyq baǵdarlary eń aldymen otbasynda qalanady. Ata-analar balalaryna jas kezinen bastap basty adamgershilik qasıetter – adaldyq, ádilettilik jáne zańǵa baǵyný ekenin túsindirýi qajet.

Qoǵamǵa shyn nıetimen qyzmet etip júrgen, tabysy az bolsa da, elge paıdasyn tı­gizetin adamdarǵa qurmetpen qaraý­dy balaǵa úıretken jón. Eger eresekter óz­deri qosarlanǵan standarttardy ustan­basa, zańsyz jolmen kelgen baılyqqa súısin­bese, máselelerin aınalyp ótýdiń joldaryn izdemese, onda balada neniń durys, neniń burys ekeni týraly durys túsinik qalyptasady.

Ekinshisi – qoǵamnyń róli. Taǵy da atap ótkim keledi: áleýmettik baǵdarlardy qalyptastyryp, qoldaıtyn qoǵamnyń róli de kem emes. О́kinishke qaraı, búginde qoǵam­dyq sanamyzda «adal eńbekpen kópke qol jetkizý múmkin emes» degen jalǵan túsi­nik ornyǵyp qalǵan. Bul – áleýmettik ádilet­tiktiń negizin shaıqaltatyn teris uǵym.

Eger qoǵam zań aıasynda áreket etetin, adal eńbekpen kún kóretin adamdardy qadir­lep, qurmetteıtin bolsa, al jem­qorlyq arqyly baıyǵandardy qoldaýyn doǵaratyn bolsa, onda balalar da soǵan qa­rap, durys qundylyqtardy boıyna sińiredi.

BAQ, bilim berý mekemeleri men qoǵam­dyq uıymdar – barlyǵy da zańǵa jáne óz jumysyn adal atqaratyn adamdarǵa degen qurmetti qalyptastyrý úderisine belsendi qatysýǵa tıis. Mysaly, mektepterde qazirgi zamannyń qaharmandary – dárigerler, muǵalimder, polıseıler men ǵalymdar týraly baıandaıtyn arnaıy baǵdarlamalar engizýge bolady.

Árıne, bul baǵytta memlekettiń róli erekshe. Memleket sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy minez-qulyqty qalyp­tastyrýda úlken jaýapkershilik arqa­laıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev zańdylyq pen tártipti qamtamasyz etý memlekettik saıasattyń basym baǵyty ekenin birneshe ret atap ótken. Bul degenimiz – júıe ashyq ári ádil bolýy kerek, al sybaılas jemqorlyq qylmystary sózsiz jazalanýǵa tıis. Tek osyndaı jaǵdaıda azamattar zańǵa senip, ony qurmetteýge beıim bolady.

Sonymen qatar Memleket basshysy osy jyldy «Jumysshy mamandyqtary jyly» dep jarııalap, qoǵamdaǵy ádilet uǵy­myn qaıta jandandyrý qajettiligine nazar ­aýdardy. Adal eńbektiń bedelin kótere otyryp, biz adamnyń qoǵamǵa shynaıy qos­qan úlesi negizinde qurmet pen moıyndaý­ǵa laıyq bolatyn turaqty qundylyq­tar júıesin qalyptastyramyz. Eger biz osy qundylyqtardy qabyldap, zańmen ómir súrip, tártipke qurmetpen qaraıtyn bol­­saq, sybaılas jemqorlyq máselesi ózektili­gin joǵaltady. Sonda jemqor­lyq úıren­shik­ti qubylys emes, oqshaý ári aıyptala­tyn áreket retinde qabyldanbaq.

Jalpy, sybaılas jemqorlyqqa únsiz kelisý mádenıeti de qaýipti qubylys retinde qoǵamdy ishten iritip-shiritip jiberedi. Degenmen bul soraqylyqty ózgertý úshin ondaı ózgeristi ár adam aldymen ózinen, ıaǵnı balalardy tárbıeleýden, otbasyndaǵy jańa baǵyt-baǵdar qalyptastyrýdan jáne zań men ádilet qoǵam ómiriniń negizine aınalatyn jaǵdaı jasaýdan bastaý qajet. Árbir adam mynaǵan kóz jetkizýge tıis: tek zańdy saqtaý men tártipke qurmet kórsetý ǵana bizdi myqty ári turaqty qoǵamǵa aınaldyrady. Sonda keler urpaq baılyqqa emes, óz eńbegimen jáne adaldyǵymen álemdi jaqsartýǵa úles qosqan adamdarǵa qurmetpen qaraıdy.

Qalaı desek te, búgingi tańda qo­ǵamda alańdatarlyq úrdis baıqalady. Kópshilik «usaq» paraqorlyq týraly habarlamalarǵa beıjaı qaraıdy, ony kúndelikti qubylys nemese tipti aqtaýǵa bolatyn nárse dep qabyldaıdy. Qoǵamnyń shynaıy reaksııasy tek kóp mıllıondyq jemqorlyq faktileri jarııa bolǵan kezde kórinedi – mundaı jaǵdaılar narazylyq pen aıyptaýǵa ushyraıdy. Bul qubylystyń áleýmettik tamyry tereńde jatyr jáne ol qoǵam­daǵy sybaılas jemqorlyqqa degen tózim­diliktiń kúndelikti deńgeıin kórsetedi.

Mundaǵy mańyzdy nárse – máseleniń aýqymyn para mólsherimen ólsheýge bol­maıdy. Sybaılas jemqorlyqtyń eń bol­mashy kórinisteri de qoǵamdyq qundy­lyq­tardy buzady, senimsizdik ortasyn qa­l­yp­tastyrady jáne ádilettilikti aıaqqa tap­­taıdy. Eger qoǵam «usaq» zań buzýshy­lyq­tarǵa kóz juma qaraýǵa daıyn bolsa, bul «iri» jemqorlyqqa qolaıly orta qalyptastyrady.

Bul qubylysty qoǵamdyq sanany ózgertýdiń arqasynda ǵana jeńýge bolady: qoǵamǵa kez kelgen, tipti eń usaq paranyń da saldary bar ekenin, onyń árbir azamattyń ómir sapasyna áser etetinin kórsetý qajet.

Sybaılas jemqorlyq – bul tek júıelik másele emes, sonymen qatar qoǵamda or­nyq­­qan keıbir ádetter men mádenı norma­lar­dyń nátıjesi. Aıtalyq ózim bilim alǵan Uly­­­brıtanııa elindegi jaǵdaıdy mysal etsek. Ulybrıtanııa syndy damyǵan elderde sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy tek tıimdi zańdardyń arqasynda emes, eń aldymen, para nemese aıla-sharǵy sııaqty uǵymdardyń qoǵamda bóten ári jol berýge bolmaıtyn nárse retinde qabyldanýynyń nátıjesi. Bul – ondaǵan jyl boıy qalyptasqan tárbıe jemisi: bala kezden bastap zańǵa, adaldyqqa jáne tártipke qurmet sińiriledi.

«Transparency International» uıymyn­daǵy jumysym barysynda júrgizilgen áleýmettik zertteýler kezinde men qyzyqty jaıtty baıqadym: balalar men jastardyń oılaý júıesi bizde de birtindep ózgerip keledi. Mysaly, buryn balalar bılik pen baılyqty armandasa, búginde olardyń maq­sattary ózin-ózi damytý, baqytqa jetý jáne qoǵamǵa paıdaly bolýmen baılanysty. Olar ózderine unaıtyn ispen aınalysqysy keledi, al mansapqa umtylý, yqpal nemese aqsha úshin emes, ishki qanaǵat pen mándilik úshin bolyp otyr.

Árıne, muny jańa urpaqty tárbıe­leý isi óz nátıjesin bere bastaǵany­nyń aıǵaǵy deý­ge bolady. Sebebi sybaı­las jem­qorlyqpen tek jazalaý arqyly kú­re­sý jetkiliksiz. Eń bastysy – aldyn alý, tár­bıe­leý jáne qoǵamda adaldyq pen parasat­tylyqty ómirlik ustanym etip ornyqtyrý. Dese de zańnama­lyq bas­tamalar men jańa býyndy tárbıe­leý isi birge ushtasqanda ǵana biz sybaı­las jemqorlyqtan azat el qurýdyń berik irge­tasyn qalaı alamyz.

Búginde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet birqatar zań jobalaryn belsendi túrde ilgeriletip keledi. Bul bastamalar shyn máninde úlken serpilis jasaýǵa múmkindik beredi. Olardyń ishinde eń mańyzdysynyń biri – para berý týraly kelisimderge qatysty jaýapkershilikti qarastyratyn zań jobasy. Qazirgi qoldanystaǵy zańnamada jaýapkershilik tek para naqty berilip, zııan keltirilgennen keıin ǵana qarastyrylady. Oǵan deıingi kez kelgen áńgime men kelisim – jazadan tys qalyp jatady. Al jańa zań jobasynda para berý nemese alý týraly kelissóz júrgizýdiń ózi qylmystyq jaýapkershilikke tartylatyn áreket retinde qarastyrylady.

Kóptegen damyǵan memlekette mun­daı mádenıet qatań zań, júıeniń ashyq­tyǵy jáne tárbıeniń úılesimi arqyly qalyptasqan. Biz de osy tájirıbeni negizge ala otyryp, jemqorlyqqa oryn tabylmaıtyn orta qurýymyzǵa bolady.

Qysqasy, sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti ilgeriletý osy sala tó­ńiregindegi eń mańyzdy bastamalar­dyń biri sanalady. Solardyń biri – únsiz qalmaý. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres­tegi mańyzdy quraldardyń biri 1424 baılanys ortalyǵy boldy. Keıin­­gi bir jyl ishinde ortalyqqa ke­lip tús­­ken qońyraý sany 5 myńnan ­26 myńǵa de­ıin ósti. Bul azamattyq bel­sen­dilik­tiń ­artyp kele jatqanyn, son­daı-aq qoǵam­nyń jemqorlyqqa degen tózbeýshiligi­niń kúsheıgenin kórsetedi. Al ótken jyly agenttiktiń Call-ortaly­­ǵy­­na 26 myń­nan astam ótinish kelip túsken ­eken. Jáne de taǵy bir mańyzdy baǵyt – ­sy­baılas jemqorlyqqa qarsy volonterler­­diń jumysy.

Qazirgi tańda elimiz boıynsha 2 500 volonter belsendi jumys istep júr. Olar jol qurylysy, aýmaqtardy abattandyrý jáne memlekettik satyp alýlar barysynda quqyqbuzýshylyqtardy anyqtap, zań buzýǵa jol bermeýdi qadaǵalap júr. Nátıjesinde, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 55,1 mlrd teńgege negizsiz baǵa kóterýdiń joly kesilipti. Onyń 26 mlrd teńgesi nemese 47%-y bıýdjetke qaıtarylǵan.

Al ótinishterdiń kóbeıýi men volonter­lerdiń belsendiligi – qoǵamnyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetke degen seniminiń artyp kele jatqanyn kórsetedi.

Danııar BIGAIDAROV,

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń kómekshisi-resmı ókili