Foto: Ashyq derekkóz
Qorǵan bolar otbasy nege qorqynysh oshaǵyna aınaldy
Otbasyndaǵy tynyshtyqtyń buzylýyna sebep bolatyn nárse kóp. Erkektiń jumyssyz qalýy, kúıbeń tirlikte qarjylyq qıyndyqtyń týyndaýy, nesıe qamytynan qutyla almaý, aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyq, ene men kelinniń basynyń birikpeýi aıta berse jetip artylady. Kóp jaǵdaıda osyndaı turmystyq qıyndyqtarǵa tótep bere almaǵan otaǵasy ashy sýǵa salynyp, araq degen ázázilmen dos bola bastaıdy. Araq júrgen jerde azǵyndyq pen aıqaı-shý birge júretini belgili. Er-azamatynyń tirligine kóńili tolmaǵan áıel, áıeldiń sózin kótere almaǵan erkek. Munyń sońy kúshtiniń álsizge kúsh kórsetýimen aıaqtalady. Bir ret áıeline qol kótergen erkek odan keıin ózin toqtata almaıdy. Áıelin uryp,aýzyn japtyrýdy ádetke aınaldyrady. Kúıbeń tirlikpen qatar kózsiz qyzǵanysh ta álimjettikke sebep bolyp jatady. Ashýǵa erik berýdiń sońy áıelin óltirip tynýǵa deıin aparyp jatqany ókinishti.
Sońǵy kezderi jyldar boıy kúıeýiniń qylyǵyna shydap, tózip, ashý-yzasyn ishine jınap kelgen áıelderdiń de bir mezgilde kóterilip, jubaıyn pyshaqtap, baltalap óltirip qoıatyn jaǵdaılar da beleń alyp keledi. Otbasyndaǵy syılastyq pen senimniń joǵalýy, bir kezdegi aıaýly jannyń qolynan ajal qushýǵa sebep bolyp jatyr. Áke men ananyń biri qara jer qoınyna, ekinshisi túrmege toǵytylyp, shıetteı bala ómirlik kúızelis pen jetimdiktiń zardabyn tartyp qalyp jatyr.
Sheneýnikter nege áıeline kúsh kórsetedi
Joǵaryda otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa turmystyq taýqymet, aqshanyń jetispeýi, nesıeniń kóptigi sebep bolatynyn aıttyq. Desekte, elimizde jalaqysy joǵary, bıznesi bar, jaǵdaıy jaqsy, elge tanymal, bılikte joǵary laýazymdardy ıelenip, minberlerde jalyndy sózder sóılep júrgen azamattardyń da otbasyndaǵy bet beınesi ózgerip, agressorǵa aınalyp, áıelderin uryp-soǵyp, tipti óltirip qoǵam nazaryn ózderine aýdaryp júrgenderi jeterlik. Tanymal sheneýnik Qýandyq Bıshimbaev óz áıeliniń ólimine sebepker bolǵannan keıin ǵana jyldar boıy tabý bolyp kele jatqan taqyryp talqyǵa salynyp, seń qozǵalyp, joǵaryda atalǵan zańnyń qabyldanǵany belgili.
Bılik ókiline artylar senim – tek memlekettik qyzmettegi mindetpen ólshenbeıdi. Ol otbasy úlgisin, adamgershilik qasıetti, zańǵa moıynusynýdy da qamtıdy. Alaıda keıbir sheneýnikter bul senimdi jeke ústemdikke aınaldyryp, otbasyna zorlyq kórsetip kelgen. Máselen, Marat Aıtenov, Sáken Mamash syndy sheneýnikterdiń áıelderine kúsh kórsetý faktileri áleýmettik jeliler men medıa keńistikte keńinen talqylandy. Bul derekter qoǵamdaǵy stereotıpterdi shaıqap, «zorlyq tek kedeıdiń úıinde bolady» degen túsiniktiń jalǵan ekenin kórsetti.
Psıholog ne deıdi
Psıholog Saıa Baqımovanyń aıtýynsha, adam bılikke ıe bolǵan sátten bastap, onyń ishki baqylaý tetikteri álsireı bastaıdy. Eger onyń aınalasyndaǵy orta zorlyqty baıqamaı, únsiz qoldap tursa, ol óz áreketin «qalypty» kóredi. Onyń aıtýynsha, zorlyq-zombylyq pen bıliktiń arasynda tyǵyz baılanys bar.
«Iá, bul bılikpen baılanysty. Adamda aldymen agressııaǵa beıimdilik bolady. Sosyn ol osy ishki kúıin iske asyrý úshin bılikke umtylady. Iаǵnı bılik – maqsat emes, qural. Ol qural arqyly óz ústemdigin, ishki agressııasyn zańsyz bolsa da aqtaýǵa, júzege asyrýǵa tyrysady» deıdi psıholog.
Zorlyq-zombylyq qurbandaryna jıi qoıylatyn bir suraq bar «Nege kete salmaıdy?» Psıhologtyń aıtýynsha, bul suraqtyń astarynda zorlyqtyń mánin túsinbeý, onyń kúrdeliligin baǵalamaý jatyr.
«Adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas – óte kúrdeli qubylys. Bári aq pen qaradan turmaıdy. Bir adamǵa nege shydaıdy dep aıtý – durys emes. О́ıtkeni kóp áıel úshin qarym-qatynasta tek zorlyq joq, ózge de baılamdar bar: ortaq estelikter, bala, áleýmettik qysym, materıaldyq táýeldilik. Ketkisi kelse de, barar jeri, basar taýy bolmaǵasyn shydap júrgenderi qanshama. Eger óz úıi, turaqty tabysy, áleýmettik qoldaýy bolsa, ajyrasý statıstıkasy qazirgiden áldeqaıda joǵary bolar edi», deıdi psıholog.
Mamandar keıbir áıelder tipti ózderiniń zorlyq kórip júrgenin moıyndamaıtynyn atap ótedi. О́ıtkeni zorlyqtyń ózi olarǵa «mahabbat», «qyzǵanysh», «tárbıe» retinde kórinýi múmkin. Osylaısha jábirleýshi óziniń áreketin búrkemeleıdi, al jábirlenýshi qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy.
Zań qabyldanǵaly zorlyq-zombylyq azaıdy ma
IIM ókilderi jańa zańnyń kúshine enýi turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty statıstıkanyń aıtarlyqtaı tómendeýine sebep bolǵanyn aıtady.
IIM-niń saýalymyzǵa bergen jaýabyna súıensek, 2024 jyly 16 maýsym men 31 jeltoqsan aralyǵynda turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 40 012 habarlama kelip túsken. Bul kórsetkishti sáıkes kezeńimen salystyrsaq 28%-ǵa azaıǵan. Al 2023 jyly 16 maýsym men 31 jeltoqsan aralyǵynda 55 453 habarlama túsken.
Sonymen qatar, IIM bıylǵy jyldyń basynan beri turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty 22 322 habarlama kelip túskenin málimdedi. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 20%-ǵa tómen (2024 jyldyń 4 aıynda – 28 189).
Memleket bul máseleni júıeli sheshý úshin naqty sharalardy qolǵa alyp otyr. 2025 jyldyń basynan bastap 32,2 myń janjalqoı ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Olardyń ishinde 11,5 myńy qamaýǵa alynǵan. Bul kórsetkishti 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrsaq ákimshilik jaýapkershilikke 35 083 adam tartylyp, tek 5,9 myńy ǵana qamaýǵa alynǵany belgili boldy. Bul quqyq buzýshylarǵa qatysty qatań sharalar qabyldana bastaǵanyn kórsetedi.
Agressorlarmen túzetý jumystary jasaldy
«Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl sheńberinde Ishki ister mınıstrligi elimizdegi 70 daǵdarys ortalyǵymen (onyń ishinde 59-y baspanamen qamtamasyz etilgen) birlesip jumys júrgizip jatyr. Bul ortalyqtardyń 50-i tek turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómek kórsetýge mamandanǵan. 2025 jyldyń basynan beri 2 myń áıel atalǵan ortalyqtarǵa jiberilip, olardyń 320-sy baspanaǵa ornalastyryldy», dep habarlady mınıstrlik ókilderi.
Osy ýaqytqa deıin elimizde agressorlarǵa qatysty negizinen jazalaý sharalary qoldanylyp keldi. Alaıda bul tásildiń tıimdiligi tómen ekeni baıqalǵan. Sebebi jábirlenýshilerge kómek kórsetilgenimen, agressorlarmen naqty túzetý jumystary júrgizilmegen. Osyny eskere otyryp, Ishki ister mınıstrligi Frıdrıh Ebert qorynyń ádistemelik qoldaýymen «ODARA» halyqaralyq quralyn engizý boıynsha pılottyq joba júrgizdi. «ODARA» – Kanadada ázirlengen jáne turmystyq zorlyq-zombylyq táýekelin baǵalaýǵa arnalǵan júıe (Ontario Domestic Assault Risk Assessment). Joba 2023 jylǵy naýryzdan bastap 2025 jylǵy qańtarǵa deıin júzege asyryldy.
Nátıjesinde, otbasylyq-turmystyq saladaǵy quqyq buzýshylyqtar men azamattardyń qaıtalama ótinishteriniń sany 15%-dan 7,9%-ǵa deıin tómendedi. Sonymen qatar, múddeli memlekettik organdar men úkimettik emes uıymdar arasynda tıimdi vedomstvoaralyq ózara is-qımyl jolǵa qoıyldy. Psıhologııalyq túzetý kýrsynan ótken agressorlardyń otbasylarynda janjaldar qaıtalanbaǵan.
Joba aıasynda jınalǵan málimetter negizinde IIM 2025 jylǵy 22 qańtarda №50 buıryqpen qazaqstandyq ulttyq standartty bekitken. Bul ádisteme quqyq qorǵaý organdaryna qaıtalama quqyq buzýshylyq jasaý táýekeli joǵary tulǵalardy ýaqtyly anyqtap, aldyn alý sharalaryn qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Túıin
Qazaqstanda turmystyq zorlyq-zombylyqty toqtatýǵa baǵyttalǵan zań qabyldanyp, turmystyq zorlyq sany azaıǵanyna qaramastan, bul másele áli de ózekti. Jańa zań aıasynda endi agressor – laýazymy qandaı bolsa da, zań aldynda birdeı jaýap beredi. Al jábirlenýshi úshin «úndemeı kóne sal» emes, «qorǵalýǵa quqyǵym bar» degen jańa paradıgma qalyptasa bastaǵan.
