Foto: ashyq derekkóz
Mysaly, 2024 jyly Qyzylorda oblysynda temperatýra 45°C-qa jetip, bul óńirdegi sońǵy otyz jyldaǵy eń joǵary kórsetkish retinde tirkeldi.
Mundaı kúnderi jylý soqqysy, sýsyzdaný, júrek-qan tamyr júıesi aýrýlary syndy dertter jıi kezdesedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, aptap kúnderi ásirese qarttar, balalar, júkti áıelder men sozylmaly aýrýlary bar adamdarǵa erekshe qaýip tónedi. Qazaqstanda da aýrýhanaǵa jatqyzylatyndar sany jyldan jylǵa artyp keledi. Mysaly, Túrkistan oblysynda 2023 jylǵy jaz mezgilinde 60-tan astam adam kún ótýdiń jáne jylý soqqysynyń belgilerimen emhanaǵa jetkizilgen.
Adam aǵzasy shamadan tys ystyqty kótere almaıdy. Temperatýra +35°C-tan asqanda teri arqyly jylý berý prosesi baıaýlap, ishki temperatýrany turaqty ustaý úshin aǵza ter bólýdi kúsheıtedi. Alaıda termen birge joǵalatyn suıyqtyqtyń orny toltyrylmasa, bul jaǵdaı sýsyzdanýǵa ákeledi. Sonymen qatar júrek soǵysy jıilep, qan qysymy aýytqýy múmkin. Aptap kúnderi tynys alý qıyndap, ásirese demikpe men júrek jetispeýshiligimen aýyratyndar úshin aýadaǵy ozon men shań bólshekteriniń artýy qosymsha qaýip týdyrady.
Jylý soqqysy kezinde dene qyzýy kenetten 40°C-qa deıin kóterilýi múmkin. Bul jaǵdaıda adam esten tanyp, júrek toqtaýy nemese mıdyń zaqymdanýy sekildi aýyr asqynýlar bolýy yqtımal. Mundaı jaǵdaıda jedel medısınalyq kómek qajet.
Aptaptan qorǵanýdyń tıimdi joldary:
- Aǵza temperatýrasyn turaqty ustaýǵa tyrysyńyz.
Saǵat 11:00-den 17:00-ge deıin ashyq kún astynda uzaq júrmeýge, múmkin bolsa, dalaǵa shyqpaýǵa tyrysyńyz. - Kıim tańdaýǵa mán berińiz.
Ashyq tústi, jeńil, tabıǵı matalardan tigilgen kıimderge basymdyq berińiz. Kúnnen qorǵaıtyn bas kıim men kózildirik kııý paıdaly. - Sý ishýdi umytpańyz.
Kúnine keminde 2,5–3 lıtr taza sý ishken jón. Kofeın, tátti gazdalǵan sýsyndar men alkogol aǵzadan sýdy odan ári shyǵaratyndyqtan, olardan bas tartqan durys. - Taǵam rasıonyn jeńildetińiz.
Aýyr, maıly, qýyrylǵan taǵamdardyń ornyna kókónis, jemis-jıdek, sorpa, aıran, mıneraldy sý sııaqty ónimderdi tutyný usynylady. Bul taǵamdar deneni salqyndatyp, asqorytýǵa júktemeni azaıtady. - Úı jaǵdaıynda jylýdy shekteńiz.
Kúndiz terezelerdi jaýyp, jaryq ótkizbeıtin perde qoldanyńyz. Eger kondısıoner bolmasa, jeldetkishti tıimdi ornalastyryp, túnde aýa salqyndaǵanda tereze ashyp jeldetýdi qamtamasyz etińiz. - Elektr qýatyn únemdeńiz.
Salqyndatqysh qurylǵylardy tıimdi paıdalaný arqyly elektr júıesine túsetin júktemeni azaıtýǵa bolady.
Qarttar, balalar, júrek nemese búırek aýrýlarymen aýyratyn adamdar jaz aılarynda aldyn ala dárigerden keńes alyp, emdik sharalardy baqylaýda ustaýy qajet.
Eger bas aınalý, qatty shóldeý, álsizdik, júrek soǵysynyń jıileýi sııaqty belgiler baıqalsa, bul – jylý soqqysynyń nyshany bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dereý kóleńkege nemese salqyn jerge baryp, sý iship, dáriger shaqyrý qajet.
Aptap ystyq – jaı ǵana tabıǵı qubylys emes, bul – qoǵamdyq densaýlyq saqtaý máselesi. Aýa raıynyń jyl saıyn ysyp kele jatqanyn eskersek, buǵan daıyn bolý – ár adamnyń, ár otbasynyń, ár mekemeniń jaýapkershiligi. Saqtyq sharalaryn bilip, densaýlyqty birinshi orynǵa qoıǵan jaǵdaıda, jaz mezgilin qaýipsiz ári jaıly ótkizýge bolady.
Janel TО́LEÝBEKOVA, EUÝ stýdenti
