Iаdrolyq klasterdiń ǵylymı negizi
— Saıabek Qýanyshbekuly, Qazaqstandaǵy ıadrolyq klasterdi damytýdaǵy Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń róli týraly aıtyp berseńiz.
— Iаdrolyq fızıka ınstıtýty — irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerden bastap ónim óndirýge deıingi tolyq sıkldi ǵylymı-óndiristik ınstıtýt. Biz medısınalyq jáne ónerkásiptik maqsattaǵy ızotoptardy óndirý tehnologııalaryn damytyp kelemiz, olardyń qatarynda Mo-99, I-131, F-18, Ir-192 jáne Co-57 bar.
Sondaı-aq, neıtrondyq taldaý, radıasııalyq sterılızasııa jáne radıasııalyq dıagnostıka ádisteri engizilýde. Instıtýt halyqaralyq seriktestermen birlesken zertteýler júrgizedi.
Buǵan qosa, atom energetıkasy salasynda mamandar daıarlaý isin tájirıbelik baǵdarlamalar, dıplomdyq jumystar jáne ǵylymı jobalar arqyly júzege asyramyz.
Instıtýt bazasynda ıadrolyq-fızıkalyq qaýipsizdik, radıasııalyq qaýipsizdik jáne búldirmeı baqylaý salalary boıynsha úsh oqý ortalyǵy jumys isteıdi. Osy ýaqytqa deıin bul ortalyqtarda 5000-nan astam maman daıyndaldy.
Qazirgi ýaqytta ınstıtýt ǵalymdary tórtinshi býyn reaktorlary men termoıadrolyq reaktorlarǵa arnalǵan perspektıvaly materıaldar men otyn túrlerine biregeı zertteýler men resýrs synaqtaryn júrgizip jatyr. Sonymen qatar, Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymynda (CERN) irgeli ıadrolyq fızıka salasyndaǵy zertteýlerge qatysady.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty — elimizdegi ıadrolyq klasterdiń ajyramas bóligi, ásirese bolashaq AES qurylysy aıasynda.
Tehnologııa jetkizýshisi: márelik kezeń
— Buǵan deıin jyl basynda AES qurylysyndaǵy tehnologııa jetkizýshisi anyqtalady dep habarlanǵan edi. Qazirgi tańda bul baǵyttaǵy jumystardyń jaı-kúıi qandaı?
— Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda alǵashqy atom elektr stansııasynyń reaktorlyq tehnologııa jetkizýshisin anyqtaý rásimi jalǵasyp jatyr.
Buǵan deıin tórt áleýetti jetkizýshiden turatyn short-lıst jasaldy: Qytaıdyń China National Nuclear Corporation kompanııasy, Reseıdiń Rosatom memlekettik korporasııasy, Fransııanyń Électricité de France kompanııasy jáne Ońtústik Koreıanyń Korea Hydro & Nuclear Power kompanııasy.
Meniń bilýimshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Atom energııasy agenttigi men «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS árbir kompanııamen tereń talqylaýlar júrgizip, olardyń referenttik atom stansııalaryna jáne óndiristik nysandaryna sapar jasady.
Jaqyn arada kompanııalardyń usynystary keshendi túrde baǵalanyp, sheshim qabyldanady dep kútilýde.
5,5 mıllıard dollar týraly mıf
— Búginde BAQ pen qoǵamda AES qurylys quny qyzý talqylanyp jatyr. Keıbir qaýesetterge sáıkes, qytaılyq kompanııalar 5,5 mıllıard dollarǵa salýǵa daıyn degen málimetter tarady. Osy aqparattyń shynaıylyǵy týraly ne aıtasyz?
— Bul — qııal-ǵajaıyp deńgeıindegi áńgime. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, mundaı nysandardyń quny shamamen 10–15 mıllıard dollar kóleminde bolady.
Mysal retinde, Qytaı 2013 jyly Pákistanda eki reaktorly AES-ti 9,1 mıllıard dollarǵa salǵan. Sol ýaqyttan beri dollar ınflıasııasyn eskersek, qazirgi baǵamen bul soma 12,5 mıllıard dollardy quraıdy.
Osy oraıda Qytaıdyń Qazaqstanda qýattylyǵy 2,4 GVt bolatyn eki energoblokty 5,5 mıllıard dollarǵa salýy týraly aqparat shyndyqqa janaspaıdy.
Jobanyń aýqymyn jáne álemdik tájirıbeni eskersek, mundaı baǵada AES salý múmkin emes.
Qytaı Karachı AES-iniń 2 jáne 3-bloktaryn saldy, ár bloktyń qýaty shamamen 1050 MVt. 2013 jyldan beri tutynýshylyq baǵalar ındeksi boıynsha ınflıasııa 137,2% boldy.
AES qunyn qalyptastyratyn faktorlar
— AES qurylysynyń qunyn qandaı negizgi faktorlar qalyptastyrady?
— AES qurylysynyń jalpy qunyn birneshe faktor aıqyndaıdy, atap aıtqanda:
-
Injenerlik-izdestirý jumystarynyń nátıjeleri — ornalasatyn jerdiń meteorologııalyq jáne seısmologııalyq jaǵdaılary qurylystyń júrýine áser etedi. Bul rette qaýipsizdik máselesi negizgi basymdyqqa ıe.
-
Halyqaralyq óndirýshilerdiń jabdyqtaryn qoldaný — qurylys barysynda belgili bir jabdyqtardy konsorsıým quramyna kirmeıtin arnaıy kompanııalardan satyp alý qajettigi týyndaýy múmkin.
-
Jergilikti óndiristegi jabdyqtar men qurylys materıaldarynyń deńgeıi — ıaǵnı jergilikti ınfraqurylymnyń halyqaralyq sapa standarttaryna sáıkestigi.
-
Qurylys-montaj uıymdary men bilikti mamandardyń qatysý deńgeıi — qurylys úshin qajetti kadrlar bar ma nemese syrttan mamandar tartý qajet pe.
-
Logıstıkalyq, qarjylyq jáne basqa da shyǵyndar.
Bul — kóptegen faktorlarǵa táýeldi kúrdeli prosess.
Jalpy, AES qurylysy máselesinde tek qarjylyq aspektilerge nazar aýdarý durys emes. Bul — elimizdiń ıadrolyq klasterin damytýmen birge búkil ekonomıkanyń mýltıplıkatıvti damýyna serpin beretin joba.
Atom energetıkasynyń balamasy bar ma?
— Saıabek Qýanyshbekuly, atom energetıkasyna balama bar ma?
— Qazirgi shynaıy jaǵdaıdy, ekologııalyq, klımattyq jáne ekonomıkalyq faktorlardy eskere otyryp, AES salý — durys sheshim dep sanaımyn.
Eske sala keteıin, Qazaqstanda AES qurylysy óńirdiń energetıkalyq ózin-ózi qamtamasyz etýi úshin mańyzdy ekonomıkalyq joba retinde 1990 jyldardan beri qarastyrylyp keledi. Qurylys kezinde eń joǵary álemdik qaýipsizdik standarttaryna saı keletin zamanaýı tehnologııalardy qoldaný josparlanǵan. 2024 jylǵy 6 qazanda elimizde AES salý máselesi boıynsha referendým ótti. Resmı derek boıynsha, daýys berýge saılaýshylardyń 63,66%-y qatysyp, olardyń 71,12%-y AES salýdy qoldady. 2025 jylǵy aqpanda Qazaqstan Úkimeti alǵashqy AES-ti Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Úlken aýylynda salý ornyn resmı túrde bekitti.
