Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Bes jyl buryn qazirgi qazaq ádebıetin tereń zerttep júrgen jazýshy Júsipbek Qorǵasbek osy áńgime týraly pikirimdi surady. Bul jazbamdy 2020 jyldyń 25 tamyz kúni jazyppyn:
«Áńgime allegorııalyq sarynda, ańyzdyq elementterdi, eski kún men jańa zamandy ushtastyryp, rýhyn birtutas qylyp, astarlaý ısharasymen jazylǵan. Ulttyq qoltańbasy aıqyn bilinip turady. Qazaqtyń kórkem tilin tekstke jazýshy árıne, múdirmeı salady. Sýretteýlerinde ertegilik, ýaǵyz-nasıhattyq saryn, gradasııalyq sıpat bar. Janryn antıýtopııa dese bolar. Emshi shaldyń aýzymen aıtylatyn bir taıpanyń qurýy týraly áńgimeniń konsepsııasyn qabyldamaǵanymdy birden aıtaıyn. Mundaǵy Dıdahmet aǵanyń zar kúıin oıatqan ıdeıa – tutas bir ulttyń quryp ketýi ǵoı. Jazýshy jahandaný órship bara jatqan qazirgi zamanda ýrbanızasııanyń úkimine kónip, keı adamdardyń óz teginen alystaýyna jáne jat yqpalǵa ilesip, qut-berekesin, eldik dúnıetanymynyń altyn qazyǵyn joǵaltyp alǵanyna kúızelgen. Qalalaný kerek, biraq aýyldy teń ustaý kerek. Jazýshy jatqa ıdeologııalyq tizgin berip qoıǵan, ultsyzdanǵan, sanasy ózgergen halyqtardyń kórer kúni osy degisi keledi. Qara kempirdiń aınasy kórsetetin ǵajaptar – suryqsyzdy sulý, jamandyqty izgilik, saıtandy perishte qylyp kórsetýdiń qas sheberi teledıdar, mobıldi telefon, gadjetter, ondaǵy jıi kórinis tabatyn pedofılııa, pornografııa, krımınal, erdiń ezge aınalyp, susy qaıtýy, áıel zatynyń oń-solyn aıyrmaı esirýi, materıaldyq baılyqqa arbalý munyń bárin avtor ısharamen, túısikke bergen. Munda óz ormanyn órteý sumdyǵy bar, bul óte aýyr túńilis.
Áńgimedegi qoıshynyń 11 jasar balasy aýyryp jatyp, sandyraqtap kórgen túsinde qyp-qyzyl kún shyǵystan emes, batystan shyǵady. Bul endi musylmandyq eshatologııada aqyrzamannyń belgisi. Jer betinde óz múddesin tastaı etip maldanǵan kórshi taıpalar – orman, obyr, jebir ataýlaryna da kóp maǵyna, anyq silteme syıyp tur. Al quryp ketken beıqam taıpanyń ataýy – «Alas», sońǵy bir árpin ózgertse, bul ataýdan qazaq etnonıminiń bir sınonımi «Alash» shyqpaı ma? Mine, jazýshynyń bardy uqsatpaı qor qylǵan kemshilikterge, qoǵamdy jaılap alǵan jemqorlyqqa jany kúıip, ashynyp otyrǵany qarǵysqa ushyraǵan óli halyqqa aınalmaıyq degen ýaıymnan týǵan. Abaı hakim «Ýaıym – el qorǵany, esi barlyq» dep tegin jazbaıdy.
Dıdahmet aǵanyń ısharaly áńgimesi qazaq oılansyn, sandalmamen kún keshpeı, tektiligine oralyp, ońalsyn degen aq nıetten týyndap otyr. Átteń, úmitti óltirmeıtin bir tegeýrindi detaldi Dıdahmet aǵa áńgimeniń sońyna qosqanda qatyp-aq keter edi! Úmiti ólgen halyq tiri ólikpen teń. Jalǵan, kesir qundylyqtardan sóz qudireti arqyly saqtandyrǵan jaqsy, shyǵarmashylyq adamyna bul paryz, áıtkenmen, bul alas taıpasynyń kúni batqanyn bizdiń ózimizge telı jónelýge bolmaıdy. Sondyqtan bul ańyz-áńgimeniń sımvoldyq maǵynasyn eski bir zamanda joǵalyp ketken bir qorǵansyz taıpanyń tarıhy dep túsiný qajet. Ondaı alastalǵan taıpalar jer betinde óte kóp. Ádebıettiń mindeti úkim shyǵarý emes. Ásirese bizdiń qazaqqa ulttyq ıdeologııany nyǵaıta beretin sáýleli proza, kún shýaǵy mol, qulazý-túńilýsiz jaryq poezııa aýadaı qajet dep bilemin. Biz potensıaly myqty, jynsha ıektep alǵan kesir-nadandyǵymyzdy túbi jeńetin, shynynda, Qudaı eshkimnen qor qylyp jaratpaǵan eńsesi bıik elmiz. Ony aıǵaqtaıtyn sáýleli tuspal-nyshandar da jetip artylyp jatyr».
Arada bes jyl ótken soń bul áńgimeni qaıta salmaqtadym. Janry prıtcha, astarly ańyz, áýlıe sóz, onyń ereksheligi mazmunyn, ósıet-ónegesin bir ǵana zamanǵa telı almaısyń.
Jazýshylar óz ultynyń ǵana emes, kúlli adamzattyń eń basty janashyrlary ekenin aıqyn uqtym. Jaman aıtpaı jaqsy joq. Rasynda, jazýshynyń jan aıqaıy bir ultty ǵana mysal etip turmaǵanyn túsindim. Bul áńgime tutas alsa, Jer planetasyndaǵy ısi adamzattyń erteńine erekshe alańdaýdan, óz basyn emes, tutas eldi oılaıtyn Asan Qaıǵy qubylysynan shyqqan shyndyqqa janasatyn túbi tuńǵıyq zor ýaıym bolyp shyqty. Qazirgi geosaıasat, iri memleketterdiń saıası arenada ózin ustaýy, ekologııalyq, ekonomıkalyq problemalar aqyl-parasatty teń jumsaýdy qajet etedi. Gegemondyq baqtalas qaýǵa túsken órtteı órshı beretin qubylys pa?! Iаdrolyq soıqan salý múmkindigi bir tetikke syıady. Munyń bárin kórip-bilip otyryp, jazýshy jany qalaısha qınalmasyn?
Áńgime birinshi jaqtan baıandalady. Altaıdyń Aqsóre shyńynan kapıtan Granttyń aq jelkendi kemesin kóretin oqýshy bala balalar ádebıetiniń klassıkteri Jıýl Vern, Mark Tvenniń dál ózi sııaqty jasóspirim keıipkerleriniń bastan keshken shytyrman oqıǵalaryn súısine oqyp, eski qystaý, ıen jerge syımaı, balalyq qııalymen álemdi oısha kezip ketedi. О́zi sondaı baýyrmal bala, inisin eljirep jaqsy kóredi. Áke-sheshesi mal baǵady, olar úıge oralsa, úlken balasy qyzýy kóterilip, qulap qalady, sandyraqtap shyǵady. Emshi shal balaǵa jel tıgen, shaıtan urǵan dep baqsylyqpen emdeıdi. Mynaý ańyz sol shaldyń aıtqan ápsanasy.
Áńgime XIX ǵasyrda proza janrynyń kóshbasshysyna aınalǵanyn Dıdahmet Áshimhanuly aıǵaqtap, shaǵyn kólemge romannyń júgin arqalatyp jibergenge uqsaıdy. Rasynda, mundaǵy ártúrli taıpa ataýlary kórshiles otyrǵan halyqtardy ısharalaǵanymen bolyp jatqan qubylystardyń sıpaty ǵalamdanýǵa urynǵan jalpyadamzattyq jazmyshty anyq sýrettep turǵany daýsyz.
Jel metaforasy óziniń joıqyn astarymen ǵalamdy tutas oraıdy. Mundaǵy jyndy jel – órkenıet tuspaly, birtektilikke urynǵan qoǵamnyń bet perdesin sypyryp tastaıdy. Jazýshy onyń astarynda nebir qubylýlar baryn megzep, oqyrman sanasyn saqtandyrady. Tutynýshylyq psıhologııa, qanaǵatty bilmeıtin materıaldyq baılyqqa toımaý, altyn kórse, ar-uıattan bezip, jyndanatyn alamandyq áńgimede grotesk, parodııa, mysal, sondaı-aq qazannan qaqpaq ketý sııaqty qazaqy mentalıtet arqyly órnektelgen. О́rkenıettiń damýy údeı túskeniniń túbi ne bolmaq, ol nege aparyp soqtyrmaq, ǵajap aına – teleekrannan kórgenin isteıtin urpaq neden utylady?! Endi oǵan úlken-kishiniń qolynan kúni-túni túspeıtin gadjet qosyldy. Munyń báriniń jaýabyn aldaǵy ýaqyt kórsetpek. Biraq kórkem ádebıettiń asyl muraty adamdy oılandyrý, jamannan jırendirý bolsa kerek.
Ejelgi kosmogonııalyq uǵymda dúnıeniń negizgi sıpaty tórt stıhııanyń biri – jel. Mal baqqan qazaq halqy «jeldiń quty», «jeldiń juty» dep jeldiń oń nemese teris áserin aıyrǵan. Jel sımvolıkasyn qazaq ádebıetinde Abaı jıi qoldanǵan. Qazaq halqynda maqtan, madaq, ataq qumarlyqty Abaıdan asyryp synaǵan, grotesk, parodııa jazǵan, Abaıdan asyryp jek kórgen kisi joqtyń qasy. Basy «Ne izdeısiń, kóńilim, ne izdeısiń?» dep keletin óleńde Abaı maqtannyń áserin jel sózge teńeıdi.
«Maqtaý – jel sóz janǵa qas,
Qoshametshil shyǵarǵan.
Bir maqtasa boqtamas
El tabylsa, qumarlan».
«Jel sóz» dep ótirik, beker, ósek-aıań, qańqý sózdi aıtady. Abaı «maqtaý – jel sóz» dep tasqa tańba basqandaı tanyp tur.
Dıdahmet aǵa ádebıettegi keıingi býynǵa erekshe qamqor bolatyn. Jastardy kórip-bilgisi kelmegendeı mensinbeıtin minez ishinara ádebıette bola beredi. Buǵan túk renjimeý kerek. О́ıtkeni úlken býyn ózderinen keıingi býynnan jaryp shyqsa sonda kóre jatady. Ol da ómir talaby, qalt jibermeı barshany túgendeýge ýaqyt jetpeıdi.
Qazir rýhanııat – ádebıet pen ónerdiń qadir-qasıeti qaıta kúsheıip kele jatyr. Bul Qazaqstan Respýblıkasy irgeli elge aınala bastaýdyń belgisi. Bul úrdis úzilmeı kúsheıe bergen saıyn memlekettiń mártebesi óse beredi. Ádebıetke endi kelgen jas býyn, myna bizder – jazý soqpaǵyna 1980 jyly túskenimmen, ádebı ortada 1994 jyldan bastap úzbeı jarııalana bastaǵan myna men jáne ólara qamalyn buzyp-jaryp shyqqan Maraltaı, naq osy bizdiń býyn ólmestiń kúnin kórsek te, ádebıetten bezip ketpedik. Kádirbek Segizbaev, Sapar Baıjanov, Rollan Seısenbaev, Medeý Sárseke, Yryshan Musauly, Sultan Orazalın, Zeınolla Serikqalıev, Nurlan Orazalın, Murat Áýezov, Áýezhan Qodar, Dıdahmet Áshimhanuly, Jumabaı Shashtaıuly, Temirhan Medetbek, Nesipbek Dáýtaıuly, Ulyqbek Esdáýlet, Meıirhan Aqdáýlet, Álibek Asqarov sııaqty bizdiń asyl aǵalarymyz keıingi býynǵa qoldan kelgen qamqorlyǵyn jasap baqty. Jaqsydan sharapat bolǵany qandaı jaqsy. Ulttyq sana osylaı nyǵaıady, barlyq iri halyqtar osyndaı rýhanı joldan ótýge tıis.
Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy
