– Nazarbaev ýnıversıtetine siz basshylyq qyzmetke kelgennen bergi ózgeristerge toqtalsańyz?
– Bul qyzmetke byltyr maýsym aıynyń sońynda kiristim. Buǵan deıin alty jylǵa jýyq Abý-Dabı ýnıversıtetiniń prezıdenti boldym. Osy aralyqta Abý-Dabı ýnıversıtetin joǵary deńgeıge kóterdim. Oılana kelip, atalǵan bilim ordasyn damytýdy basqa tulǵaǵa tapsyrýdy jón kórdim. Bıyl atalǵan oqý orny álemdegi úzdik 200 ýnıversıtet qataryna endi. Sodan keıin Nazarbaev ýnıversıtetindegi múmkindik bar ekenin baıqap, qulshynys tanyttym. Munda jumys isteý – maǵan úlken mártebe ekenin túsinemin.
Degenmen aldymyzda atqaratyn jumys ta jeterlik. Kez kelgen basshylyq laýazym jańa ortaǵa sony kózqaras pen tyń sheshim ala keletini anyq. Osy oqý ornyndaǵy basty mıssııamyz – Qazaqstan bolashaǵyna áser ete alatyn bilikti túlekter daıarlaý. Bul maqsat bilimmen ǵana emes, ǵylymmen júzege asady. Bizdiń zertteýler naqty ǵylymı baǵyttardy damytyp qana qoımaı, ekonomıka men qoǵamǵa da óz paıdasyn tıgizedi. Bul – patentter, zııatkerlik menshikter, startaptar, sondaı-aq óndiris pen memlekettik sektorlarmen áriptestik.
Búginde ýnıversıtet kampýsynyń esigi jalpy halyqqa ashyq. Oqý ornynyń aýlasynda qala turǵyndary balalarymen birge emin-erkin serýendeıdi. Qys mezgilinde syrǵanaq pen muz aıdynyn jasadyq. Onyń qyzyǵyn balalar kórdi. Sondaı-aq túrli mádenı is-sharalar uıymdastyrdyq. Konsertter men bı jarystaryn da ótkizdik.
Qazir ýnıversıtette qurylymdyq ózgeris júrip jatyr. Mysaly, IT júıesin jańartyp, sıfrlyq transformasııany qoldaıtyn negiz qalandy. Avtomattandyrý men qyzmetterdi ońtaılandyrýǵa ınvestısııa saldyq. Bul úderistiń deni jasandy ıntellekt arqyly júzege asady. Ǵylymı baǵytta oqytýshylar men stýdentterdi qoldaıtyn qurylym jańardy. Jas zertteýshilerdiń deni – bizdiń stýdentter men basqa joǵary oqý ornynda oqıtyn bilim alýshylar. Olarǵa qysqa merzimde ǵylymmen aınalysý – synı oılaý, máseleni sheshý, toppen jumys isteý sııaqty daǵdylardy uǵyndyrady.
Sondaı-aq jahandyq reıtıngtegi dárejemizdi joǵarylatýǵa kúsh salyp jatyrmyz. On bes jylǵa jýyq tarıhy bar oqý orny úshin «Times Higher Education» reıtınginde 500–600 aralyǵynda bolý – jaqsy kórsetkish. Biraq biz aldaǵy 4–5 jylda úzdik 300 ýnıversıtet qataryna kirýdi kózdep otyrmyz. Osy maqsatta joǵary ǵylymı zertteýlerge, álemdik deńgeıde bilim berýge, seriktestik pen bedel qalyptastyrý sekildi strategııalyq baǵyttarǵa nazar aýdaramyz. Ulttyq basymdyqtarǵa sáıkes keletin derekter ǵylymy, jasandy ıntellekt, avtomattandyrý jáne sıfrlandyrý sekildi salalarǵa, shamamyzdyń kelgeninshe ınvestısııa saldyq. Bizdiń Aqyldy júıeler men jasandy ıntellekt ınstıtýty (ISSAI) úkimetpen tyǵyz jumys isteıdi. Mańyzdy jetistigimizdiń biri – «KazLLM» atty qazaq tilindegi alǵashqy aýqymdy tildik model. Bul model qazaq, orys jáne túrik tilderinde «ChatGPT»-den de ozyq nátıje kórsetip otyr. Biz muny maqtanyshpen aıtamyz.
– Bul qyzmetke kelgenge deıin Nazarbaev ýnıversıteti týraly biletin be edińiz?
– Iá. Alaıda meni nólden bastap álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet qurýǵa degen umtylys qatty tánti etti. Men bul ýnıversıtet týraly aqparattardy oqydym. Sondaı-aq Abý-Dabı ýnıversıtetinde jumys istegen jyldary osy joǵary oqý orny dekandary men oqytýshylaryn qabyldaǵanym esimde. Shyndyǵynda, Nazarbaev ýnıversıteti Oksford nemese MIT sııaqty bolýǵa umtylǵan joq. Onyń ornyna, ol oqytý, zertteý jáne ınnovasııa salalarynda álemdik standarttarǵa saı bolýdy kózdeıdi. Sonymen qatar jergilikti mańyzdylyǵyn saqtaı alady. Bizdiń stýdentterimiz eń daryndy, maqsatshyl jáne kreatıvti jastar ekenin maqtanyshpen aıta alamyn. Mundaǵy stýdenttik ómir qazandaı burq-sarq qaınap jatady. Kásipkerlikten bastap, hırýrgııalyq daǵdylarǵa deıin qamtıtyn 120-dan astam klýb ben qoǵam jumys istep tur.
– Búginde NU-dyń qabyldaý talaby qalaı ózgerdi, qandaı jańalyq qolǵa alyndy?
– Ýnıversıtetter jańasha ózgerister arqyly ǵana básekelestikke tótep beredi. Qytaılyq bir fılosof: «Aǵynmen tek óli balyq qana júze beredi» dep aıtqan eken. Biz úkimet tarapynan qarjylandyrýdyń aıtarlyqtaı artýyn kútip otyrmaımyz. Sondyqtan shyǵarmashylyq turǵydan áreket etýge kiristik. О́nerkásippen seriktestik ornatyp, demeýshiler tartý jáne basqa da tabys kózin izdeýimiz qajet ekenin túsindik. «IELTS» talaptaryn qaıta qarap, aqyly negizde oqýǵa túsetin talapkerdi de tartý úshin qabyldaý úderisin ońtaılandyrdyq. Sonymen birge memlekettik jáne ýnıversıtettiń óz granttaryna túsetin talapkerler de bar. Buǵan talapkerler oqý ornyna qabiletine qaraı qabyldanady. Degenmen talapkerler tarapynan bizdiń ýnıversıtetke túsýge qyzyǵýshylyq óte joǵary. Bıyl biz olardan rekordtyq 10 000 ótinish aldyq.
– Joǵary oqý ornynda qandaı jańa ǵylymı jobalar qolǵa alyndy, olardyń qaısysy halyqaralyq talaptarǵa saı boldy dep oılaısyz?
– Zertteý – bizdiń negizgi baǵytymyz. Nazarbaev ýnıversıteti zertteýge baǵyttalǵan joǵary oqý orny retinde ǵylymı izdenisti basty nazarda ustaıdy. Biz zertteýlerdi ishki jaǵynan Nazarbaev qory arqyly qarjylandyramyz. Sonymen birge ártúrli mınıstrlikterdiń ulttyq granttary men halyqaralyq granttarǵa qatysý arqyly qarjy tartamyz. Buǵan mysal retinde «EO Horizon» baǵdarlamasy, Dúnıejúzilik bank jáne basqalardy aıtýǵa bolady. Jaqynda «Roche» kompanııasymen seriktestik ornatyp, Medısına mektebimizde zertteýler júrgizip jatyrmyz. Sondaı-aq «TotalEnergies» kompanııasymen energııany saqtaý jáne jańa materıaldar boıynsha ǵylymı zertteýlerge ınvestısııa tarttyq. Bizdiń basty ǵylymı baǵyttarymyz – aqyldy júıeler, avtomattandyrý, densaýlyq pen ál-aýqat, básekege qabilettilik, taý-ken isi, munaı-hımııa salasy jáne materıaltanýdaǵy ınnovasııalar.
– Elimizdegi ulttyq kompanııalar Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵylymı zertteýlerine ınvestısııa salýǵa nıet bildirdi me?
– О́kinishke qaraı, biz qalaǵan deńgeıde emes. Mysaly, Ulybrıtanııada ónerkásip pen ýnıversıtet arasyndaǵy yntymaqtastyq jaqsy jolǵa qoıylǵan. «Rolls-Royce» pen «BMW» sııaqty kompanııalar zertteýler men PhD baǵdarlamalaryn qarjylandyrady. Biz de osyndaı modelderdi Qazaqstanda qalyptastyrý úshin jumys istep jatyrmyz. Osy maqsatta biz ındýstrııa jáne damý jónindegi prorektor jańa laýazymyn engizdik. Oǵan úkimetpen jáne bıznestiń túrli salalarymen ulttyq basymdyqtarǵa saı áriptestik ornatý men soǵan sáıkes ınvestısııa tartý mindetin júktep otyrmyz.
– Ýnıversıtet stýdenttik startaptar men ınnovasııaǵa qanshalyqty qoldaý kórsetedi?
– Biz 500-den astam startapty qoldadyq. Olardyń kópshiligi stýdentter men oqytýshylar tarapynan qurylǵan. Stýdentterge kásipkerlik oılaý daǵdysyn erte bastan qalyptastyramyz. Bakalavrıat baǵdarlamalarynda kásipkerlik boıynsha mindetti kýrstar engizilgen. Sonymen qatar ınfraqurylymǵa da ınvestısııa saldyq. Osy saladaǵy ekojúıemizdi keńeıtý maqsatynda bıznestiń qatysýymen jáne seriktester qoldaýymen «Astana Business Campus» atty iri kesheniniń qurylysyn bastadyq.
Sondaı-aq oqý ornynda tehnopark jumys isteıdi. Onda kóptegen startap, onyń ishinde NU túlekteri ashqan jobalar ornalasqan. «Fab Lab» zerthanasynda stýdentter men zertteýshiler óz qurylǵylary men prototıpterin ázirleı alady. «Astana Business Campus Incubation Program», «Quick Start Acceleration Program» jáne «Go Abroad» sııaqty bastamalar arqyly stýdentter tálimgerlik, ınvestısııaǵa daıyndyq jáne halyqaralyq tájirıbe alady. Buǵan qosa, biz Stenford ýnıversıtetiniń «StartX» baǵdarlamasyna qatysyp, tereń tehnologııalarǵa baǵyttalǵan startaptarǵa arnalǵan «Founders Schoo l» baǵdarlamasyn iske qosyp jatyrmyz.
– Sheteldik professor-oqytýshylar quramyn tartý el ǵylymynyń damýyna qalaı áser etti?
– Nazarbaev ýnıversıteti alǵash qurylǵan jyly oqytýshylar quramy shamamen 90%-y sheteldik mamandar bolǵan. Bul álemdik deńgeıdegi bilim men ǵylymı zertteý júıesin qalyptastyrýda sheshýshi ról atqardy. Ýaqyt óte kele biz úzdik sheteldik joǵary oqý oryndarynyń PhD baǵdarlamasyn aıaqtaǵan qazaqstandyq túlekterdi jumysqa tarta otyryp, otandyq oqytýshylardyń úlesin udaıy arttyryp otyrmyz. Qazir qazaqstandyq oqytýshylar ýnıversıtettegi akademııalyq quramynyń 33%-yn quraıdy. Bizdiń maqsatymyz – 2030 jylǵa deıin bul kórsetkishti 40%-ǵa jetkizý.
– О́zińiz basqaryp otyrǵan joǵary oqý orny ózge qazaqstandyq ýnıversıtetterge úlgi bola ala ma?
– Ýnıversıtetimiz qazirdiń ózinde tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil aımaq boıynsha úlgige aınaldy. Mysaly, О́zbekstandaǵy jańa ulttyq joǵary oqý orny Nazarbaev ýnıversıtetiniń modeline negizdelip qurylǵan. Biz Qazaqstandaǵy joǵary bilim sapasyn arttyrýǵa belsendi túrde atsalysyp kelemiz. Bul baǵytta ınfraqurylymymyzdy bólisý, basqa joǵary oqý oryndarynyń stýdentterin zertteý jobalarymyzǵa tartý, sondaı-aq joǵary bilim berý salasyndaǵy kóshbasshylardy daıarlaıtyn «Deans School» baǵdarlamasy arqyly kásibı damýǵa qoldaý kórsetý sııaqty jumystar júrgizilip jatyr.
Bizdiń joǵary bilim berý mektebimiz kóptildi bilim berý jáne joǵary bilim berý kóshbasshylyǵy salalarynda baǵdarlamalar usynady. Kóptegen túlegimiz elimizdegi basqa joǵary oqý oryndarynda basshylyq qyzmet atqaryp otyr. Sonymen birge Medısına mektebi arqyly jańa bakalavrıat baǵdarlamasyn osy eldegi bes joǵary oqý ornyna usyndyq.
– Aldaǵy strategııalyq basymdyqtarǵa toqtala ketseńiz.
– Biz strategııamyzdy úsh negizgi baǵytqa negizdedik. Olar: sapaly bilim, nátıjeli zertteý jáne qoǵamǵa úles qosý. Biz jumysymyzdyń deńgeıin túlekterdiń nátıjelerimen ólsheımiz. Qazir túlekterdiń 98–99%-y oqý bitirgennen keıin bir jyl ishinde jumysqa ornalasady. Sondaı-aq keıbireýi oqýyn odan ári jalǵastyrady. Búginde ýnıversıtet pánaralyq baǵdarlamalardy keńeıtýdi qolǵa aldy. Mysaly, ınjenerııa salasyndaǵy stýdentter kásipkerlik pen kóshbasshylyq qabiletterge de ıe bolýǵa tıis. Al gýmanıtarlyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentter derektermen jumys isteýdi jáne jasandy ıntellekt negizderin meńgerýi qajet. Nazarbaev ýnıversıteti – Azııa ýnıversıtetteri alıansynyń negizin qalaýshy músheleriniń biri. Qazir endi Ulybrıtanııanyń «QAA» akkredıtasııasyn alýǵa daıyndalyp jatyrmyz.
– Oqý ornynda stýdentter qazaq tilinde bilim ala ma?
– Bizdiń stýdentterimizdiń shamamen 97%-y – qazaqstandyqtar, kóbi qazaq tilinde sóıleıdi. Aǵylshyn tili negizgi oqý tili bolǵanymen, birinshi kýrsta stýdentterge Jazý ortalyǵy men «Foundation» baǵdarlamasy arqyly aıtarlyqtaı qoldaý kórsetiledi. Barlyq stýdent qazaq tili pánin oqıdy. Al «Executive MBA» sııaqty kásibı baǵdarlamalarda stýdentterdiń qajettiligine qaraı kóptildi nusqalar usynylady.
– Jasandy ıntellekt, aqparattyq tehnologııalar jáne bıotehnologııa salasyna qandaı jańa baǵdarlama qosylady?
– Akademııalyq baǵdarlamalarymyzdy únemi suranysqa saı jańartyp otyramyz. Sonyń ishinde kásipkerlikke arnalǵan jańa bakalavrıat baǵdarlamasy, dıplomatııa jáne damý salasyndaǵy magıstratýra, sondaı-aq ónerkásip mamandaryna arnalǵan qoldanbaly jasandy ıntellekt boıynsha magıstrlik baǵdarlama iske qosyldy. Qazirgi tańdaǵy eń úlken baǵdarlamamyz – kompıýterlik ǵylym. Sonymen qatar mashınalyq oqytý, kıberqaýipsizdik, sondaı-aq fızıka + JI nemese bıologııa + kásipkerlik sııaqty pánaralyq baǵyttarda jańa baǵdarlamalar qosylady.
Bizdiń jańa 5+1 medısına baǵdarlamamyz (5 jyl + rezıdentýra) basqa ýnıversıtettermen de birlesip júzege asyrylady. Sonymen birge PhD stýdentteriniń sanyn eki esege arttyryp, DBA, qoǵamdyq saıasat doktory jáne bilim berý doktory sııaqty kásibı doktorantýra baǵdarlamalaryn iske qosýdy josparlap otyrmyz. Meniń endigi maqsatym – stýdenttermen, oqytýshylarmen, qyzmetkerlermen jáne seriktestermen birlesip, osy negizdi damytyp, Nazarbaev ýnıversıtetin Qazaqstanǵa qaltqysyz qyzmet etetin, osy eldiń órkendeýine naqty úles qosatyn jetekshi bilim ordasyna aınaldyrý.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
