Qazaqstan – Qytaı: Saıası dıalogten sýbóńirlik yqpaldastyqqa deıin

1992 jyldan beri Qazaqstan irgeles jatqan Qytaımen ekijaqty jáne kóp­jaqty deńgeıde saıası-dıplo­ma­tııa­lyq, saýda-ekonomıka, ınvestısııa jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytyp, qos eldiń qatynasy «məńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestik» satysyna kóterildi. Memleket basshylary byltyrǵy kezdesýinde ózara baılanystyń kelesi «altyn 30 jyldyǵyna» qadam bastyq dep málimdedi.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen QHR Tóraǵasy Sı Szınpın arasyndaǵy saıası ýaǵdalastyq pen jeke dostyq saýda men ekonomıka, ınfra­qurylym jobalaryna qajetti makroklımatty qalyptastyrdy. Osy­laısha, Qytaı Halyq Respýblıkasy Qazaq­stannyń basty saýda seriktesiniń birine aınaldy. 2024 jyly ekijaqty saýda aınalymy 45 mlrd dollarǵa jýyqtaǵan. Bul – rekord. Qytaı – Qazaqstandaǵy iri bes ınvestor memlekettiń biri, byltyr elimizge salǵan tikeleı ınvestısııasy 11,19 mlrd dollardy qurady. Kóne saýda-sattyq marshrýttaryn qaıta jańǵyrtqan «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» de alǵash Astanada jarııalanyp, elimiz alpaýyt Eýrazııadaǵy «transqurlyq kópir» ataýyna ıe boldy. Búginde Qytaı-Eýropa temirjol júk tasymalynyń 80 paıyzy Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi. Joǵarǵy deńgeıdegi yqpaldastyqpen engizilgen vızasyz rejim, jańa áýe-kólik reısteri bıznes jáne týrızm salalaryn damytýǵa múmkindik berip otyr. 2024 jyl «Qytaıdaǵy Qazaqstan týrızm jyly» bolyp jarııalanyp, Qazaqstanǵa 655 myń qytaılyq týrıst kelgen (2023 jylmen salystyrǵanda 78%-ǵa ósken).

Memleket basshylary deńgeıindegi dıalog shekaralyq, óńiraralyq ynty­maq­tastyqta jalǵasyn tapsa, qarym-qatynas ornyqty bolatyny anyq. Keıingi jyldary osy baǵytta mańyzdy betburystar baıqalady. 2023 jyly naýryz aıynda Qazaqstanǵa QHR Shyńjań-Uıǵyr avto­­nomııalyq aýdany (ShUAA) partııa hat­­shysy Ma Sınjýı kelip, eki eldiń she­kara mańy yntymaqtastyǵynyń II Dostyq dıalogi aıasynda 16 qujatqa qol qoıyldy. Q.Toqaevtyń Ma Sınjýıdi Aqor­dada qabyldaýy Shyńjańnyń qos mem­leket qarym-qatynasyndaǵy rámiz­d­ik mán-mańyzyn arttyryp, sheka­ra­­lyq baılanystyń jańa kókjıegin ashyp berdi. Jalpy quny 565,4 mln dol­lar bola­­tyn 6 óńiraralyq, 5 kom­mer­sııalyq keli­simshart bekitildi. QHR ShUAA óz na­ry­ǵyna Ortalyq Azııa elde­­rinen jo­ǵary sapaly taýar ákelýge qyzy­ǵý­shy­lyq tanytyp otyr. Prezıdent 2023 jyly Shyńjańǵa barǵan saparynda da trans­­shekaralyq ózenderdi paıdalaný, ener­­getıka, aýyl sharýashylyǵy, tarıhı-mádenı qatynastarǵa da kóńil bólip, aımaq­aralyq baılanysty turaqty saqtaý kerek­tigin atap ótti.

Qos memleket qatynasynyń damý dınamıkasy Abaı oblysy men ShUAA arasyndaǵy shekaralyq qatynastan aı­qyn baıqalady. Abaı oblysy men ShUAA arasyndaǵy shekaranyń uzyndyǵy 250 shaqyrymnan asady, onyń ishinde Baqty beketiniń mańyzy jyl ótken saıyn­ artyp keledi. Strategııalyq temir­­jol, avto­mobıl, áýe jáne sý kóligi jol­da­ry­nyń toǵysýynda turǵany aımaq­tyń ha­lyq­aralyq baǵyttarǵa ashyq, kólik-logıs­­tı­kalyq áleýeti joǵary ekenin kór­se­tedi.

QHR – Abaı oblysy úshin basty saýda seriktesi. 2024 jyly oblystyń syrtqy saýda aınalymynyń 89%-y Qytaımen jú­zege asqan. Eksport 2,1 mlrd dollarǵa jetip, bir jyl ishinde 5 ese artqan. Qazirgi ýaqytta oblysta Qytaı kapıtaly esebinen 4 iri joba, ıaǵnı mys balqytý zaýyty joba­sy, aǵash óńdeý kombınaty, kómir-hımııa kesheni jáne jel elektr stansasy júzege asyp jatyr. Reseı, Qazaqstan jáne Qytaıdy jalǵaıtyn «Omby – Maı­qap­­shaǵaı» joly óńir arqyly ótedi. «Aıagóz – Tachen» temirjoly da óńirdiń d­a­mýyna qosymsha ımpýls beretini sóz­siz. Shekara mańyndaǵy sýy shıpaly Ala­kól­ge týrısterdi keńinen tartý maq­sa­tynda halyqaralyq standarttarǵa saı (IKAO) áýejaı jumys istep tur. Astana, Alma­tydan Úrjarǵa jáne Semeı – Shym­kent baǵytyndaǵy reıster ashylyp jatyr.

2025 jylǵy 17 aqpanda Memleket bas­shy­synyń Jarlyǵymen oblys ákimi bolyp taǵaıyndalǵan soń Berik Ýálı Memleket basshysynyń qabyl­daýynda bolyp, óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly esep berip, aldaǵy kezeńge arnalǵan damý jos­paryn tanystyryp ótti. Oblys basshysy óńirdiń saýda-ekonomıkalyq, kólik-logıstıkalyq, ónerkásiptik, agrarlyq, týrıstik áleýetin nyǵaıtý, keńinen ınvestısııa tartý maqsatynda aýdandardy birneshe márte aralap, shekaralyq ótkizý pýnktteri, respýblıkalyq jáne aýdandyq mańyzy bar joldar jumysyn kórip, birqatar ınvestordy qabyldap, shekaralyq yntymaqtastyqqa da nazar aýdardy. Eldiń damýyna ınvestısııa tartý – tek sala mınıstrlikteriniń emes, árbir deńgeıdegi ákimniń mindeti. Azııa damý bankiniń zertteýine súıensek, Azııa elderinde ınfraqurylymdy damytý úshin áli mıllıardtaǵan qarajat tartylýy kerek. О́ńir basshysy qyzmetke kiriskeli beri 40-tan asa sheteldik ınvestormen kezdesý ótkizdi. Investısııa tartýdy júıeli ári ornyqty etý úshin Semeı qalasynda «Investorlar úıi» ashylady. Osy ýaqytqa deıin oblystyń kólik ınfraqurylymy, keden beketteri men ınvestısııalyq ahýalyn kúsheıtýge jasalǵan birqatar praktıkalyq qadamdy atap ótýge bolady.

Birinshiden, óńirde shekaralyq ótkizý pýnktin jańǵyrtý qolǵa alyndy. Maqanshy aýdanyndaǵy «Baqty» keden beketiniń ótkizý, tekserý, ólsheý jyl­damdyǵy oblystyń ǵana emes, mem­lekettiń saýda-ekonomıkalyq, kólik-lo­gıs­tıkalyq áleýetin nyǵaıtýda úlken oryn alady. Oblys ákiminiń qadaǵa­laýy­men keden beketin jańǵyrtý júrgi­zilip jatyr. Memlekettik baǵdar­lama sheńberinde bul ótkizý pýnktin halyq­aralyq standartqa saı keletin keden­dik baqylaý quraldarymen jab­dyqtaý kózdelgen. Taýar men kólikti skanerleıtin ınspeksııalyq-tekserý keshenderi, avtokóliktiń salmaq-gabarıt parametrin ólsheıtin jeliler sany ulǵaıtylady. Avtokólik quraldaryn tasymaldaıtyn jolaqtar sany 2-den 6-ǵa deıin artady. Osylaısha, «Baqtynyń» ótki­zý qabiletin 8 saǵat jumys rejiminde 60-tan 500 avtokólikke deıin, jolaýshylar sanyn 150-den 1 000-ǵa deıin tek bir ba­ǵytqa ul­ǵaıtý kózdelgen. Bul taýar, kólik pen adamdy kedendik baqylaýda uzaq kidirt­peı, jedel qyzmet etip otyrady. Keden beketindegi jańǵyrtý Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda-sattyq, tý­rıs­­ter­diń kelýi, azamattardyń emdelýge, jaqyn týystaryna barýy, iskerlik kez­de­sýlerine mol múmkindik beretini sózsiz.

Ekinshiden, oblysty kórshiles eldermen jalǵaǵan halyqaralyq mańyzǵa ıe joldar jóndelip jatyr. Tamyrdaı taralǵan joldar – adam jáne júk tasymalynyń ózegi. Elimizdiń shyǵys óńirindegi oblystardyń, transshekara­lyq saýda-ekonomıkalyq qatynastyń damýyndaǵy «Qalbataý – Maıqapshaǵaı» avtojolynyń orny belgili. Jalpy uzyndyǵy 415 shaqyrymdy quraıtyn joldyń 184 shaqyrymy Abaı oblysynan ótip jatyr. Onyń boıyndaǵy 16 kópir men 100-den asa sý ótkizý qurylǵysy jańartylyp jatyr, jyl sońyna deıin halyq ıgiligine berilmek. Oblys ákimi aıtqandaı, «Qalbataý – Maıqapshaǵaı» jolyn óńir úshin ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan da mańyzdy. Alda­ǵy ýaqytta uzyndyǵy 400 shaqyrym jergilikti mańyzy bar avtomobıl joldary men eldi meken kóshelerine asfalt tóseledi. Odan bólek, «Semeı – Reseı Federasııasy shekarasy», «Qaraǵandy – Aıagóz – Tarbaǵataı – Boǵas», «О́skemen – Semeı», «Taskesken – Baqty» baǵytyndaǵy joldarǵa asfalt tóseledi. Bul kórshiles oblystar, shekara boıyndaǵy eldermen de barys-keliske serpilis beredi.

Úshinshiden, sáýir-mamyr aılarynda Semeıde sheteldik ınvestorlar­men birqatar kezdesý ótip, óńirdiń áleýeti tanystyryldy. «Zhongcai Financial Holdings Investment Co» kompanııasy Maqanshydaǵy Baqty aýyly mańynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeı­tin, aýyr júk kóligin qurastyratyn logıstıkalyq park, sondaı-aq Ortalyq Azııadaǵy iri DATA ortalyǵyn ashý usynysymen keldi. Odan keıin Qytaıdyń Chanszı memlekettik joǵary tehnologııalar ındýstrııalyq aımaǵynan qurylys, taý-ken óndirisi, elektronıka jáne kólik qurastyrý, kópir salý baǵytynda jumys isteıtin kompanııa ókilderi oblys basshysymen kezdesti. B.Ýálı óńirdiń múmkindikterin tanystyryp, kólik-lo­gıs­tıka, mashına jasaý, qurylys, aýyl sharýa­shylyǵy salalaryna ınvestısııa quıýǵa shaqyrdy. Oblys ákimi usynylǵan jobalardyń barlyǵy óńir ekonomıkasy úshin mańyzdy ekenin atap ótti. Jospar boıynsha, oblysta 2028 jylǵa deıin jalpy quny 2,7 trln teńge bolatyn 29 ın­ves­tısııalyq joba júzege aspaq. 8 myń jańa jumys orny ashylady. 2028 jylǵa qaraı oblysqa tartylatyn ınvestısııa kólemi 800 mlrd teńgege deıin artady dep boljanyp otyr.

Tórtinshiden, Abaı oblysynyń úlken delegasııasy ShUAA-da issaparmen bolyp, 1,568 mlrd dollardy quraıtyn mańyzdy kelisimsharttarǵa qol qoıyldy. Delegasııa ókilderi QHR ShUAA partııa komıtetiniń hatshysy Ma Sınjýımen kezdesip, «Úlken Altaı» sýbóńirlik konferensııasyna qatysty. B.Ýálı Altaı qa­lasynda 20-ǵa jýyq qytaı ınvestory­men kezdesti. О́ńir basshysy «Semeı – Úrimji» jáne «Semeı – Sháýeshek» tikeleı áýe reısterin ashýdy, Shyńjań tehnologııalyq ortalyqtarmen ǵylymı-ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrýdy aıtty. Kezdesýde «Lını qalasynyń sanıtarlyq tazartý toby» kompanııasy Semeı qalasynda zamanaýı tazalyq júıesine arnalǵan jobany tanystyrdy. «Xinjiang Shutu Tecnology Co» kompanııasy chıp, elektrondy dıspleı syndy zamanaýı ónimder zaýytyn ashýdy usyndy. Quny 50 mln dollardy quraıtyn joba qurylysy bastalyp ketti. Jalpy, bekitilgen 15 memorandým logıstıkalyq park qurý, bilim berý jáne turǵyn úı keshenderin salý, aýyl sharýashylyǵy men týrızmdi damytý, qaldyqtardy óńdeý jáne kógaldandyrý, kólik jáne qurylysty damytý, sondaı-aq taý-ken, agrobıotehnologııa salalarynda jobalardy iske asyrýǵa jol ashady. Oblys ákimi aıtqandaı, óńir ekonomıkasyna tikeleı áser etetin, joǵary tehnologııalarmen jumys isteıtin jobalar qoldaý tabady. Semeıde aýmaǵy 75 myń turǵynǵa arnalǵan jańa shaǵyn aýdan boı kóteredi. Osynda 40-tan asa ákimshilik, kommersııalyq, áleýmettik nysandar salynady. Qytaı tarapy oblyspen qarym-qatynasty odan ári jandandyrýǵa daıyn ekenin jetkizdi.

Álemdegi turaqsyzdyq jaǵdaıynda memleketaralyq yntymaqtastyqtyń jańa mehanızmderine suranys kúsheıdi. О́ńir­aralyq, shekara mańy ynty­maq­tas­tyǵy – Qazaqstan – Qytaı saýda-eko­no­mıkalyq is-qımylynyń mańyzdy bóligi. Shekaralas ólkedegi óndiristik úderisterdi, azyq-túlik qaýipsizdigin, tranzıt-kóliktik əleýetti damytý jónin­degi túsinistik bar. Abaı oblysy Qytaı­men joǵarǵy saıası dıalogtiń trans­she­ka­ralyq qatynastaǵy aıshyqty kóri­ni­sine aınalyp keledi. Qytaı naryǵyna otandyq azyq-túlik, aýyl jáne mal sharýashylyǵy ónimderin jetkizý kó­le­min ulǵaıtý jáne eksportty keńeıtý, ón­dirýshilerdi QHR elektrondyq alań­da­ryna shyǵarý máselesi de ózekti. Bul qa­damdar – tranzıt-memleket, ınvestısııany qabyldaýshy el retinde Qazaqstan úshin ekonomıkalyq ártaraptandyrý múm­kindigi. Osynyń barlyǵy túptep kelgende halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yq­pal etedi. Aldaǵy ýaqytta eki eldiń sarapshylar qaýymdastyǵy, agrosektor mamandary, kásipkerler, týrızm, ásirese jastar arasyndaǵy kollaborasııany nyǵaıtý ma­ńyz­dy bolmaq. Mine, osy qadamdardyń zańdy jalǵasy retinde oblys ákiminiń bas­ta­masymen 20 maýsym kúni Semeı qala­syn­da «Týǵan jerge týyńdy tik!» atty ınvestorlar forýmy ótkeli otyr. Aýqymdy is-shara týǵan jerin qaıta túletýge beıjaı qaramaıtyn barsha azamattarǵa úndeý dep qabyldaýǵa bolady.

Oljas BEISENBAEV,

shyǵystanýshy