Arhıv – ulttyq jadymyzdyń altyn sandyǵy. Onda memleketimizdiń tarıhı joly, qalyptasý kezeńi, keleshek urpaqqa amanat etilgen qundy qujattyq muralar jınaqtalǵan. Ýaqyttyń synynan aman ótkizip, osy asyl qazynany saqtap qalý – arhıvshilerdiń basty mindeti. Jyl ótken saıyn qujattardy saqtaý ádisteri de jetildirilip otyr. Búginde bul úderistiń basty baǵyty – arhıvtik murany sıfrlandyrý. Bul óz kezeginde Ulttyq quryltaıdyń bıyl Býrabaı baýraıynda ótken otyrysynla Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kótergen bastamamen tyǵyz baılanysty. Jıynda Memleket basshysy Ulttyq sıfrlyq arhıv quryp, ony elimizdegi jáne shetelderdegi neırojúıe jasaýshylardyń erkin paıdalanýyna múmkindik berý qajettigin atap ótken bolatyn.
Osy baǵytqa arnalǵan jıyn dástúrli oqý alańy ǵana emes, kásibı pikir almasý men yntymaqtastyqtyń ashyq alańy retinde jańasha formatta uıymdastyryldy. Bıylǵy Jazǵy mekteptiń ereksheligi – onyń mazmuny men aýqymynyń keńeıýi. Oǵan Qazaqstan men Reseıdiń jetekshi arhıv isi mamandary, sondaı-aq jasandy ıntellekt pen sıfrlyq transformasııa salasynyń sarapshylary shaqyryldy.
Jas arhıvshilerge arnalǵan Jazǵy mektep 2017 jyly bastalǵan. Jobany Reseı memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıteti men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen birlese júzege asyryp keledi. Osy jyldar ishinde Jazǵy mektep aıasynda 1200-ge jýyq jas maman óz bilimin shyńdap, biliktiligin arttyrǵan. Alǵashynda forým jumysyna TMD elderiniń jas arhıvshileri qatyssa, búginde onyń geografııalyq aýqymy keńeıip, is-sharaǵa Qytaı, Mońǵolııa jáne Birikken Arab Ámirlikterinen de arhıv salasynyń mamandary qosyldy.
Bıylǵy is-sharaǵa Qyrǵyzstan, Moldova, О́zbekstan, Túrikmenstan elderinen kelgen mamandarmen qatar, elimizdegi barlyq arhıv mekemeleriniń ókilderi qatysty. Sondaı-aq ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń «Arhıvtaný jáne qujattaný» mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatqan stýdentter de keldi.
Jazǵy mekteptiń ashylý saltanatynda Prezıdent Ákimshiligi Jalpy bóliminiń meńgerýshisi Erbol Adaev sóz sóılep, Prezıdent Keńsesiniń bastyǵy Baqytjan Sarıevtiń quttyqtaýyn jetkizdi. Baqytjan Sarıev óz quttyqtaýynda arhıvterdi sıfrlandyrýdyń mańyzyna basa nazar aýdaryp, bul úrdistiń «ashyq arhıv» qaǵıdasyn iske asyrýǵa jáne azamattyq qoǵamdy damytýǵa yqpal etetinin atap ótken.
Sonymen qatar Reseı memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń ǵylymı jáne jobalyq jumys jónindegi prorektory O.Pavlenko, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ kafedra meńgerýshisiniń orynbasary N.Alpysbaeva, Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıtetiniń tóraǵasy R.Álı, О́zbekstan Respýblıkasynyń «Ýzarhıv» agenttiginiń dırektory Ý.Iýsýpov, Búkilreseılik qujattama jáne arhıv isi ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory P.Kıýng sóz alyp, izgi lebizderin bildirdi.
Forýmda Qazaqstan men shetelden kelgen jetekshi ǵalymdar men arhıvshiler dáris oqydy. Máselen, О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri J.Dúbirova men «Kıberqaýipsizdik» salasyndaǵy maman R.Bıǵarı óz baıandamalarynda sıfrlyq dáýirdegi uıymdardy transformasııalaýdyń negizgi joldaryn atap, óz tájirıbeleri negizinde júzege asyrylǵan «iKomek 109», «Elektrondyq úkimet», «Sıfrlyq Qazaqstan» jobalary týraly aıtyp berdi.
Buǵan qosa reseılik áriptester – Reseı memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıteti Tarıh jáne arhıv ınstıtýtynyń basqarýdy qujattamalyq qamtamasyz etýdiń avtomattandyrylǵan júıeleri kafedrasynyń meńgerýshisi M.Ların jáne osy kafedranyń dosenti O.Býkreeva sıfrlandyrý jaǵdaıynda Reseıde qujat aınalymyn basqarýdyń normatıvtik bazasyn damytý jáne arhıvterde elektrondyq arhıvtermen jumysty ádistemelik qamtamasyz etý tájirıbesimen bólisti. Al ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinen aǵa oqytýshysy B.Nurpeıisova elimizdegi sıfrlyq tehnologııalar jaǵdaıyndaǵy elektrondyq qujat aınalymy men elektrondyq arhıvter týraly baıandady. Otandyq IT salasynyń mamandary – «Astana IT University» «Artificial Intelligence» ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵynyń dırektory B.Ábdikenov pen osy ortalyqtyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri M.Muqyshev arhıv isinde «VLM» (Vision Language Model) jáne «DLM» (Deep Learning Model) modelderdi qoldaný men onyń tıimdiligine toqtaldy.
Sonymen birge baǵdarlama barysynda Prezıdent Arhıviniń basshylary men mamandary arhıv isindegi halyqaralyq standarttar jáne ulttyq normalar, arhıvtik úderisterdi sıfrlyq transformasııalaý boıynsha dáris oqyp, qujattardy sıfrlaý boıynsha tájirıbelik sabaq ótkizdi. Onda qoldanylatyn tehnıkalyq standarttar, qujattardyń qandaı formattarda skanerlenetini jáne olardyń elektrondyq bazaǵa qalaı júkteletini kórsetildi. Keıinnen zertteýshilerdiń sıfrlyq formatqa kóshirilgen qujattarǵa qalaı qol jetkizetini jáne ony paıdalaný erejeleri de aıtyldy. Arhıvtiń jańa ǵımaratyna alynǵan zamanaýı qurylǵylar tanystyrylyp, olardyń jumys isteý erejeleri kórsetildi. Mundaı jabdyqtardy arhıvtiń jas mamandary meńgerip, arhıvtik qujattardyń uzaq ári sapaly saqtalýyna atsalysyp keledi.
Jazǵy mekteptiń baǵdarlamasy dástúr boıynsha dárister, ınteraktıvti sessııalar, trenıngter men praktıkalyq sabaqtardy qamtydy. Qatysýshylar arhıv salasyndaǵy sıfrlyq tehnologııalar, jasandy ıntellekt, mashınalyq oqytý ádisteriniń ózekti máselelerin talqylady. Sondaı-aq komandany tıimdi basqarý boıynsha trenıngke qatysty.
Prezıdent Arhıvi birneshe jyl boıy qujattardy sıfrlyq nysanǵa kezeń-kezeńimen jáne júıeli túrde kóshirip keledi. Bıylǵy birinshi toqsannyń ózinde Prezıdent Arhıviniń mamandary 4514 isti, ıaǵnı 842 000 arhıvtik paraqty sıfrlyq nysanǵa kóshirgen. Bul kórsetkish ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 26 paıyzǵa joǵary. Jalpy, búgingi tańda Arhıvte sıfrlanǵan qujattar kólemi 25 mıllıonnan asyp otyr. Osy tusta zertteýshilerge oqý zalynda usynylǵan isterdiń 90 paıyzy elektrondyq formatta beriletinin atap ótý kerek. Bul – arhıv jumysynyń tıimdiligi men ashyqtyǵyn kórsetedi.
Bul kórsetkishti odan ári ulǵaıtý maqsatynda jańa IT sheshimder ázirlenip otyr. Olardyń qatarynda elektrondyq basqarý júıesi (EIPSEA), vırtýaldy oqý zaly, eGov-portaly jáne mobıldik qosymshalarmen ıntegrasııa jumystary bar. «E-arhıv» júıesin Arhıvtiń jınaqtaý kózderi sanalatyn barlyq uıymǵa engizý jumysy júrip jatyr.
Sıfrlyq ortaǵa kóshý tehnologııamen shektelmeıtini túsinikti, ol úshin bilikti mamandar daıarlaý máselesi de bar. Osy maqsatqa qol jetkizý Jazǵy mektep jumysyna tikeleı qatysty. Sebebi búginde bul shara arhıv salasyndaǵy mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy bilim berý jobalarynyń birine aınalyp otyr. Arhıvshilerdiń jańa býyny osy zaman talabyna saı jańa tehnologııalardy meńgerip, qujattyq murany saqtaýǵa óz úlesterin qosý ústinde.
Prezıdent Arhıvi bul bastama arqyly tek qujattardy saqtaýdy ǵana emes, ony tıimdi basqarý men sıfrlyq dáýir talabyna beıimdeýdi kózdeıtin jańa býyn arhıvshilerin qalyptastyrý mıssııasyn jalǵastyryp keledi.
