Memlekettik qaryz máselesi ózekti bolyp tur
Máýlen Áshimbaev bıýdjetti josparlaý kezindegi túıtkilderge toqtalyp, depýtattar atalǵan istiń nátıjeliligi men tıimdiligin arttyrý máselesin únemi kóterip júrgenin tilge tıek etti. Sondaı-aq palata spıkeri bir jylda bıýdjettiń shyǵys bóligi birneshe ret ózgertilgenin aıtyp, Qarjy mınıstri Mádı Tákıevke qarata bul baǵytta júıeli jumys júrgizý qajet ekenin atap ótti.
– Byltyr bir jyldyń ishinde bıýdjettiń shyǵys bóligin 13 ret, al tabys bóligin 3 ret ózgerttińizder. Mundaı qadamnyń túsimderge, salyqtarǵa baılanysty obektıvti sebepteri de bolǵan shyǵar. Degenmen bul jerde «nege olaı josparlanǵan», «josparlaý kezinde atústi qaraldy ma», «tıimsiz josparlaýǵa jol bergen azamattar jaýapkershilikke tartyla ma, álde ári qaraı da sol ádispen jumys isteı bere me» degen sııaqty júıeli máseleler týyndaıdy. Iаǵnı jaýapkershilikke, josparlaýdyń sapasyna, bastapqy derekterdiń durystyǵyna qatysty túıtkilder bar. Sondyqtan bul jumysqa keshendi túrde qarap, bıýdjetti josparlaýdy jańa deńgeıge shyǵarý kerek, – dedi Senat tóraǵasy.
Palata spıkeri bir jylda bıýdjetti 13 ret ózgertý naǵyz rekord ekenin tilge tıek etip, aldaǵy ýaqytta ondaı olqylyqqa jol bermeý kerektigin shegelep aıtty.
– Ári qaraı bulaı jalǵastyra berýge bolmaıdy. Josparlaý máselesin tek mınıstrlikterdiń ózderi jasamaı, bul iske mamandardy, táýelsiz sarapshylardy tartqan utymdy bolary sózsiz. Sonyń joldaryn qarastyrǵan jón. О́ıtkeni mundaı isti korporatıvti negizde atqarý erte me, kesh pe qatelikterge alyp keletini túsinikti. Sol sebepti bıýdjetti josparlaý úderisiniń ashyqtyǵyn, onyń jańa qaǵıdattaryn qamtamasyz etetin ýaqyt keldi. Sondyqtan osy baǵytta da naqty jumystardy qolǵa alasyzdar dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.
Buǵan qosa Senat tóraǵasy memlekettik qaryz máselesimen aınalysý qajettigin jáne ortamerzimdi strategııa jasalýǵa tıis degen pikirin aıtty. Onyń málimdeýinshe, el bıýdjeti kirisiniń jartysy úkimettik boryshty óteýge ketedi. Demek esepte kórsetilgen málimetter oǵan saı emes.
– Bıýdjetti kórip otyrmyz. Byltyr 5,6 trln teńge Úkimettiń qaryzyn óteýge ketti. Bul – respýblıkalyq bıýdjettiń barlyq shyǵysynyń 24 paıyzy. Eger bıýdjettiń óz kirisin alatyn bolsaq, bul onyń 42 paıyzyn quraıdy. Iаǵnı biz Ulttyq qordan beriletin transfertti eseptemeımiz, demek jartysy úkimettik qaryzdy óteýge ketedi. Meniń oıymsha, bul kórsetkish taldaýǵa negiz bolýǵa tıis. Nege bulaı bolyp jatyr jáne osy úderisti tutastaı ári qaraı qalaı basqarý kerek? – dedi M.Áshimbaev Qarjy mınıstrine.
Senat spıkeri munaı tapshylyǵy boıynsha kórsetkishterge de alańdaýshylyq bildirdi. M.Áshimbaevtyń pikirinshe, qazirgi ózgerister bıýdjetti ońtaılandyrý jónindegi jumystyń olqylyqtaryn kórsetip otyr.
– Biz munaı tapshylyǵy boıynsha nysanaly ındıkator mejeden asyp ketkenin kórip otyrmyz. Ol IJО́-niń 6,1 paıyzy bolǵan. Al búginde 8,1 paıyzǵa jetip otyr. Iаǵnı sizder óz shekteýlerińizdi ósirip otyrsyzdar. Bul turǵyda jaǵdaı qalypty, prosess jumys istep tur deýdiń qajeti joq. Qalaı bolǵanda da, memlekettik qaryz máselesimen aınalysý kerek. Memlekettik qaryzdy basqarý, ony retteý jáne azaıtý jóninde ortamerzimdi strategııa bolýy qajet. Atap aıtqanda, sizder munaı tapshylyǵy boıynsha belgilengen 6,1 paıyz lımıtke qaıta kirýge tıissizder. Sondyqtan bul baǵytta, onyń ishinde bıýdjet shyǵystaryn ońtaılandyrý boıynsha qarqyndy jumys isteý kerek, – dedi M.Áshimbaev.
Senatorlar Úkimet tarapyna biraz suraq qoıdy. Bul rette agrosektor, «Aýyl amanaty» jobasy, otandyq dári-dármek óndirisi, ǵylym jáne joǵary bilim máseleleri kóterildi.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ádiletti, ornyqty jáne ınklıýzıvti Qazaqstan qurý jolyndaǵy reformalaryn iske asyrý – bárimizdiń ortaq mindetimiz. Sondyqtan Úkimet músheleri senatorlar aıtqan usynystardy eskerip, olardy nazarǵa alady dep úmittenemiz. Bul jolda Senat reformalardy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý arqyly Úkimetke qajetti qoldaý kórsetýge daıyn, – dedi palata spıkeri.
Otyrys barysynda Qarjy mınıstri Mádı Tákıev, Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov baıandama jasady.
Raqymshylyq bárine birdeı jasalmaıdy
Depýtattar raqymshylyq jasaý, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin áleýmettik qoldaýdy arttyrý jáne orman sharýashylyǵy máselelerine qatysty zańdardy qarady.
Senatorlar atap ótkendeı, «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń otyz jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» zańnyń basty mindeti – sottalǵan adamdardyń sanyn azaıtyp, raqymshylyqqa jatpaıtyn jáne jazasyn óteýdi jalǵastyratyn adamdardy materıaldyq-turmystyq qamtamasyz etý deńgeıin arttyrý, qylmystyq-atqarý júıesi qyzmetkerleriniń júktemesin azaıtý ári jumys jaǵdaılaryn jaqsartý. Odan bólek, zań ustaý jaǵdaılaryna qoıylatyn medısınalyq-sanıtarlyq talaptardyń normalaryn jaqsartýǵa jáne halyqaralyq-quqyqtyq standarttardy engizýge, onyń ishinde túrmelerdiń kameralyq túrlerine kóshýge de oń áserin tıgizbek.
Raqymshylyq azamattar men memlekettiń qaýipsizdigine eleýli qater tóndirmeıtin qylmys jasaǵandarǵa ǵana qatysty. Sondaı-aq sottalǵandardy, onyń ishinde probasııalyq baqylaýdaǵy adamdardy jazalaýdyń ótelmegen bóligin qysqartý kózdelgen.
– Memleket basshysynyń tapsyrmasymen bir top Parlament depýtaty ázirlegen bul zań – Konstıtýsııanyń 30 jyldyǵyna oraı memleket tarapynan jasalǵan ádilettilik pen gýmanızm qaǵıdattaryn biriktiretin mańyzdy saıası-quqyqtyq qadam. Raqymshylyq barysynda qoǵam men memlekettiń qaýipsizdigine qater tóndirmeıtin qylmystar jasaǵan áleýmettik jaǵynan osal adamdarǵa basymdyq beriledi. Zańda raqymshylyq qoldanylmaıtyn naqty qylmystyq quqyq buzýshylyq quramdary da belgilendi, – dedi Senat tóraǵasy.
Zań Májiliske qaıtaryldy
Sondaı-aq depýtattar tótenshe jaǵdaı qyzmetteri men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin jáne olardyń otbasy múshelerin áleýmettik qorǵaýdy arttyrýǵa arnalǵan zańdy da qarady. Nátıjesinde, senatorlar zańdy qoldap, oǵan birqatar túzetý engizýdi usyndy. Naqty aıtqanda, quqyq qorǵaý, arnaýly memlekettik organdardyń, azamattyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men áskerı qyzmetshilerge aǵymdaǵy turǵyn úı tólemderiniń mólsherin esepteý kezinde turǵyn úıdiń shekti aýdanyn aıqyndaýǵa qatysty normalar qarastyryldy. Osyǵan baılanysty senatorlar engizgen túzetýlermen zańdy Májiliske qaıtarý týraly sheshim qabyldandy.
– Qaralǵan zań qaýipsizdikti jáne zańdylyqty qamtamasyz etetin organdar qyzmetiniń tıimdiligin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan. Zań aıasynda memlekettiń osy saladaǵy quqyqtyq saıasatynyń negizgi maqsattary, qaǵıdattary men tásilderi naqtylandy. Sondaı-aq quqyq qorǵaý, arnaýly memlekettik, azamattyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin jáne áskerı qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etýge qatysty jańa normalar engizilip otyr, – dedi M.Áshimbaev.
Senat tóraǵasynyń aıtýynsha, qujatta qoǵamdyq qaýipsizdikti kúsheıtýge arnalǵan ózge de mańyzdy túzetýler bar. Zańdy qaraý kezinde senatorlar jekelegen erejelerdi naqtylaýǵa arnalǵan usynystar berdi. Jalpy, zań quqyq qorǵaý ınstıtýttarynyń tıimdiligin, sondaı-aq jaýapty qyzmette júrgen azamattardy jáne olardyń otbasylaryn áleýmettik qorǵaý deńgeıin arttyrýǵa tyń serpin bermek.
Buǵan qosa otyrysta Sara Jarmuhambetovany Joǵarǵy Sot sýdıasy qyzmetinen bosatý týraly el Prezıdentiniń usynysy qaraldy. Bul máseleni Senattyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıteti aldyn ala talqylady. Senatorlar Memleket basshysynyń usynysyn biraýyzdan qoldady.
