– Erjan Saparbekuly, sizdiń oıyńyzsha, «Zań men tártip» qaǵıdatyn árbir qazaqstandyqtyń ómir saltyna aınaldyrý úshin qazirgi quqyq qorǵaý organdary qabyldap jatqan sharalar jetkilikti me?
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda atap ótkendeı, májbúrleý sharalarynsyz qoǵamda tártip ornatý múmkin emes. Ishki ister mınıstrligi ákimshilik yqpal etý men qylmystyq jaza qoldanýmen qatar, túsindirý jumystaryn da keńinen júrgizip keledi. Sonymen birge avtomattandyrylǵan júıelerdi engizý qarqyndy júrip jatyr.
Bul – azamattardy óz áreketteri úshin jaýapkershilikke tartý men jazalaý qaǵıdatyn qalyptastyratyn negizgi quraldar. Úıdiń myqty irgetasy bolmasa, ony salý múmkin emes qoı. Sol sııaqty, tek májbúrleý sharalarymen shektelýge bolmaıdy. Bul jerde sanaly tártip, zańǵa degen qurmet, adamgershilik jáne jaýapkershilik sezimi de mańyzdy.
Bul – tek polısııa emes, barlyq qoǵam músheleriniń mindeti. Sanaly tárbıe, zańǵa degen kózqaras – eń aldymen otbasynan bastalady. Mysaly, Atyraý oblysyndaǵy 3 jasar Dinmuhammed Jumajan durys sóıleı almasa da, qoqys tastaýǵa bolmaıtynyn túsinedi, ol barlyq qazaqstandyqtarǵa úlgi boldy. Anasynyń aıtýynsha, balasyna bul tártipti ata-ájesi úıretken
О́kinishke qaraı, qoǵamda áli de keıbir qate qalyptasqan ustanymdar men stereotıpter bar. Mysaly, keıbir azamattar mas kúıinde kólik júrgizgeni úshin jazany jeńildetýdi surap júr. Biraq osy jyldyń ózinde 5 myńǵa jýyq júrgizýshi mas kúıinde ustaldy.
Jaza kúsheıgenimen, ondaı jaǵdaılar áli de bar. Sondyqtan bul jerde qoǵamdyq aıyptaý tetigin de qosý kerek dep oılaımyn. Adamdar mas kúıinde rýlge otyrmaýy tıis – polısııadan qoryqqannan emes, bul durys emes ekenin túsingennen. Mundaı túsinik tek zańmen emes, qoǵamdaǵy ortaq kózqaraspen qalyptasady.
Mas kúıinde kólik júrgizetinderge eshqandaı jeńildik bolmaýy tıis – olar potensıaldy qylmyskerler. Bıyl ǵana olardyń kesirinen 18 adam qaıtys bolyp, 300-den astam adam jaraqat aldy. Ár tragedııa – bir emes, birneshe otbasynyń taǵdyry. Jazany jeńildetýdi suraý – mas kúıde rýlge otyrýdy qoldaý degen sóz.
- Azamattardyń quqyqtyq sanasyn arttyrý úshin ne isteý kerek? Bizdiń halqymyz para berýdi, joldy ruqsat etilmegen jerden kesip ótýdi, qoqys tastaýdy qashan qoıady?
– Sońǵy jyldary kóp nárse oń baǵytta ózgerdi. Azamattardyń jaýapkershilik deńgeıi ósti. Ony árkim ózi de baıqaı alady. Mysaly, burynmen salystyrǵanda qazir kóshede qolyna syra ustap júrý nemese temeki tuqylyn tastaý – zań buzý dep sanalady.
Bul jerde sıfrlyq júıelerdiń róli de óte zor. Jyl saıyn jol qozǵalysy qaýipsizdigin baqylaıtyn avtomattandyrylǵan júıeler keńeıip jatyr. Bul – joldaǵy tártipti nyǵaıtatyn tıimdi qural.
Keshendi profılaktıkalyq sharalar eldegi quqyqtyq mádenıetti arttyrýǵa septigin tıgizip jatyr. Qazir qazaqstandyqtar usaq zań buzýshylyqtarǵa da tózbeýshilikpen qaraı bastady – bul da tártip úshin mańyzdy faktor.
Kópqabatty úılerdiń chattarynda, onda tirkelgen ýchaskelik ınspektorlarmen birge, turǵyndar qoqys tastaý, qoǵamdyq orynda temeki shegý sekildi faktilerdi jıi habarlaıdy.
Áleýmettik jeliler de úlken ról atqarady. Kún saıyn júzdegen quqyq buzýshylyqtar týraly beınematerıaldar jelige júkteledi – biz olar boıynsha dereý áreket etemiz. Bul – qoǵamdyq sanany oıatýdaǵy mańyzdy quralǵa aınaldy.
Qazir «Quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý týraly» Zań jobasy qaralyp jatyr. Bul zań erte aldyn alý sharalaryna basymdyq beredi. Azamattardy osy salaǵa tartý úshin alǵys hattardan bastap, aqshalaı syıaqyǵa deıin kótermeleý sharalary qarastyrylǵan.
Maqsat – qazaqstandyqtardyń qaýipsiz ómir súrýine jaǵdaı jasaý. Mysaly, Eýropada kórshi páterdegi shý – polısııaǵa qońyraý shalýǵa sebep bolady. Olar bul áreketin azamattyq boryshym dep sanaıdy. Bizde de quqyqtyq sana birtindep ósip keledi – tez bolmasa da, jyl saıyn jaqsaryp jatyr.
– Biz Zańǵa degen qurmet, quqyqtyq sana jaıly jıi aıtamyz. Alaıda, kópshilik úshin Zań – polısııamen baılanysty. Demek, eń úlken jaýapkershilik – úlgi bolýy tıis polısııa qyzmetkerlerine júkteledi. Bul deńgeıde bolý úshin ne istelip jatyr?
– Iá, qoǵamda tártip ornatý úshin júıeli, keshendi tásil qajet. Sanaly azamat balalyq shaqtan qalyptasady, bul tárbıe mektep qabyrǵasynan bastalýy kerek.
Kadr daıyndaý – asa mańyzdy baǵyt. Búginde elimizdegi kóptegen mektepterde «Jas saqshy» atty polıseılik synyptar ashylǵan. Bul synyptarda balalar patrıotızm, zańǵa baǵyný jáne azamattyq jaýapkershilik rýhynda tárbıelenip jatyr. Bul – bolashaqta quqyq qorǵaý organdaryna keletin jaqsy kadrlyq áleýet.
Biz olardy vedomstvolyq joǵary oqý oryndarynda kórýge qýanyshty bolar edik.
IIM-niń óz oqý oryndary úlken ózgeristerden ótti. Oqý baǵdarlamalary jańartyldy, kıberqaýipsizdik, analıtıka, sıfrlyq tehnologııalar boıynsha modýlder engizildi. Bilim berý tek kásibı daǵdyǵa ǵana emes, qundylyqtar, kóshbasshylyq jáne moraldyq tózimdilik qalyptastyrýǵa da baǵyttalǵan.
Osylaısha, daıyndyqtyń tolyq vertıkali qurylady: mektep – joǵary oqý orny – qyzmet. Onyń sharyqtaý shegi – jańa býyn basqarýshylaryn daıarlaý. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Astanada IIM Basqarý akademııasy ashyldy. Bul – strategııalyq kózqarasy bar, analıtıkalyq oılaıtyn, ujymdy sońynan erte alatyn jańa býyn basshylaryn daıyndaıtyn jańa bilim berý ortalyǵy.
Búginde ishki ister organdarynda myńdaǵan qyzmetker jumys isteıdi – ýchaskelik ınspektorlar men jedel ýákilderden bastap, sarapshylar, tergeýshiler jáne arnaıy bólimshe jaýyngerlerine deıin. Olardyń jumysy tek bilimmen shektelmeıdi – shydamdylyq, tártip, ishki kúsh qajet etedi.
Bul jerde IIM ardagerleriniń róli erekshe – olardyń tálimgerligi qyzmet rýhyn saqtap, dástúrlerdi jalǵastyrýǵa kómektesedi.
– Erjan Saparbekuly, qazirgi tańda elimizdegi qylmystyq jaǵdaı qandaı?
– Bıylǵy jyldyń bes aıynda el boıynsha 39 myńnan astam qylmys tirkeldi. Bul – ótken jylmen salystyrǵanda 5 myńǵa az, ıaǵnı paıyzdyq qatynasta bul – aıtarlyqtaı tómendeýdi bildiredi.
Sonymen qatar, kisi óltirý, tonaý, qaraqshylyq, buzaqylyq, zorlaý jáne basqa da aýyr qylmystar aıtarlyqtaı qysqardy. Bul, meniń oıymsha, eń aldymen qazaqstandyqtardyń quqyqtyq sanasynyń artýy, áleýmettik jaýapkershiliginiń kúsheıýi men halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýynyń belgisi.
Árıne, mundaı nátıjege sıfrlyq resýrstardy, zamanaýı ádister men dástúrli quqyqtyq sharalardy tıimdi qoldanǵan barlyq qurylymdardyń úılesimdi jumysy da sebep bolyp otyr.
Sońǵy jyldary urlyqtyń azaıýy da baıqalady. Tek sońǵy bir jyldyń ishinde urlyq sany 27%-ǵa qysqardy. Bul – «bireýdiń múlkine qol suǵýǵa bolmaıdy» degen túsiniktiń halyq sanasynda berik ornyǵa bastaǵanyn kórsetedi.
Aýyl turǵyndary úshin úlken problema – mal urlyǵy bolyp qala bergen. Biraq aldyn alý sharalarynyń, onyń ishinde zańnamalyq ózgeristerdiń arqasynda, bul baǵytta da oń nátıjege qol jetkizdik. Sońǵy bes jylda mal urlyǵy 75%-ǵa qysqardy.
Aıta keteıin, bul másele Táýke hannyń zamanynda da ózekti bolǵan. Ol kezde de «Jeti jarǵyda» jylqy jáne basqa da baǵaly mal-múlikti urlaǵany úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Árıne, bizdiń basty maqsatymyz – qylmystyń nóldik deńgeıine qol jetkizý. Biz dál osy mejege umtylyp otyrmyz. Mınıstrlik pen búkil jeke quram kúndelikti aldyn alý, profılaktıkalyq jumystarmen aınalysyp, ár azamat ózin qaýipsiz sezinýi úshin eńbek etýde.
Iá, qylmys túrleri de zaman talabyna saı ózgerip keledi, ásirese tehnologııalardyń damýyna baılanysty. Biraq biz de qarap otyrǵan joqpyz – beıimdelip, qarsy turý quraldaryn kúsheıtip, alǵa jyljyp kelemiz.
– Demek, qazirgi tańda qazaqstandyqtardyń eń úlken alańdaýshylyǵy – sıfrlyq qaýiptermen baılanysty ma? Jalpy, ózimizdi jáne jaqyndarymyzdy ınternettegi alaıaqtardan qalaı qorǵaı alamyz?
– Iá, eger qylmystardyń jalpy qurylymyn paıyzdyq turǵyda qarasaq, sońǵy jyldary ınternet-alaıaqtyqtyń úlesi aıtarlyqtaı artqanyn kóremiz. Buryn kóbine urlyq basym bolsa, qazir jaǵdaı ózgerdi.
Osy tendensııaǵa baılanysty Ishki ister mınıstrliginde kıberqylmyspen kúreske baǵyttalǵan jańa bólimshe quryldy.
Internet-alaıaqtyqtyń aldyn alý úshin júıeli sharalar qabyldanyp jatyr. Jyldyń alǵashqy aılarynyń ózinde naqty nátıjelerge qol jetkizildi.
Erte áreket etý jáne aldyn alý júıelerin engizýdiń arqasynda azamattardyń iri kólemde qarjylyq shyǵynǵa ushyraýyna jol berilmedi.
Alaıaqtar almaq bolǵan 1,5 mıllıard teńgeden astam qarajat buǵattaldy.
Operatıvtik is-sharalar barysynda alaıaqtyq qońyraýlar úshin qoldanylǵan nemese qoldanylýy tıis bolǵan 90 myńǵa jýyq SIM-karta tárkilendi.
Sonymen qatar, jalǵan halyqaralyq nómirler arqyly jasalatyn qońyraýlardy buǵattaý jumysy jolǵa qoıyldy. 2022 jyldan beri 67 mıllıonnan astam mundaı qońyraý buǵattalyp, qazaqstandyqtarǵa jetpeı toqtatyldy.
Biraq bul jerde eń bastysy – azamattardyń sıfrlyq saýattylyǵy. Bul – zaman talaby.
Operatıvtik jumys pen kıber-gıgıenany ushtastyra otyryp, ınternet-alaıaqtyqpen kúreste tıimdi nátıjelerge jete alamyz.
– Búginde ınternet-platformalar esirtki qylmyskerleriniń de qylmystyq áreketterine jol ashatyn quralǵa aınaldy. Bul baǵytta qandaı nátıjeler bar?
– Esirtkimen kúres – birneshe onjyldyq boıy júrgizilip kele jatqan jumys. Sońǵy jyldary jańa jaǵdaılar men qaýip-qaterlerdi eskere otyryp, bul baǵyttaǵy jumys kúsheıtildi.
Birinshiden, kadrlyq áleýet nyǵaıtyldy. Ishki ister mınıstrliginiń esirtki qylmysyna qarsy kúres basqarmasy Komıtet deńgeıine deıin kóterildi.
О́zderińiz durys aıttyńyzdar, qazirgi tańda esirtki taratýshylar jıi messendjerler men kóleńkeli ınternet resýrstaryn paıdalanady. Tólemder krıptovalıýta men jalǵan shottar arqyly júrgiziledi. Iаǵnı, esirtki qylmysy jasyryn ári baılanyssyz formaǵa kóship jatyr.
Sondyqtan osyndaı jasyryn ádistermen kúresý úshin de zamanaýı tásilder qajet.
2025 jyldyń ózinde zańsyz esirtki kontentin taratqan 12 myńnan astam ınternet-resýrs buǵattaldy.
Kúdik týdyrǵan 15 myńnan astam bank kartasynyń jumysy toqtatyldy.
Sonymen qatar, jasyryn esirtki zerthanalaryn joıý boıynsha júrgizilgen jumystardyń arqasynda, 1,5 tonna sıntetıkalyq esirtkiniń aınalymǵa túsýine jol berilmedi. Bul – mıllıondaǵan adamnyń taǵdyryn qutqardy degen sóz. О́ıtkeni bir nashaqor – búkil otbasynyń tragedııasy.
Sonymen birge, zańnama da jetildirilýde. Qylmystyq kodekske ózgerister engizildi. Endi esirtki uıymdastyrýshylary men taratýshylarynyń jaýapkershiligi naqty ajyratylǵan. Buǵan ınternet-kýrerler men «zakladchıkter» (esirtkini jasyryn oryndarǵa qaldyrýshylar) de kiredi.
Sondaı-aq, medısınalyq emes maqsatta esirtki tutynǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik qarastyryldy. Bul – nashaqorlyqqa shaldyqqandardy ońaltýǵa baǵyttalǵan ıkemdi tásil qoldanýǵa múmkindik beredi.
Áńgimelesken: Gúljanat JUBANIIаZOVA
