Nurbaı batyr nemese 38 jyldan keıin rastalǵan qujat

Sondaı tarıhı tul­ǵa­­lardyń biri, ult­araq­taı jer úshin jaýmen shaıqasqan – Arǵyn Nurbaı batyr. Ol – Esim han men Jáńgir handardyń senimdi, jaý­júrek batyrlarynyń biri bolǵan. Shamamen XVII ǵasyrdyń basynda, 1609 jyly týyp, 1675 jyly dú­nıeden ótken. Onyń esimi qalyń Altaı rýy­na uran bolǵan. Asa qyraǵy batyr Ulytaý oblysy, Jańaarqa aýdany Aqtaý eldi mekeninen árirek Shajaǵaı ózeniniń boıynda kindik qany tamǵan. Shamamen 1675 jyly sol óńir­degi Qopaı degen tóbeniń basyna jerlengen. Nurbaı batyr maza­ryn Qara­jal qalasynyń birin­shi hatshysy bolǵan, memleket qaıratkeri Qarataı Turysov arheo­log Álkeı Marǵulan ekeýi kórgen­digin aıtady. Bul jóninde «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde ­(01.07. 2021 jyly) jaryq kórgen «Ar­ǵyn Nurbaı batyrdyń erlik rýhy» atty maqalada jan-jaqty aıtylady.

1627 jyly Tobyldan yǵysqan qal­maqtar Edil men Jaıyqqa kelip, qazaqtarǵa kún kórsetpeıdi. Esim han 20 myń qoldy basqaryp Jaıyqqa attanady. Qazaq jaýyngerleri jońǵarlarǵa qarsy attanǵanda osy sapta 18 jastaǵy Nurbaı da bolǵan eken. Ol kezdegi zamannyń salty boıynsha jalpy soǵys bastalardan buryn eki jaqtyń batyrlary úsh ret jekpe-jekke shyǵady eken. О́kinishke qaraı, jekpe-jekte qazaqtyń eki batyry jeńiliske ushyraıdy. Sóıtip, qazaq halqynyń bolashaǵy qyl ústinde turǵanda, top ishinen Tasqara atty tulparyna mingen 18 jastaǵy Nurbaı jaý batyryn jekpe-jekke shaqyrady.

Sonda toptan shyǵa kelgen jas jigitti mensinbegen qalmaq batyry:

«Aldymda turǵan jas bala,

 Bola berme mas bala,

 Úmitiń bolsa janyńnan,

Qarsylaspaı qash bala», degen eken.

Nurbaı julyp alǵandaı:

«Tógeıin dep kelemin,

Kápir qalmaq qanyńdy,

Jiberýge kelemin,

Jeti tamuq túbine,

Bir shybyndaı janyńdy», deıdi. Sóıtip, jekpe-jek shaıqasy bastalyp ketedi. Oırat taıpasy kósemderiniń biri – Qotý-Qoısynnyń inisi Barǵaı batyr Nurbaıdy mańdaıynan shanshydy. Al qazaq batyry bul joly asqan erlik jasap, qalmaqtyń myqtysy, qu­ra­laıdy kózge atqan mergeni Bar­ǵaıdy naızamen óńmeninen shanshyp, tý syrtynan shyǵarady. Qalmaq batyry sol jerde óledi de, Nurbaı ári qaraı jaý­men shaıqasqa kirisedi.

 Esim han anyǵyn bilmek bolyp: «Nurbaı qaı jerinen jaralandy?» dep suraıdy. Hannyń qasynda turǵan bir nókeri: «Ol túp -týra mańdaıynan jaraly boldy» deıdi.Sonda Esim han: «Onda Qudaı bergen eken, dańqty batyr bolaıyn dep tur eken», deıdi. 1627 jyly uly joryq nátıjesinde Eńsegeı boıly er Esim han Oırat odaǵyn eki júz jyldyq soǵys tarıhyndaǵy eń aýyr jeńiliske ushyratty. El aýzyndaǵy áńgimege qaraǵanda Esim han Nurbaıdyń soǵysta kórsetken erligine óte rıza bolyp, qol jaıyp, batasyn beredi. Sol joly Esim han jas Nurbaıǵa aqsaýyt pen dýlyǵa, almas qylysh alty qanat aq kıiz úı syıǵa tartady.

Onyń esimi týǵan elinde ja­ýyngerlik uranǵa aınaldy. Batyr Nurbaı Altaıulynyń erligi kúni búginge deıin el aýzynda ańyz-jyr bolyp saqtalǵan. Ataqty Máshhúr Júsip Kópeı­ulynyń shejiresinde («Qazaq shejiresi», Almaty. Jalyn, 1993, 25-26 bet) mynadaı qyzyq derek keltirilgen: «Altaıdyń aq saýyty Nurbaıda qalǵan. Qalmaqqa olja túsip ketken jerinen Nurbaı ózi baryp alyp kelgen. Saýyttyń aty «shejekóz». Sondyqtan Nur­baı batyr urany – «Shejekóz». Nur­baıdan basqasynda belgili uran joq. Áýpaı, Qýandyq qalǵan...».

Nurbaı batyr týraly qıssa da jazylǵan eken. Ol týraly «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń (01.07.2021 jyly) shyqqan maqalada aıtylǵan. Nur­baı batyr týraly aqyn Bazarbaı Áleý­han­uly poema da jazdy. El aýzyn­da Nurbaı batyr týraly osydan otyz jyl buryn óte kóp aıtylatyn. Biraq urpaq aýysqan saıyn keshegi jaýgershilik zamanda tolarsaqtan saz keship «elim», «jerim» dep eńirep ótken batyr esimi kómeskilene beretindigi shyndyq. Birde qazaqtyń betke ustar ǵalym, jazýshylary – qalamger-etno­graf Aqseleý Seıdimbek, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Bolat Ábdikárimov, jazýshy Ánes Saraev aǵalarmen bir bas qosqanda Nurbaı batyr týraly sóz boldy. «Nurbaı batyrdyń erligi týraly ańyz, áńgime kóp ekendigi beseneden belgili. Biraq batyr týraly derekti Omby arhıvinen izdep kórýge bolady», dedi Aqseleý aǵa. Qaljyńdap sóıleıtin Bolat aǵa: Sen, Maǵjan Nurbaıdyń urpaǵysyń. Batyr týra­ly jazǵan maqalalaryńdy oqy­dym. Durys, biraq áli de bolsa, derekter qajet. Sen demalys alǵan ekensiń, eki-úsh kúnnen keıin jazýshy Nógerbek Maǵzumov, tarıhshy Ádilet Shákimov aǵalaryń memlekettik tarıhı derekterdi naqtylaý úshin Omby arhıvine barady. Sen sol kisilerdi «Jıgýlıińmen» alyp barsaıshy. О́ziń de Nurbaı batyr týraly derekter izdeısiń», dedi. Men oılanbastan ­«baram», dedim.

Sóıtip, 1987 jyldyń 14 tamyzynda mashınamen Omby qalasyna keldik. Omby tarıhı arhıvinde eki aptadan artyq boldyq. Arhıv sóreleri men úlken stoldyń ústinde tolyp jatqan shań basqan qoljazba. Japyraq, japyraq qaǵazdar. Bári qalamsap sııamen jazylǵan. Slavıan alfavıt áripteri ár kezeńde ártúrli eken. Maǵan mýzeı qyzmetkeri tatar áıeli: «Sen balam, orys ǵalymdary men saýdagerlerdiń Qytaıǵa saparyn qara, olar Qazaq elin basyp ótken ǵoı. Ekspedısııa músheleriniń kórgen-bilgenderi sııa qalamsappen jazylady, olardy lýpamen qaraý kerek», dedi. Qaıtýǵa kúnge úsh kún qalǵanda Nurbaı batyr týraly derekti ta­ýyp, qýanyp kettim. Arhıv qyzmetkeri qol mashınkamen basyp berdi. Sosyn ózimniń FED-3 fotoapparatymmen mátindi sýretke túsirip aldym. Ol kez­de Qazaqstan, Reseı bir odaqta ómir súr­gendikten kóshirmeni rastaý bolǵan joq. Mashınkaǵa basyp alǵanyma máz bolyp, elge qaıtyp kettim. Osydan úsh jyl buryn Nurbaı batyrdy tarıhı tulǵalar tizimine kirgizý úshin jańaǵy mashınkaǵa basylǵan Nurbaı batyr jónindegi faktini Mádenıet mınıstrligine kórsetsem: «Oı, mynany Omby arhıvi rastaý kerek», dedi. Sonymen bıylǵy aqpan aıynda Omby tarıhı arhıvine Nurbaı batyr týraly derek-kóshirmeni rastap berińizder dep arnaıy hat joldaǵan bolatynmyn. 2025 jyldyń naýryz aıynyń 18-inde Omby arhıviniń dırektory L.Chekalınanyń atynan Nurbaı batyr týraly aıtylǵan derek «kóshirmesi durys» degen shtamp qoıylǵan arnaıy hat kel­di. Rastalǵan mátin­niń oryssha kóshirmesi tómendegideı: «…Pý­teshestvýıa po napravlenııý ­k Kı­taıý po Shelkovomý pýtı , spe­sıal­naıa ekspedısııa v sostave 12 chelovek verhom na loshadıah ı verblıýdah sbılıs s namechennogo marshrýta. Nash nebolshoı karavan vyehal ız goroda Omska, odnoko gde-to cherez 1­ 500 kılometrov vyıasnılos, chto my zablýdılıs, po etomý prıshlos peredvıgatsıa vdol podnojııa nevysokıh gor, gde byla mnojestvo hrýs­talno chıstyh, prozrachnıh rodnıkov. No etot kazýs obernýlsıa dlıa nas ýdacheı. Potomý chto okozalos chto ý podnojııa etıh gor jılı lıýdı, kotorye nazyvalı sebıa kazahamı. My ýznalı, chto etý epohý kazahskım narodam pravıl Esım-han.

Nam prıshlos provestı trı dnıa v aýle kazahov, kotoryı raspolojılsıa vdol rekı Sarysý. My oznakomılıs s bytom kochevogo kazahskogo naroda, s ego tradısııamı ı kýltýroı. Chlen ekspedısıı Nonor, horosho vladeıý­sheı tıýrkskım ıazykom, pocherknýl mnojestvo svedenıı ız ıstorıı kazahov. My ýznalı o hrabry batyre Nýrbae. Nýrbaı byl ochen smelym ı otvajnym voınom. On jıl blız reke Shajagaı. V bıtve s vragamı, nedaleko ot mestechka Koskýltýk, proıa­vıl bespresedentnyı geroızm». (Vzıato ız zapısı poezdkı rýsskogo naýchno-­torgovoı ekspedısıı v Kıtaı 1840-1841 gg. 164 str.)

Jalpy, el tarıhyn áıgili tulǵalar arqyly zerdeleý – qazaq­tyń dástúrli tanym-túsiniginde erte­den qalyptasqan úrdis. Son­dyqtan qoǵamnyń saıası-áleý­met­tik, mádenı-rýhanı ahýaly jeke tulǵalar bolmysy arqyly kórinis tabady emes pe? Qazaq tarıhynda nebir el damýyna at salysqan bı men batyrlarymyz kóp bolǵandyǵy ámbege aıan. Nurbaı batyr týraly el aýzynda ańyzdyń kóp ekenin joǵaryda aıttyq. Alaıda Omby arhıvinen Nurbaı batyr týraly qundy derektiń tabylýy Nurbaı Altaıulyn elimizdiń tarıhı tul­ǵalar tizimine engizýge tolyq negiz bar dep oılaımyz. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev:«Biz óskeleń urpaqty barsha jurt maqtan tutatyn tarıhı tulǵanyń taǵy­lymy arqyly tárbıeleýimiz kerek» dep erekshe atap ótken bolatyn. Olaı bolsa, qazaqtyń dańqty qol­bas­shylarynyń biri bolǵan Nurbaı batyrdyń qaharmandyǵy men erlik isterin búgingige pash etý – qazirgi jas urpaqtyń júreginde erjúrektik pen týǵan elge degen patrıottyq sezimdi oıatary haq. Qazaq tarıhynda tarıhı mártebesi bar Nurbaı batyrdy máńgi jadymyzda saqtaý – urpaq paryzy.

Maǵjan SADYHANULY,

fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty