DB álemniń barlyq memleketterin tabysy tómen jáne ortasha deńgeıdegi elderge bóledi. Jáne sizdi qýantýǵa asyǵamyz: Dúnıejúzilik bank sarapshylarynyń baǵalaýynsha, Qazaqstan ortasha tabysy bar elder tiziminiń joǵarǵy bóligine jatady, onda kedeıshilik shegi satyp alý qabiletiniń tepe-teńdigi (POQ) boıynsha kúnine 8,3 dollardan tómen tabys bolyp tabylady.
2010- 2022 aralyǵynda Qazaqstanda bilim berý, saýda jáne densaýlyq saqtaý salalarynda 857 myńǵa jýyq jumys orny paıda boldy. Al jan basyna shaqqandaǵy ortasha tutyný deńgeıi 2006-2021 jyldary 40 264 teńgeden 60 960 teńgege deıin ósti.
Osynyń arqasynda 2006-2021 jyldar aralyǵynda 5,9 mln adam kedeıshilikten shyqty. Nátıjesinde onyń deńgeıi 6 esege jýyq - halyqtyń 8,5% -ǵa deıin tómendedi.
Dúnıejúzilik bank kedeılik shegi dep úı sharýashylyǵynyń negizgi qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin qajetti eń tómengi ómir súrý deńgeıin túsinedi. Oǵan azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlar, uzaq ýaqyt paıdalanylatyn zattar jáne turǵyn úı shyǵyndary kiredi. Kirisi ortashadan joǵary elder úshin 2021 jyly kedeılik shegi satyp alý qabiletiniń tepe-teńdigi boıynsha kúnine 8,3 dollarǵa jetti. .
2021 jylǵa qaraı kedeılik deńgeıi qalalarda - 60,4% -dan 11,4% -ǵa deıin, aýyldyq jerlerde - 41,3% -dan 6,6% -ǵa deıin tómendedi.
Bul rette qazaqstandyqtardyń tutyný deńgeıi óńirden óńirge aıtarlyqtaı erekshelenedi. Eń joǵarysy Qazaqstannyń shyǵys jáne soltústik bólikterinde, al eń tómengisi - ońtústik jáne batys bólikterinde tirkelgen.
Bir óńirdiń ishinde de aıyrmashylyqtar bar. Mysaly, Almaty oblysynyń Raıymbek aýdany eldegi tutynýdyń eń joǵary deńgeıin kórsetedi, al Panfılov aýdanynda ol Raıymbek aýdanynyń jartysyna jetpeıdi.
Bul rette aýyldardan qalalarǵa kóshý kedeıshilikti joıýǵa az kómektesti, bul Qazaqstandaǵy ýrbandalýdyń tómen qarqynyna ákeldi. Buǵan eń aldymen úı sharýashylyǵy basshysynyń orta bilim alýy kóp yqpal etti.
2006-2021 jyldary ekonomıkanyń, jumyspen qamtýdyń jáne kiristerdiń ósýi orta taptyń halyqtyń 67% -ǵa deıin 2,5 ese ulǵaıýyna yqpal etti. Dúnıejúzilik bank kúndelikti tabysy $10,3-ten tómen emes (2017 jylǵa arnalǵan satyp alý qabiletiniń tepe-teńdigi boıynsha) ortasha synypqa jatqyzady.
"Orta tap dep biz halyqtyń ekonomıkalyq kúızeliske tózimdi tobyn túsinemiz. Bul qabat keńeıip ketti. Biraq ekonomıkalyq kúızeliske ushyraǵan halyq tobynyń kólemi ózgergen joq (shamamen 24%) ", - dep basa aıtty Dúnıejúzilik banktiń kedeılik jáne teńdik máseleleri jónindegi jahandyq tájirıbesiniń jetekshisi Ambar Naraıan.
Zertteýshiler anyqtaǵandaı, kedeılik shegine kóbinese balalary bar otbasylar kóshedi. Negizinen úsh jáne odan da kóp balalary bar otbasylar qıyndyqtarǵa tap bola bastaıdy. Bul sanat kedeı halyqtyń jalpy sanynyń 44% -yn (1,6 mln adam) quraıdy.
Sonymen qatar Dúnıejúzilik banktiń zertteýshileri qazaqstandyqtar arasyndaǵy tabys teńsizdiginiń tómen deńgeıin tirkedi. Olar 2016 jyldan beri onyń shamaly óskenin atap ótse de, olardyń ádisnamasynan tys múliktik teńsizdikti baǵalaý bar, ol eldegi kúrt áleýmettik jiktelýdi kórsetýi múmkin.
"Baılyqtyń teńsizdigin esepteý óte qıyn. Bul jaǵdaıda memleket úlken kólemdegi aqparatty bólisýge daıyn bolýy tıis. Memlekette adamdardyń múlki, kúrdeli ınvestısııalar jáne basqalar týraly málimetter bar. Biraq biz qol jetkize alatyn aqparattyq resýrstar qazir baǵalaý júrgizýge múmkindik bermeıdi. Alaıda tájirıbe kórsetkendeı, kóptegen elderde baılyqtyń teńsizdigi tabys teńsizdigine qaraǵanda áldeqaıda joǵary ", - dedi Dúnıejúzilik banktiń kedeılik máseleleri jónindegi aǵa ekonomısi Metın Nebıler.
Tutastaı alǵanda Dúnıejúzilik banktiń kedeıshilikti baǵalaý Ulttyq statıstıka bıýrosynyń sońǵy 3 jylda kedeıshiliktiń ózgerissiz 5,0-5,4% -yn kórsetken derekterimen birshama aıyrmashylyǵy bar.
Boljam jasaı otyryp, biz ekonomıka ósimi aıasynda kedeıshilikpen buryn ne bolǵanyn qaraımyz. Kedeıliktiń resmı statıstıkasyna qarasańyz, ol uzaq ýaqyt boıy toqyraǵan jáne qazir shamamen 4,6% belgisinde tur. Biz de 2024 jyly kedeıshilik azdap qysqarǵanyn moıyndaımyz. Biraq bul ekonomıkadaǵy qurylymdyq ózgeristerdiń arqasynda bolǵan joq ", - dep túsindirdi Nebıler.
Zertteýshiler áli de jańa derekterdi zertteýde, biraq olar aldyn ala kedeılik deńgeıiniń 1,2 paıyzdyq tarmaqqa 7,3% -ǵa deıin tómendegenin kórsetedi. Ony tómendetý úshin Dúnıejúzilik bank úlken áleýetti kórip otyr.
Eń aldymen ol bilim berýge qoljetimdilikti arttyrýdan turady. Alaıda buǵan IJО́-niń bar bolǵany 14,1% -yn quraıtyn salyqtardy jınaýdyń tómen deńgeıi kedergi keltiredi. Osynyń saldarynan memlekettiń bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik transfertterdi jaqsy qarjylandyrý úshin resýrstary az.
Budan basqa, Dúnıejúzilik bank mamandary Qazaqstanda paıdalanylatyn tabys salyǵynyń jazyq shkalasynan progressıvti shkalaǵa aýytqýdy usynady. Nátıjesinde salyq stavkasy kiris deńgeıine baılanysty kóteriletin bolady.
"Qazaqstandaǵy fıskaldyq saıasat qazir teńdik qaǵıdaty boıynsha júrgiziledi, siz bárine birdeı járdemaqy/áleýmettik qyzmet kórsetýdi beresiz. Biraq baılarǵa úlken salyq salyp, bul aqshany kedeılerdiń paıdasyna qaıta bólýge bolady. Damyǵan memleketterde baılar óz tabystarynan salyq retinde 50% -ǵa deıin bere alady ", - dep túsindirdi Nebıler.
Qazir negizinen kóp balaly otbasylarǵa baǵyttalǵan áleýmettik kómek baǵdarlamalary da qaıta qaralýy múmkin. Osynyń saldarynan halyqtyń qalǵan muqtaj toptary qoldaýsyz qalady.
Dúnıejúzilik banktiń ortaq usynysy paıdaly qazbalar eksportyna baǵdarlanǵan ekonomıka modelinen alshaqtaý bolyp tabylady. Bul ekonomıkany syrtqy kúızeliske tózimsiz etedi, nátıjesinde halyqtyń qalyń jigi zardap shegýi múmkin.
