Dińkesi demikken jahandyq ekonomıka energetıkalyq shıkizat kózderine táýeldi. Energetıkalyq shıkizattyń ishindegi sheshýshi róli bary – munaı. «Qara altyn» dep áspettegen osy energetıkalyq qýat kózi ótken jyldan beri teris minez tanytyp, qurmettegen qunyn túsirip alǵan sııaqty. О́tken jyldyń maýsym aıynan bastap, munaı baǵasy 50 paıyzdan astam quldyrap, kópti kórgen kónekóz sarapshylardyń ózin tyǵyryqqa tiredi.
OPEK tabandylyǵy ózin-ózi aqtady
Mine, osyndaı almaǵaıyp kezeńde OPEK óziniń aqpan aıyndaǵy kezekti baıandamasyn jarııalady. Uıymnyń boljamy boıynsha, kartelge múshe memleketter óndiretin munaıǵa degen álemdik suranys 2015 jyldyń aldaǵy aılarynda artatyn kórinedi.
Bıylǵy jyldyń qańtar aıyndaǵy boljam boıynsha, kartel músheleri óndiretin munaıǵa degen suranys táýligine 29,2 mıllıon barrelge jetip, táýligine óndiriletin munaı mólsheri 400 myń barrelge deıin artatyn syńaıly. Iаǵnı ótken jylmen salystyrǵanda, OPEK munaıyna degen suranys bıyl táýligine 100 myń barrelge deıin artpaq. Osydan buryn qańtar aıynda jarııalanǵan baıandamada bul kórsetkish táýligine 300 myń barrelge deıin tómendeıdi dep boljanǵan edi.
Oǵan álem ekonomıkasynda qalyptasqan birqatar jaǵdaılar sebep bolmaq. Atap aıtqanda, AQSh óndiretin munaı kólemi ótken jylmen salystyrǵanda, táýligine 1 mıllıon barrelden 0,8 mıllıon barrelge deıin tómendedi. Kózi qaraqty oqyrman OPEK uıymynyń kóshbasshysy Saýd Arabııasy AQSh-ta kúrt artyp ketken munaı óndirý qarqynyn tejeý maqsatynda ótken jyly munaı baǵasy qansha quldyrasa da, ony óndirý kólemin táýligine 30 mıllıon barrelden kemitpeı qoıyp edi. Nátıjesinde, OPEK tabandylyǵy ózin-ózi aqtaǵan sııaqty. AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndirýi barǵan saıyn qıyndap barady. Baker Hughes agenttiginiń deregi boıynsha, aqpan aıynyń alǵashqy aptasynda AQSh-taǵy munaı uńǵymalarynyń sany taǵy da 83-ke tómendep, 1140 boldy.
Jalpy alǵanda, OPEK-tiń aqpan aıyndaǵy boljamy boıynsha, 2015 jyly álemdegi munaıǵa degen suranys táýligine 1,17 mıllıon barrelge deıin artyp, 92,32 mıllıon barrelge jetedi. Alaıda, bul munaı baǵasy 2014 jyldyń alǵashqy jartysyndaǵy deńgeıine deıin kóteriledi degen sóz emes. Qazir OPEK óndiretin munaı kólemi táýligine 30,15 mıllıon barreldi quraıdy. Bul áli de táýligine munaı óndirý kólemi suranystan 1 mıllıon barrelge artyq ekenin kórsetedi.
О́tken jumada halyqaralyq rynokta munaı baǵasy kúrt kóterilip, sońǵy 7-8 aıdyń ishinde alǵash ret 60 dollarlyq mejeni kórsetti. Máselen, juma kúni Brent markaly munaı baǵasy 4,37 paıyzǵa ósip, bir barreli 57,05 dollardy qurady. WTI markaly munaı baǵasy 0,43 paıyzǵa kóterilip, bir barreli 51,43 dollarǵa jetti.
Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń (HEA) boljamy boıynsha, bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda munaı baǵasy turaqtanatyn bolady. HEA sarapshylarynyń aıtýynsha, ótken jyly munaı baǵasynyń 50 paıyzdan artyqqa tómendeýi Soltústik Amerıkadaǵy munaı óndirý kóleminiń artýyna jáne álemdik rynoktaǵy munaıǵa degen suranystyń tómendeýimen baılanysty boldy. Bul jaǵdaılar munaı óndirý salasyna salynatyn ınvestısııalar kólemin kúrt azaıtty. Sonymen birge, agenttik sarapshylarynyń aıtýynsha, munaı baǵasy kóterilgenimen de sońǵy úsh jylda qol jetkizgen joǵary deńgeıine jete almaıdy. Ortasha alǵanda, álemdik rynoktaǵy munaıǵa degen suranys jylyna 1,2 paıyzǵa artady, deıdi HEA sarapshylary.
Dýaly aýyz sarapshylardyń pikirinshe, 2020 jyldary álemdegi munaıǵa degen suranys táýligine 99,1 mıllıon barrelge jetpek. Iаǵnı, 2015 jyl men 2020 jyl aralyǵynda munaıǵa degen suranys táýligine 6,6 mıllıon barrelge artady. Bul dúnıejúzinde qazir táýligine óndiriletin 5,2 mıllıon barrel munaıǵa degen suranystyń 1,5 mıllıon barrelge artatynyn kórsetedi. Agenttik boljamynsha, 2015 jyly dúnıejúzindegi munaıǵa degen suranys táýligine 93,3 mıllıon barreldi qurasa, 2016 jyly táýligine 94,5 mıllıon barrelge jetpek. Mine, osy jaǵdaılardy saralaı kelip, HEA sarapshylary bıylǵy jyly munaı baǵasy barreline 60 AQSh dollary kóleminde bolady deıdi.
London bırjasynda 16 aqpan, dúısenbi kúni tańerteńgilik Brent markaly munaı barreliniń baǵasy 0,11 paıyzǵa tómendep, 61,45 AQSh dollaryn qurady. Juma kúni bul kórsetkish 61,52 AQSh dollaryna teń bolǵan.
Energetıkalyq saladaǵy jumysshylar qysqarýda
Swift Worldwide Resources agenttiginiń málimdeýinshe, sońǵy ýaqytta álemdik energetıka salasynda jumysshylardy qysqartý kúrt beleń alyp bara jatyr. Dúnıejúzi boıynsha energetıkalyq saladaǵy jumystan aıyrylǵan adamdardyń sany 100 myńnan asyp jyǵyldy. Osydan 7-8 aı buryn bastalǵan munaı baǵasynyń kenetten tómendeı bastaýyna baılanysty Shotlandııa, Avstralııa, Brazılııa jáne basqa birqatar elderdiń munaı-gaz kompanııalary jumysshylardy kóptep qysqarta bastady.
Zamannyń jaqsy kezinde, ıaǵnı munaı baǵasy 100 AQSh dollarynan asyp turǵan 2012 jyldary bul kompanııalar bilikti ınjenerler men maman jumysshylardy kóptep jumysqa qabyldady. Myńdaǵan jumysshylar joǵary jalaqy alý úmitimen jańa ken oryndary ashylyp jatqan óńirlerge qonys aýdaryp, eńbek ete bastady. Qazir munaı baǵasy eki eseden astam tómendep otyrǵan jaǵdaıda kompanııalar etek-jeńin jınap, árbir tıyndaryn esepteýde. Naq osyndaı qarjy tapshylyǵy kezinde olar eń aldymen jumysshylardy qysqartýǵa beıim bolyp otyr. Agenttik júrgizgen zertteýlerden belgili bolyp otyrǵanyndaı, tipti, sońǵy kezde paıdaǵa belshesinen batamyz degen AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndiretin kompanııalary da munaı uńǵymalaryn qysqartýǵa májbúr bolýda.
«Sońǵy jeti jyldan beri atalmysh kompanııalar alǵash ret kadrlardy qysqartýǵa májbúr bolyp otyr. Munaı baǵasynyń tómendeýi olardyń belgilegen birqatar mejeleriniń oryndalýyn joqqa shyǵardy. Sondyqtan munaı-gaz salasyndaǵy bul kóshbasshy kompanııalyr sońǵy jeti jylda birinshi ret jumysshylardy qabyldaýǵa emes, qysqartýǵa jol berdi», deıdi agenttiktiń bas dırektory Tobıas Rıd.
Baǵa turaqsyzdyǵy kompanııalardyń jobalarǵa ınvestısııa salýyna da yqpal etýde. Kóptegen kompanııalar bıylǵy jylǵa belgilegen jobalaryn qysqartyp, jumystaryn toqtatýda. Petroleos Mexicanos kompanııasy osyndaı sebeptermen 8 myńǵa jýyq jumysshylaryn qysqartty. Soltústik teńizde jumys istep jatqan kompanııalar da sońǵy kezde 11,5 myń adamdy qysqartyp, aldaǵy ýaqytta 30 myń jumysshyny qysqartýdy belgilep otyr. Sebebi, Soltústik teńizindegi munaı kenishterine salynatyn ınvestısııa kólemi 3,6 mıllıard dollarǵa qysqardy, deıdi Swift Worldwide Resources agenttiginiń sarapshylary.
Osydan buryn baspasózde Fransııanyń ataqty iri munaı-gaz kompanııasy Total 2017 jylǵa deıin 2 myńnan astam jumysshyny qysqartýdy belgilep otyrǵanyn jazǵan edi. Tek paıdaǵa ǵana jumys isteıtin bul transkontınentaldyq kompanııalar munaı baǵasynyń tómendeýinen atsha úrkip, bolashaqqa belgilegen ınvestısııalaryn qaıta qaraı bastady. Osy Total munaı-gaz kompanııasy álemdik rynoktaǵy munaı baǵasynyń turaqsyzdyǵyna baılanysty 2015 jyly óziniń 5,5 mıllıard dollar kólemindegi aktıvterin satatyndyǵy týraly málimdedi. Sarapshylardyń aıtýynsha, álemdik kóshbasshy munaı-gaz kompanııalary ózderiniń shyǵyndaryn 40 mıllıard dollarǵa deıin qysqartatyndyqtaryn málimdep te úlgergen kórinedi.
Ashqursaq balalar
AQSh-ta júrgizilgen zertteýler kórsetip otyrǵanyndaı, kedeıshilikte ómir súretin balalardyń sany qazir 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy kezeńine deıingi mólsherden eki ese kóbeıip ketipti. Tapqany tamaǵyna jetpeıtin otbasylar balalaryna qorek taýyp berý úshin azyq-túlik bankilerine barady eken.
AQSh-tyń halyq sanaǵy bıýrosynyń deregi boıynsha, eldegi árbir besinshi balaǵa jeńildetilgen baǵamen azyq-túlik alý baǵdarlamasy boıynsha kómek kórsetiletin kórinedi. Maqtaýly Amerıkada 16 mıllıonnan astam balalar toıa tamaq ishpeıdi eken. 2008 jylǵy qarjy daǵdarysyna deıin olardyń sany 9 mıllıon deńgeıinde bolatyn. Bıylǵy jyl AQSh ekonomıkasy úshin sátti kezeńderdiń biri bolyp otyr. Ekonomıkanyń ósýine baılanysty jańa jumys oryndary ashylýda. Alaıda, baılar men kedeıler arasyndaǵy alshaqtyq burynǵydan da tereńdep barady. Halyq sanaǵy bıýrosynyń deregi boıynsha, AQSh-taǵy halyqtyń 1 paıyzyn quraıtyn baılardyń dáýleti eseleı artyp, kedeılerdiń jaǵdaıy quldyrap ketken. Mundaǵy balalardyń 20 paıyzynyń turmysy 2011 jylǵy deńgeıden tómendep ketken. Álemdegi ónerkásibi eń damyǵan 35 memlekettiń ishinde kedeıshilikte kún kóretin balalar sany jaǵynan Rýmynııadan keıingi ekinshi oryn alady.
Daıyndaǵan
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
Bıylǵy jyldyń qańtar aıyndaǵy boljam boıynsha, kartel músheleri óndiretin munaıǵa degen suranys táýligine 29,2 mıllıon barrelge jetip, táýligine óndiriletin munaı mólsheri 400 myń barrelge deıin artatyn syńaıly. Iаǵnı ótken jylmen salystyrǵanda, OPEK munaıyna degen suranys bıyl táýligine 100 myń barrelge deıin artpaq. Osydan buryn qańtar aıynda jarııalanǵan baıandamada bul kórsetkish táýligine 300 myń barrelge deıin tómendeıdi dep boljanǵan edi.
Oǵan álem ekonomıkasynda qalyptasqan birqatar jaǵdaılar sebep bolmaq. Atap aıtqanda, AQSh óndiretin munaı kólemi ótken jylmen salystyrǵanda, táýligine 1 mıllıon barrelden 0,8 mıllıon barrelge deıin tómendedi. Kózi qaraqty oqyrman OPEK uıymynyń kóshbasshysy Saýd Arabııasy AQSh-ta kúrt artyp ketken munaı óndirý qarqynyn tejeý maqsatynda ótken jyly munaı baǵasy qansha quldyrasa da, ony óndirý kólemin táýligine 30 mıllıon barrelden kemitpeı qoıyp edi. Nátıjesinde, OPEK tabandylyǵy ózin-ózi aqtaǵan sııaqty. AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndirýi barǵan saıyn qıyndap barady. Baker Hughes agenttiginiń deregi boıynsha, aqpan aıynyń alǵashqy aptasynda AQSh-taǵy munaı uńǵymalarynyń sany taǵy da 83-ke tómendep, 1140 boldy.
Jalpy alǵanda, OPEK-tiń aqpan aıyndaǵy boljamy boıynsha, 2015 jyly álemdegi munaıǵa degen suranys táýligine 1,17 mıllıon barrelge deıin artyp, 92,32 mıllıon barrelge jetedi. Alaıda, bul munaı baǵasy 2014 jyldyń alǵashqy jartysyndaǵy deńgeıine deıin kóteriledi degen sóz emes. Qazir OPEK óndiretin munaı kólemi táýligine 30,15 mıllıon barreldi quraıdy. Bul áli de táýligine munaı óndirý kólemi suranystan 1 mıllıon barrelge artyq ekenin kórsetedi.
О́tken jumada halyqaralyq rynokta munaı baǵasy kúrt kóterilip, sońǵy 7-8 aıdyń ishinde alǵash ret 60 dollarlyq mejeni kórsetti. Máselen, juma kúni Brent markaly munaı baǵasy 4,37 paıyzǵa ósip, bir barreli 57,05 dollardy qurady. WTI markaly munaı baǵasy 0,43 paıyzǵa kóterilip, bir barreli 51,43 dollarǵa jetti.
Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń (HEA) boljamy boıynsha, bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda munaı baǵasy turaqtanatyn bolady. HEA sarapshylarynyń aıtýynsha, ótken jyly munaı baǵasynyń 50 paıyzdan artyqqa tómendeýi Soltústik Amerıkadaǵy munaı óndirý kóleminiń artýyna jáne álemdik rynoktaǵy munaıǵa degen suranystyń tómendeýimen baılanysty boldy. Bul jaǵdaılar munaı óndirý salasyna salynatyn ınvestısııalar kólemin kúrt azaıtty. Sonymen birge, agenttik sarapshylarynyń aıtýynsha, munaı baǵasy kóterilgenimen de sońǵy úsh jylda qol jetkizgen joǵary deńgeıine jete almaıdy. Ortasha alǵanda, álemdik rynoktaǵy munaıǵa degen suranys jylyna 1,2 paıyzǵa artady, deıdi HEA sarapshylary.
Dýaly aýyz sarapshylardyń pikirinshe, 2020 jyldary álemdegi munaıǵa degen suranys táýligine 99,1 mıllıon barrelge jetpek. Iаǵnı, 2015 jyl men 2020 jyl aralyǵynda munaıǵa degen suranys táýligine 6,6 mıllıon barrelge artady. Bul dúnıejúzinde qazir táýligine óndiriletin 5,2 mıllıon barrel munaıǵa degen suranystyń 1,5 mıllıon barrelge artatynyn kórsetedi. Agenttik boljamynsha, 2015 jyly dúnıejúzindegi munaıǵa degen suranys táýligine 93,3 mıllıon barreldi qurasa, 2016 jyly táýligine 94,5 mıllıon barrelge jetpek. Mine, osy jaǵdaılardy saralaı kelip, HEA sarapshylary bıylǵy jyly munaı baǵasy barreline 60 AQSh dollary kóleminde bolady deıdi.
London bırjasynda 16 aqpan, dúısenbi kúni tańerteńgilik Brent markaly munaı barreliniń baǵasy 0,11 paıyzǵa tómendep, 61,45 AQSh dollaryn qurady. Juma kúni bul kórsetkish 61,52 AQSh dollaryna teń bolǵan.
Energetıkalyq saladaǵy jumysshylar qysqarýda
Swift Worldwide Resources agenttiginiń málimdeýinshe, sońǵy ýaqytta álemdik energetıka salasynda jumysshylardy qysqartý kúrt beleń alyp bara jatyr. Dúnıejúzi boıynsha energetıkalyq saladaǵy jumystan aıyrylǵan adamdardyń sany 100 myńnan asyp jyǵyldy. Osydan 7-8 aı buryn bastalǵan munaı baǵasynyń kenetten tómendeı bastaýyna baılanysty Shotlandııa, Avstralııa, Brazılııa jáne basqa birqatar elderdiń munaı-gaz kompanııalary jumysshylardy kóptep qysqarta bastady.
Zamannyń jaqsy kezinde, ıaǵnı munaı baǵasy 100 AQSh dollarynan asyp turǵan 2012 jyldary bul kompanııalar bilikti ınjenerler men maman jumysshylardy kóptep jumysqa qabyldady. Myńdaǵan jumysshylar joǵary jalaqy alý úmitimen jańa ken oryndary ashylyp jatqan óńirlerge qonys aýdaryp, eńbek ete bastady. Qazir munaı baǵasy eki eseden astam tómendep otyrǵan jaǵdaıda kompanııalar etek-jeńin jınap, árbir tıyndaryn esepteýde. Naq osyndaı qarjy tapshylyǵy kezinde olar eń aldymen jumysshylardy qysqartýǵa beıim bolyp otyr. Agenttik júrgizgen zertteýlerden belgili bolyp otyrǵanyndaı, tipti, sońǵy kezde paıdaǵa belshesinen batamyz degen AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndiretin kompanııalary da munaı uńǵymalaryn qysqartýǵa májbúr bolýda.
«Sońǵy jeti jyldan beri atalmysh kompanııalar alǵash ret kadrlardy qysqartýǵa májbúr bolyp otyr. Munaı baǵasynyń tómendeýi olardyń belgilegen birqatar mejeleriniń oryndalýyn joqqa shyǵardy. Sondyqtan munaı-gaz salasyndaǵy bul kóshbasshy kompanııalyr sońǵy jeti jylda birinshi ret jumysshylardy qabyldaýǵa emes, qysqartýǵa jol berdi», deıdi agenttiktiń bas dırektory Tobıas Rıd.
Baǵa turaqsyzdyǵy kompanııalardyń jobalarǵa ınvestısııa salýyna da yqpal etýde. Kóptegen kompanııalar bıylǵy jylǵa belgilegen jobalaryn qysqartyp, jumystaryn toqtatýda. Petroleos Mexicanos kompanııasy osyndaı sebeptermen 8 myńǵa jýyq jumysshylaryn qysqartty. Soltústik teńizde jumys istep jatqan kompanııalar da sońǵy kezde 11,5 myń adamdy qysqartyp, aldaǵy ýaqytta 30 myń jumysshyny qysqartýdy belgilep otyr. Sebebi, Soltústik teńizindegi munaı kenishterine salynatyn ınvestısııa kólemi 3,6 mıllıard dollarǵa qysqardy, deıdi Swift Worldwide Resources agenttiginiń sarapshylary.
Osydan buryn baspasózde Fransııanyń ataqty iri munaı-gaz kompanııasy Total 2017 jylǵa deıin 2 myńnan astam jumysshyny qysqartýdy belgilep otyrǵanyn jazǵan edi. Tek paıdaǵa ǵana jumys isteıtin bul transkontınentaldyq kompanııalar munaı baǵasynyń tómendeýinen atsha úrkip, bolashaqqa belgilegen ınvestısııalaryn qaıta qaraı bastady. Osy Total munaı-gaz kompanııasy álemdik rynoktaǵy munaı baǵasynyń turaqsyzdyǵyna baılanysty 2015 jyly óziniń 5,5 mıllıard dollar kólemindegi aktıvterin satatyndyǵy týraly málimdedi. Sarapshylardyń aıtýynsha, álemdik kóshbasshy munaı-gaz kompanııalary ózderiniń shyǵyndaryn 40 mıllıard dollarǵa deıin qysqartatyndyqtaryn málimdep te úlgergen kórinedi.
Ashqursaq balalar
AQSh-ta júrgizilgen zertteýler kórsetip otyrǵanyndaı, kedeıshilikte ómir súretin balalardyń sany qazir 2008 jylǵy qarjy daǵdarysy kezeńine deıingi mólsherden eki ese kóbeıip ketipti. Tapqany tamaǵyna jetpeıtin otbasylar balalaryna qorek taýyp berý úshin azyq-túlik bankilerine barady eken.
AQSh-tyń halyq sanaǵy bıýrosynyń deregi boıynsha, eldegi árbir besinshi balaǵa jeńildetilgen baǵamen azyq-túlik alý baǵdarlamasy boıynsha kómek kórsetiletin kórinedi. Maqtaýly Amerıkada 16 mıllıonnan astam balalar toıa tamaq ishpeıdi eken. 2008 jylǵy qarjy daǵdarysyna deıin olardyń sany 9 mıllıon deńgeıinde bolatyn. Bıylǵy jyl AQSh ekonomıkasy úshin sátti kezeńderdiń biri bolyp otyr. Ekonomıkanyń ósýine baılanysty jańa jumys oryndary ashylýda. Alaıda, baılar men kedeıler arasyndaǵy alshaqtyq burynǵydan da tereńdep barady. Halyq sanaǵy bıýrosynyń deregi boıynsha, AQSh-taǵy halyqtyń 1 paıyzyn quraıtyn baılardyń dáýleti eseleı artyp, kedeılerdiń jaǵdaıy quldyrap ketken. Mundaǵy balalardyń 20 paıyzynyń turmysy 2011 jylǵy deńgeıden tómendep ketken. Álemdegi ónerkásibi eń damyǵan 35 memlekettiń ishinde kedeıshilikte kún kóretin balalar sany jaǵynan Rýmynııadan keıingi ekinshi oryn alady.
Daıyndaǵan
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
