Álgi ataýly aqyndar keshiniń dańqy áp-sátte Almatyny kezip ketti. Sabaqtan shyǵyp júgire basyp, entigip jettik. Keshigip qalyppyz. Búgingi Tóle bı kóshesindegi ǵımarattyń bes júz kisilik zalynda ıne shanshar oryn joq. Tumsyq batpaıdy. Tikemizden tik tura qaldyq. Jıyrma shaqty aqyn-jazýshy, Sábıt Muqanov bastap qazdaı tizilip kelip «prezıdıýmǵa» jaıǵasty. Suńǵaq jigit, professor Serik Qırabaev óziniń eshkimge uqsamaıtyn únimen keshti ashyp, sózdi Sábıt Muqanovqa berdi. Muhtar Áýezovtiń dańqy bar da ózi joq. Al Sábıt Muqanovtyń dańqy aspandap qalyqtap turǵan shaǵy. «Aqqan juldyz» úzindileri «Juldyz» jýrnalynda jarııalanyp jatyr. Men, men ǵana emes, ıin tiresip, teńselip, tebirenip turǵan 700 kisiniń deni osynaý keshke Sábıt Muqanov qatysady eken degen daqpyrttyń qulyna aınalyp kelgenbiz. Sábeńniń bedeli sumdyq edi.
Sábıt Muqanov ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamǵa ókpelep sóıledi.
«Sábıttiń jazǵandary 50 tom bolatyn, – dedi óziniń qarlyǵyńqy, jaryqshaq daýysymen. – Sony bastyrýǵa Qazaqstan, tipti KSRO qaǵaz tappaı qınalyp otyrǵan soń qaıtersiń? Sodan da kólemdi roman jazǵandy doǵaryp, «tórttaǵan» atap rýbaılar jazyp júrmin. Rýbaı degenińniń ózi ulǵaıǵan jasqa jaqsy ma deımin. Kúshenip jatpaısyń. О́mirden kórgen-bilgenińdi, kóńilińe túıgenińdi fılosofııaǵa aınaldyrsań, jetip jatyr. Men sol sý jańa rýbaılarymnan oqımyn».
Aqynnyń oqyǵany rýbaı ma, joq pa, kim bilsin. Qazaqy bolmysty, tartymdy tórttaǵandar zaldy baýrady. Kezek Ǵalı Ormanovqa keldi. Jaı basyp zorǵa shyqqan aqyn minberden jorǵa óleńderin oqydy. Onyń ózin «qalamymnan shyqqanymen, qaltamnan shyqpaı júrgen óleńderimnen oqımyn» dep bastady. Demek qaıta-qaıta qaraǵyshtap, qyrlap, syrlap óńdep júrgeni. Qasym Toǵyzaqov «Voenkomat» atalatyn óleńin oqydy. Sóz kezegi kelgen Muhamedjan Qarataev qazaq poezııasy týraly sóıledi. Kesh jalǵasyp jatty. Aqyndar kezek-kezegimen óleń oqıdy. Biz yntyǵa tyńdaımyz. Aıaǵyna taman jas aqyn Muqaǵalı Maqataev: «Myna óleńdi Muhamedjan Qarataev aǵama arnap oqyǵym kelip edi. Ol kisi ketip qaldy. Endi arnamaı oqımyn», dep alyp, «Sybaǵam qaıda?» atalatyn óleńin oqydy. «Qaramaı qarttyǵyńa, shaldyǵyńa...». Iin tiresken zal túńlikti jelpildete qol soqty. Muqaǵalı jap-jas. Jastardyń kýltine aınalyp kele jatqan jas peri. Súıikti aqynymyz!
О́leń oqıtyn aqyndar saıabyrsı bastaǵanda tómengi qabatqa júgire jóneldik. Onda kitap jármeńkesi uıymdastyrylǵan. Kitap satyp alyp, qalamgerlerge qoltańba qoıdyryp úlgerýimiz kerek. Sábıt Muqanovtyń úsh tomdyq «О́mir mektebi». Jýan úsh kitap. Baǵasy da biraz. Biryńǵaı stıpendııaǵa qaraıtyn stýdenttiń qaltasy tesik. Oılanyp turyp «Qazaqstan jazýshylary» («Jazýshy», 1969) atalatyn ashyq qyzyl jýan kitapty satyp aldym. О́ıtkeni onda qazaq jazýshylarynyń ómirbaıany ár betke bólek berilip, sýreti basylǵan. Bir emes, birneshe qalamgerden qoltańba alýǵa qolaıly. Ǵalı Ormanov, Qasym Toǵyzaqov, Muqaǵalı Maqataev, lezgın aqyny Baıram Salımovqa tilek jazdyryp aldym. Apaı tósin aıqara ashyp tastap, ekinshi qabattan birinshi qabatqa túsip kele jatqan Muqaǵalı aǵanyń aldynan shyqtym. Ol dosy Ánýarbek Dúısenbıev úıinen biledi meni. Qolymdaǵy kitapty tilek úshin usynǵym kelip, ári-beri paraqtaımyn. Kitap ishinde Muqash aǵa joq. Demek áli KSRO Jazýshylar odaǵyna múshe emes. Tutas kitapty usyndym. Anyqtamalyqtyń ishinde óziniń joǵyn aqyn biledi, árıne. Ol kitapty qolyna alyp turyp, birinshi tys-paraǵyn aýdaryp tastap, muqabanyń ekinshi betine «Qulbek! Adam bola bil, túsindiń be? M.Maqataev. 26.III.71 j.», dep qol tartty. Sóıtip júrip Sábıt Muqanovqa keshigippin. Sábıt Muqanovtyń aldynda qoltańba alýǵa kezekke turǵan jastarda, Sábeńshe aıtsaq, qısap joq. Uzyn tizbek. Eger Sábeńnen qoltańba almasam, bul keshke kelýimde mán joq sekildi, uzyn-sonar kezektiń sońyna turdym.
Aqyndar úıdi-úıine tarap ketti. Túnniń bir ýaǵy. Kire beris foıede Sábıt Muqanov qana qaldy. Sábeńe qaraılap bir sylyńǵyr qara jigit júr. Jazýshyny úıinen alyp kelgen, endi aparyp salýǵa jaýapty azamat syndy. Áli birsypyra jas barmyz tizilip turǵan. Biz de qaı jetisip tur deısiz? Qaryn ashqan, kóz bozarǵan... Sábeń súıkektetip tilek jazyp berip otyr. Ári-beri selteńdep júrgen sylyńǵyr qaranyń shydamy taýsyldy, bilem taǵatsyzdanyp: «Qaıtaıyq ta, Sábe», dep qalǵany.
Bizdiń záremiz zár túbine ketti. Beıne tilek sózin kútip turǵan alyp jazýshymyz «Sharshadym, qaraqtarym!» dep turyp keterdeı ishimiz qylpyldap qoıa berdi. Etjeńdi jazýshy bir sát kezekti kitabyna tilegin jazyp usynyp, álgi sylyńǵyr qaraǵa «jaman kózimen» qarady da: «Myna turǵan kókórim balalar – bizdiń bolashaǵymyz. Meniń jas órken urpaǵym. Sábıt atymmen, túıedeı basymmen urpaǵymnyń tilegin aıaqasty etip, jerge qaratyp, attap kete barýym kerek pe? – dedi. Sosyn ajyraıa qaraǵan qalpy. – Onan da qarap turmaı taksı ustap ákel qaıtatyn! О́ı, anturǵan!»
«Qoıdym, Sábe, qoıdym. Mine, qazir taksı ustap kelemin.
«Qara shańyraq Qaz PI-den,
Attandyq bizder taksımen!»
dep taksımen attanyp ketemiz», dep sylyńǵyr qara jigit óleńdetip syrtqa qaraı júgire jóneldi (keıin bildik, álgi qara jigit Nutfolla Shákenov eken – Q.E.)
Júregimiz ornyna tústi. Tún jarymy aýa bizge de kezek keldi.
«Atyń kim, qaraǵym?» – dedi jaryqshaq daýys. Atanyń, ákeniń únindeı súıkimdi estildi. «Qulbek», dedim jalma-jan. Ol jýantyq salaly saýsaqtarymen myqtap ustaǵan «sharıkti» qalammen «Qulbekke. S.Muqanov. 26-III-71 j.» dep tilek sózin jazyp, «Qazaqstan jazýshylary» kitabyn ózime usyndy. Tilek sózi – júrek sózi. Baqytty edim. Rahmet aıtyp, tolqyp basyp kezekti kelesi óspirimge berip, bylaı shyǵyp turdym.
Jazýshyny qyzyqtaı baqylap qarap turmyn. Mine, taǵy eki-úsh bozbalaǵa qoltańba syılady. Sóıtti de, «Bar mázir, joq jaı. Osyǵan rıza bolyńdar, qaraqtarym. Oqýshy balalarsyńdar (stýdent degeni bolar – Q.E.) ǵoı. Jaqsy oqyńdar. Oqymysh bolyńdar. Zamandaryń keledi, urpaqtarym, baqytty bolyńdar!» dedi. Dedi de aýyr denesin aqyryn tiktep, taıaǵyna súıenip baıaý basyp shyǵyp bara jatty.
...Jataqhanaǵa jaıaý tartyp kelemin. Qolymda kitap. Qulaǵymda jazýshy úni kúmbirleıdi. «Urpaǵymdy attap júre bereıin be?» degen meıirban ún, «Zamandaryń keledi» degen jumbaq ún...
Qulbek ERGО́BEK,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
