Taý minezi (Esse)

Qushaǵyna engenińde syldyrap aqqan bulaǵy da, jaıqalyp ósken quraǵy da senimen syrlasa bastaıdy. Sondaıda ózgeshe bir kúı keship, muzdaǵan janyń jylynady, qýat alasyń. Taýdyń sýyq emestigin jan dúnıeńmen sezine­siń. Taý baýraıynda dúnıege ke­lip, taý samaly betin ópken, tuma bulaǵynan sýsynyn qandyryp ósken jan ómir boıy taýdy ańsap júretini sondyqtan ba deımin. О́zim de taýda ósip, taýda erjettim. Taý maǵan árdaıym ystyq tartyp turady. Men úshin baldáýren shaǵym ótken Qýlyq taýdan bıik – taý joq.

Taýda ósken jandar tym áser­shil, sezimtal, armanshyl keledi. Ta­bıǵattyń tórt mezgilinde taý­dyń túrli beınege enetini sııaqty taýlyqtardyń minezderi de qy­zyq, erekshe. Árqaısysy ózin taý baýraıyndaǵy bir-bir asý sııaqty sezinedi. Taýda týyp, taýda ósip, taýda shyńdalǵan, taý tulǵaly aǵalarymmen syrttaı tanyspyn, taý týraly, týǵan ólkemiz jaıly shyǵarmalaryn oqyp júremin. Abzal aǵalarym týra­ly tolǵan­ǵan sátte, ásirese, meniń kóz aldyma kórnekti jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ha­lyq­ara­lyq «Alash» ádebı syı­ly­ǵynyń laýrea­ty, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Raıymbek aýdany­nyń qur­­metti aza­maty Turlybek Mámeseıit keledi.

Almatyda júrgenimde jazý­shynyń Narynqoldan ekenin shyǵarmalary arqyly biletin edim. Keıinnen Astanada Turly­bek aǵany «Elorda» baspasyna bas redaktor bolyp qyzmetke kel­gende kórdim. Birden aralasyp kete almadyq. Amandyq-saý­lyqtan ári aspadyq. Taý minezdi jandar emespiz be? Saryarqa tó­rine qonys aýdarǵan jazýshy shyǵarmashylyqpen ónimdi aınalysty. Hantáńirin erekshe saǵynýmen júrgen qalamger bar kúsh-jigerin, qabilet-qarymyn Hantáńiriniń baýraıynda ótken baldáýren shaqta kórgen-bilgen, kókeıine túıgen, zerdesine toqyǵan oqıǵalardy aq qaǵazda tiriltti. El men jer tarıhyn, Hantáńiri baýraıyndaǵy kómeski tartqan shejireni sanasynda qaıta jańǵyrtyp, shyǵarmalaryna arqaý etti. Respýblıkalyq basylymdarda áńgime, hıkaıattary jıi jaryq kóretin. Kitaptary da oqyrmandarǵa jol tartyp jatty.

Turlybek aǵa syrttaı qaraǵan­da adamǵa bir túrli sýyqtaý kóri­netin. Minezi de tip-tik, kóp ashyla bermeıdi. Amandyqtan asa al­maıtyn edik. Jumys babymen anda-sanda «Elorda» baspasyna baryp qalǵan sátterde qysqa ǵana tildesip, jumys jaıyn sóz etip, óz jónime ketetin edim. Meniń de minezim tuıyqtaý. Aǵaly-inili bolyp sheshilip sóıleskenimiz keıin ǵoı. Taýdy qalyń bult basyp, daýyl turyp, aınalanyń astan-kesteni shyǵyp, ertesi Kún shaıdaı ashylyp, túk bolmaǵandaı taý baýraıy shýaqqa bólenetin shaq­tar bar ǵoı. Sondaı bir jaıdary kezde Turlybek aǵamen til­desip qalǵanym bar. Aǵanyń maǵan yqylasy aýyp, aramyzdy syı­lastyq jibi jalǵap edi. Meni «úkimet bala» deıtin. О́miriniń so­ńy­na deıin osylaı atap ketti jaryqtyq.

Turlybek aǵanyń minezi taý mine­zine uqsas ekenin shyǵar­malaryn oqyǵannan keıin baryp jete túsine bastadym. Ol meı­li áńgime bolsyn, hıkaıat bolsyn, jaz­ǵan dúnıesiniń kórkem­dik deńgeıine ishteı súısinesiń. Son­daı sátterde týyndylary arqyly ja­zýshynyń jan syryn uǵynyp, mineziniń qaltarysyn tanı túse­siń. Sýretkerdiń ózindik stıline, ózgeshe qoltańbasyna, shuraıly tiline, tyń obrazǵa, sózben sýret salǵan sheberligine, oı tereńdigine, jadynyń myqtylyǵyna tánti bolasyń. Bylaıǵy tirlikte kóp sóılemeıdi, jan dúnıesi jumbaq jan. Al týyndylary júregińniń názik sezimderin dál basyp, san tolǵanysqa túsiredi, keıipkerler ortasynda óziń júresiń, olarmen birge kúrsinesiń, birge muńaıasyń, jaqsylyǵyna júregiń jaryla qosa qýanasyń. Sýretkerdiń syrshyl, shynshyl týyndylaryna qunyǵa bas qoıasyń. Kórkemsóz sheberine degen qurmetiń, aǵaǵa degen iltıpatyń kúnnen-kúnge arta beredi. Taý minezdi janǵa boıyń ábden úırenedi. Kópshilik ortadan syrttaý, óz álemimen ózi bolyp júretin qalamgerdiń bekzat bolmysyn kórkem dúnıelerin oqyǵan jan ǵana tereń túsine bastaıdy.

Jazýshynyń búkil shyǵarma­shy­ly­ǵy­nyń temirqazyǵy – el-jer, týǵan ólke tarıhy, adam taǵ­dyry, tabıǵattyń tylsym syrlary ma dersiń. Tabıǵattyń nebir qu­bylystary keıipkerler minez-qul­qymen jymdasyp, astasyp jatady. Taý týraly sóz qozǵasa boldy, onyń ár tasy syr shertedi, ár túp jýsany, ısi ańqyǵan san túrli gúl­deri, jasyl shalǵyny, móldir bulaǵy sóılep qoıa beredi. Aspanda jóńkilgen bult ekesh bult ta erekshe sýrettelip, adam janynyń ıirim­derimen bite qaınasyp, múl­de bólek kórkem beıneni kóz aldy­ńa ákeledi. Mysaly, jazýshy «Qandy quıyn» atty hıkaıatynda ataqty Qarqara jaılaýyn bylaısha sýretteıdi: «Kerýen qurǵan kógildir taýlardy bókterleı, Laba­sydan qyrǵyzdyń sonaý Qy­zyl qııasyna deıin kólbep, Myń­jyl­qynyń tóskeıinen Kegenniń ańǵaryna sheıin kósilip, balbyrap jatqan, adamǵa qonys, malǵa óris bolǵan shuraıly ólke, shuraıly meken bul. Kilemdeı jaınaǵan keń alqaptyń qaq ortasynan ıreleńdeı sozylǵan Qarqara ózeni jaılaý tósine erekshe sán bere, órnek sala aǵady. Kók shalǵynǵa malynyp, tunyp turǵan taýly óńirdiń masatydaı qulpyrǵan túrli shópteri men alýan gúliniń ısi lúp etken samalmen jupardaı ańqıdy. Syldyrap aqqan móldir bulaqtardy jıektep maıda butalar, betkeılerdi tobylǵy, saı tabandaryn tal men qaıyń, ushqat pen sheten kómkergen. Bókterin arsha men shyrsha japqan taý tósi, aq basty alyp shyńdarmen astasa baryp, asqaqtap, aspandap kórinedi» («Taý minezi» kitabynan).

Sýretker sheberligi degen, shir­kin, osy eken ǵoı dep oılaısyń. Bul – jazýshynyń shyǵarmala­ry­na tán erekshelik, qalamgerlik qaı­talanbas stıli, sýretkerlik qyry. Osyndaıda jazýshylyq, ásirese, mundaı sýretkerlik Alla árkimniń mańdaıyna jaza ber­meıtin qubylys, baq-nesibe eke­nin moıyndaısyń. Jazýshylyq – oqıǵany baıandaý nemese áser­lep jetkizý emes, ol degenińiz – sóz­­ben órnek salý, kórkem obraz somdaý.

Jazýshy shyǵarmalarymen sýsyndaǵan saıyn ózimshe jańalyq ashqandaı bolamyn. Sondaıda Turlybek aǵanyń kópsózdilikke boı aldyrmaıtyn, arzan kúlkige joq syrynyń máni – únemi oı ústinde júretindiginde bolar degen oıǵa qalamyn. Jazatyn týyndysyn, keıipkerler obrazyn, oqıǵalar kompozısııasyn kókeıinde qorytyp, júreginen ótkizip, qaǵazǵa túsiretin qasıe­ti – shyǵarmashylyq labora­torııasynyń ereksheligi.

Jazýshy shyǵarmalarynda Hantáńiri shyńy barlyq qyrynan ashylyp sýrettelgen. Onyń «Hantáńiriniń baýraıynda jalǵyz shyrsha» degen kólemdi áńgimesi kezinde «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalandy. Oqyp shyǵyp, Turlybek aǵany quttyqtap, óz pi­kirimdi aıttym. Aǵa jyly lebi­zimdi tyńdap: «Bul hıkaıatymnan alynyp, qysqartylyp berilgen nusqasy ǵoı» dedi. «Aǵa, áńgimeniń júgin de kóterip tur» dep, alǵan áserimdi bólisken edim.

Jazýshynyń «Hantáńiri baý­raıyndaǵy jalǵyz shyrsha» oqı­ǵasy «Taý minezi» hıkaıatynda baıan­­dalady. Aspanmen astasqan Han­táńiriden ǵana emes, asqaq Ala­­taýdan alystaǵan saıyn júre­gi názik, jany jalǵyz, oıy ser­­gek, zerdeli jazýshy qýatty qala­myn bir sát te qolynan túsir­gen emes, únemi izdeniste bolyp, udaıy sheberligin shyńdaı tús­k­en. Oǵan kórkemdigi joǵary áń­gime-hıkaıattary, romandary, pýblısıstıkalyq shyǵarmalary aıqyn dálel.

Turlybek Mámeseıittiń byltyr jaryq kórgen «Taý mi­nezi» kitabyna «Ata jurt», «Qandy quıyn», «Ańshy» jáne «Taý minezi» atty hıkaıattary en­gen. Bul jınaǵyn jazýshy ózi irik­tep, daıyndap, kezinde ózi baryp mınıstrlik mamandaryna ót­kizgen. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń baǵdarlamasy bo­ıynsha kitap bolyp jaryq kó­rip, oqyrmanǵa jol tartty.

Qalamger bul jınaǵyn bas­­pa­ǵa ázirlegende biryńǵaı taqy­ryptaǵy tórt hıkaıatyn toptas­tyr­ǵanynda da úlken maǵyna bar. Kitapqa engen hıkaıattarda sýretteletin taqyryptar: ta­bıǵat, týǵan jer, adam jáne taǵ­dyr. Onda Aspantaýlar aıasyn meken etken adamdardyń jan­keshti tirligi, Qarqara kóterilisi, keńestik solaqaı saıasattyń aıaý­syz soqqysyna tap bolyp, jazyq­syzdan-jazyqsyz qýǵyn kórip, búkil bir aýyldyń túgelimen qy­zyl qyrǵynǵa ushyraǵan aýyr taǵdyry kórkem tilmen somdalǵan.

Tórt hıkaıattyń qaı-qaısysyn da tebirenbeı, tolqymaı oqý múmkin emes. Jazýshy eńbek demalysyn alǵan kezinde qustaı ushyp, Astanadan aýylyna, odan ári Hantáńirine jetýge asyǵa-tuǵyn. Aptap saǵynyshy Hantáńiriniń saýmal-samalymen tynystaǵanda ǵana basylyp, taý baýraıyndaǵy jalǵyz shyrshanyń jaıqalyp óskenin ár kórgen saıyn jany jaı tabatyn bolǵan. Atap aıtar bolsam, «Taý minezi» hıkaıatyndaǵy bir ǵana detal, jalǵyz shyrsha oqıǵasy osyndaı oı túıýge jeteleıdi. Jazýshy bala kezinde jalǵyz shyrsha týraly ákesinen estigen oqıǵany jerine jetkize sýretteıdi. Ákesiniń aıtýynsha, keńestik qysymǵa shydamaǵan aýyl turǵyndary Dóńarsha asýy arqyly arǵy betke aspaq bolady. Alaıda aradan satqyn shyǵyp, tıisti organdarǵa habarlap qoıady. Soldattar aýyl turǵyndaryn qýyp jetip, oqtyń astyna alyp, bala-shaǵa, qarttarǵa deıin aldaryna salyp, aýylǵa qaıta aıdap aparady, sodan keıin suraq-jaýap alý, t.b. súreńsiz tirlik bastalady. Osy oqıǵany jazýshy bylaısha órbitedi: «…Anoý Áýlıeshoqynyń shyǵys jaǵyndaǵy saıdy kórdiń ǵoı. Sodan aspaq bolǵan. Sol asýdyń muzyna kıiz tósep, kóshtiń aldy óte bergende, myna aýylǵa qýǵynshy ásker kelip jetipti. Joldy eshkim bilmeıdi, áskerdiń bári orys. Sonda, aýylda áli bar, atyn aıtpaı-aq qoıaıyn, áı, opasyz-aı, sol bastap kelip, kóshtiń ústinen túsirgen ǵoı.

Kóshken el jańaǵy Dóńarsha­nyń ústine qaraýyl qoıǵan. Ol jerden tómengi ańǵar túgel kórinedi. Basqa jol joq. Áskerlerdi bas­tap kelgen álgi jol kórsetýshi Eki­ashadan keıin Asýtórdi órlep, myna janymyzdaǵy Sarykóse­niń asýymen kelip týra kóshtiń ústi­nen túsiredi. Áýeli Dóńarsha­nyń ústindegi kúzetti qaraýylǵa ala­dy. Qapersiz otyrǵan jas jigitter­di oqtyń astyna alyp, orys áske­ri shúrip­peni basyp qalǵanda, tas ústin­degi ekeýdiń biri domalap túsip, sulq qalady da, ekinshisi yrshyp túsip, tasty tasalanyp aty­sa bas­taıdy…» («Taý minezi» kitabynan).

Jazýshynyń baıandaýynsha, atys-shabystan keıin oqqa ushqan ekeýdiń biri ólip, biri tiri jatqan. «Baıǵus bala bireýdiń jalǵyzy eken. Qyrshynynan qıyldy. Álgi sen baǵana tańǵala suraǵan shilik arasyndaǵy jalǵyz shyrsha-jalǵyz qaraǵaı osy beıkúná boz­daqtyń kózi, belgisi shyǵar. Sonyń rýhyna Alla Taǵalanyń ji­ber­gen eskertkishi shyǵar…» degen ­áke sózin keltire otyryp, jazý­shy zobalańnyń zardabyn tart­qan ha­lyqtyń qıly kezeńdegi taǵdy­ryn kóz aldymyzǵa ákeledi.

Jalpy, bul hıkaıatqa keńi­rek toqtalyp, keıipkerler tolǵa­nysyn keltirýimizge sebep – jazýshy Hantáńiri baýraıyndaǵy jalǵyz shyrsha obrazyn somdaý arqyly keshegi keńestik saıasat qurbanyna aınalǵan aýyldastaryna, beıkúná bozdaqtarǵa osy shyǵarmasymen umytylmastaı eskertkish qoıýdy maqsat etkendeı. Jazýshy ol maqsatyna jetken.

Taǵy bir atap óterimiz, arada qanshama jyldar ótse de jazýshy aýylǵa barǵan saıyn Hantáńiri baýraıyndaǵy jalǵyz shyrshany óz kózimen bir kórýge ańsary aýyp turatyn bolǵan. Jalǵyz shyrsha – ol úshin qymbat qundylyq, balalyq shaǵynyń sáýletti bir elesi ǵana emes, ardaqty áke aıtqan sherli shejire ǵana emes, jalǵyz shyrsha – Hantáńiri baýraıynda azattyqqa umtylǵan bozdaqtardyń kóz jasymen sýarylyp, Jaratqan Iemizdiń qudyretimen Dóńarshada boı tiktegen jumbaq qubylys. Olardy umytpaýymyz úshin bizge jaratylystyń tartqan syıy shyǵar, bálkim.

Taý baýraıynda dúnıege kelip, taý samaly betin ópken, tuma bulaǵynan sýsynyn qandyryp ósken jan ómir boıy taýdy ań­saýmen bolady. Turlybek aǵa da Han­táńirin jıi saǵynatynyn, eshqashan oıynan da, sózinen de bir sát tastamaıtynyn qarymdy qalamgerdiń jary, fılologııa ǵy­lym­darynyń kandıdaty, EUÝ-dyń qaýymdastyrylǵan professory  Gúlnar Mamaeva jıi aıtyp otyrady. «Aýylǵa sońǵy baryp kelip jazǵan shyǵarmasy – «Taý mi­nezi» hıkaıaty. Hantáńirin sońǵy ret kórip, qoshtasyp qaıtqan sııaq­ty bolyp kórinedi keıde maǵan... Ture­keńdi Keńsaıǵa jerlep qaıt­qan soń, uly Nartaı maǵan «Táte, qarańyzshy, papam taý­ǵa qarap jatyr ǵoı» dedi. Qara­sam, Turekeń Alataýǵa qarap jatyr eken» dep edi bir sózinde Gúlnar Beısenqyzy. Taý-tulǵaǵa topy­raq aıbyndy Alataý baýra­ıynan buıyrypty.

Iá, jazýshy ómir boıy Áýlıe­shoqysyn qalamynyń qýaty jetkenshe sýrettep ótti. Tur­ly­bek aǵa jazǵy bir demalysynda Hantáńiriniń baýraıyna baryp, jalǵyz shyrshany betke alyp sýretke túsip, sartap saǵynyshyn basyp qaıtqanyn biz mysalǵa keltirip otyrǵan hıkaıatynda jazǵan. Sol sońǵy sapary eken-aý. Týǵan jer kórinisterin taǵy bir ret zerdesine myqtap toqyp alyp, «Taý minezi» hıkaıatyna núkte qoıyp, oqyrmanǵa mura etip qaldyrýyna múmkindik bergen Alla netken qudiretti deseńizshi!..

«Taý minezi» kitabyn qolyma alǵan saıyn jazýshy Turlybek Mámeseıittiń bolmys-bitimi, tul­ǵasy kóz aldyma keledi. Artyn­da ul-qyzynan órbigen urpaq­tary, janashyr jary, tilek­tes, tileýles dos-jarandary men tý­ǵan-týystary, Eýrazııa ult­tyq ýnı­versıtetinde tálimin al­ǵan daryndy shákirtteri jáne ósh­pes murasy – kórkem shy­ǵar­malarymen sýsyndaıtyn qalyń oqyrmany barda, kórkemsóz sheberiniń ardaqty esimi eshqashan umytylmaıdy dep oılaımyn.

...Keı-keıde Turlybek aǵanyń «Áı, úkimet bala» degen sózi qulaǵyma kelgendeı bolady...

Nurlan QALQA,

halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty