SÝRETTE: Akademık Seıit Qasqabasovtyń 75 jasqa tolýyna arnalǵan Halyqaralyq folklortanýshylar kongresinde (Astana, EUÝ, 2015 jyl)
Túbi bir týysqan túrkitektes halyqtardyń tereń tamyrly rýhanı jáne mádenı baılanysy, ádebı jáne ǵylymı sabaqtastyǵy búginderi bıik deńgeıde sapalanyp keledi. Osynaý tarıhı dástúrdiń jón-jobasyn zamanǵa saı damytýda ustazdyq jolyn arnap, qajyrly eńbegin aıamaǵan Túrkııa ǵalymdary ishinde akademık Fıkret Túrkmenniń orny bólek.
Totalıtarlyq júıe ydyrap, burynǵy KSRO quramyndaǵy túrki halyqtary táýelsizdikke qol jetkizgen HH ǵasyrdyń 90-jyldary professor Fıkret Túrkmen asa mańyzdy keleli isterdiń bel ortasynan tabylyp, talaı mańyzdy elaralyq jobalardyń uıytqysy boldy. Qasterli túrki áleminiń tarıh tolqynynda talaı qaterli synyqtar soqqysynan ajyraýǵa aınalǵan rýhanııat tinin qaıta shegendeý men dánekerleý mindetin eleýli tulǵalar qatarynda moınyna aldy. Jaýapkershiligi mol eldik-týystyq jumystarǵa qajyr-qaıratyn sarqa jumsady.
Qasıetti Túrkııa topyraǵyna alǵash ımene qadam basqan daryndy jas býyndy túrki órkenıeti rýhynda tárbıelep, olardy jańashyl bilim men bilik parasatyna baýlydy. Shynaıy ustazdyq keńesin berip, ǵylymı izdenisterin shyńdaıtyn óreli talap qoıa bildi. Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tatarstan, Bashqurtstan elderinen bilim izdep barǵan magıstrant, doktoranttardyń dıssertasııalaryna jetekshilik etti. Ustaz tálimin alǵan shákirtteri de bıikke umtyldy. Er namysy – el namysy, er muraty – el muraty ekenin jete uǵyndy. Professor Fıkret Túrkmennen tálim alǵan jastardyń birazy búginde týǵan elinde joǵary laýazymdy memlekettik, ǵylymı-aǵartýshylyq qyzmetin abyroımen atqaryp júrgenin maqtanyshpen aıtamyz.
Ustazdyq jolyn 1968 jyly Túrkııanyń Erzýrým qalasyndaǵy Atatúrik ýnıversıtetiniń túrik tili men ádebıeti kafedrasynyń halyq ádebıeti assıstenttiginen bastaǵan Fıkret Túrkmen ǵylymı-ádistemelik shyńdalý, ǵalymdyq kemeldený bel-belesterin mańdaı termen ótkizdi. 1969 jyly Ystanbul ýnıversıtetiniń doktorantýrasyna túsip, 1972 jyly professor Mehmet Kaplannyń jetekshiligimen «Ashyq Garıp áńgimelerin salystyrmaly zertteý» atty PhD dıssertasııasyn qorǵady. 1974–1976 jyldary Fransııanyń astanasy Parıjde esimi álemge áıgili folklorıst ǵalym Peretav Naılı Boratavpen birge Sorbonna ýnıversıtetinde folklorlyq ádisteme jáne halyq ádebıetinen taǵylymy mol dárister ótkizdi. Semınarlar men konferensııalarda jańashyl baǵyttaǵy asa ózekti taqyryptarda baıandama jasap, ǵylymı-ádistemelik oı-pikir, tujyrymdarymen bedeldi ǵylymı orta nazaryn aýdartty.
Túrkııaǵa oralǵannan keıin 1976–1978 jyldary aralyǵynda Atatúrik ýnıversıtetinde eńbek etedi. 1978 jyly qyzmet babymen Ege ýnıversıtetinde jańadan ashylǵan áleýmettik ǵylymdar fakýltetine (qazir ádebıet fakýlteti) aýysady. 1980 jyly «Zýhra men Tahır» atty zertteýi úshin dosent ǵylymı ataǵyn alsa, 1986 jyly «Nasreddın Qoja ázilderi» atty zertteý eńbegi úshin professor ataǵyna ıe boldy.
1992 jyly Izmır qalasynda irgetasy qalanǵan Ege ýnıversıtetiniń Túrki álemin zertteý ınstıtýtyn qurýǵa qajyr-qaırat jumsap, osy mekemeniń negizin qalaýshy dırektor qyzmetin atqardy. Professor Fıkret Túrkmen bastamasymen 1986 jyly Ege ýnıversıtetinde «Túrik tilin úırený ortalyǵy» qurylyp, keıin ol Túrki álemin zertteý ınstıtýtynyń quramyna endi. Búginge deıin bul ortalyqta 112 elden kelgen 10 myńǵa jýyq sheteldik stýdent túrik tilin úırenip shyqty. Tynymsyz izdenistegi ǵalym Ege ýnıversıtetiniń Túrki álemin zertteý ınstıtýtynda «Túrki álemine sholýlar» jýrnalyn shyǵardy. Basylymdy zııatkerlik óredegi jańa sapalyq deńgeıge kóterdi.
Túrik epostary men halyq ertegilerin júıeli zerttep júrgen kórnekti professor magıstratýra men doktorantýra boıynsha jańa mazmundaǵy oqý baǵdarlamalaryn ashyp, mańyzdy taqyryptarǵa jas talaptardy, bolashaq ǵalymdardy tarta bildi. 2012 jyly Ege ýnıversıtetinen zeınetkerlikke shyqqan Fıkret Túrkmen 44 jyl muǵdarynda túrkitaný ǵylymyna sińirgen eńbegi úshin eleýli marapattarǵa ıe boldy.
Fıkret Túrkmen búgingi kúnge deıin ǵylymı qaýymǵa 300-den astam ǵylymı maqala, 26 kitap usynypty. Bedeldi ulttyq ensıklopedııalyq basylymdarda birshama maqalalary jarııalanǵan. Birtýar ustaz, bilikti maman, zerdeli ǵalym týraly úsh kitap jazylyp, ulttyq folklor jýrnalynyń arnaıy sany shyǵaryldy. Munda ustaz shapaǵatyna bólengen, qamqorlyǵyn kórip, tálimin alǵan shákirtteriniń, áriptesteri men murattas jandardyń aqjarma tilekteri, ıgi lebizderinen Fıkret Túrkmenniń parasat álemi, adamı qasıeti, ǵalymdyq bıigi, azamattyq tulǵasy jarqyraı kórinedi.
Tynymsyz eńbegimen el qurmetine bólengen ǵalymnyń folklorıstıkadaǵy irgeli eńbegi qazaq halqynyń sanǵasyrlyq ádebı murasyn túrki álemine etene tanystyrý, ozyq úlgilerin jarııalaý, jan-jaqty nasıhattaý isterimen de ushtasyp jatyr. 1997 jyly Túrkııa Memlekettik josparlaý uıymynyń qoldaýymen professor Fıkret Túrkmenniń jetekshilik etken «Túrki áleminiń epostaryn anyqtaý, túrik tiline aýdarý jáne Túrkııada basyp shyǵarý jobasy» qolǵa alynyp, ol 2008 jyly sátimen aıaqtaldy. Asa aýqymdy joba aıasynda qazaq halqynyń dastandary 11 tom bolyp jaryq kórdi. Birinshi tomda «Kóroǵly» jyry – 28 nusqa, ekinshi tomda «Qubyqul» jyry – 5 nusqa, «Dotan batyr» jyry – 6 nusqa, «Qulamergen» jyry – 10 nusqa, «Qarabek batyr» jyry – 2 nusqa qamtyldy. Úshinshi tomda «Baraq batyr» jáne «Aqbópe-Saýytbek» dastandary jarııalandy. Tórtinshi tom «Qyrymnyń qyryq batyryna» arnalyp, kitap «Ańshybaı batyr jáne onyń urpaqtary», «Qaradóń batyr jáne onyń urpaqtary», «Jeke batyrlar jaıyndaǵy jyrlar» dep atalatyn úsh bólimnen quraldy. Besinshi tomda «Shora batyr» jyry jarııalansa, altynshy tomda «Myrqy batyr», «Nurǵaısha», «Aqbıkesh-Qarabala» jyrlary basyldy. Jetinshi tomda «Alańqaı batyr», «Manas uly Tuıaqbaı batyr», «Oljabaı jáne qyryq batyr», «Bozaman batyr» dastandary berildi. Segizinshi tomda «Alpamys batyr», «Qambar batyr» jyrlary, toǵyzynshy tomda «Dúrligý», «Qarashash qyz», «Maqpal-Segiz» dastandary, onynshy tomda «Aqbóbek», «Aqbópe», «Áýez batyr», «Bazar batyr», «Er Bekzat», «Er Toqymbet», «Ermek batyr», «О́tegen batyr», «Saýryq batyr», «Suranshy batyr» jyrlary toptastyryldy. On birinshi tomdy «Qobylandy batyr» jyry túıindedi.
Qazaq elimen ǵylymı-shyǵarmashylyq baılanysyn úzbegen Fıkret Túrkmen ár jyldary L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bilim alýshylaryna «Túrki folklory men ádebıeti», «Sóz óneri jáne tarıh», «Ádebı baılanystyń ǵylymı paradıgmalary», «Ǵylymı zertteý jumystaryn uıymdastyrý» taqyryptarynan dáris oqydy. Ǵylymı tájirıbesimen bólisip, zertteý jumystarynyń sapasyn eseleý, ádistemelik negizderdi meńgerý sharttaryna qajetti keleli oılaryn ortaǵa saldy. Ýnıversıtet doktoranttaryna sheteldik ǵylymı keńesshi bolyp, Qazaqstannyń bilikti kásibı mamandaryn qalyptastyrýǵa qoldaý kórsetip keledi.
Fıkret Túrkmenniń ǵylymı jetekshiligimen qazaq ádebıeti men folkloryna qatysty «Qazaq jyraýlyq óneri», «Qazaq batyrlyq dastandarynyń tıpologııasy», «Júsipbek Aımaýytulynyń ádebı ómiri men shyǵarmashylyǵy», «Qazaqstannyń Jambyl oblysy ańyzdary», «Qazaqstanda júrgizilgen mıfologııalyq zertteýlerdiń analıtıkalyq bıblıografııasy» syndy doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Mán-maǵynasy zor ǵylymı eńbegi, ustazdyq qyzmeti eskerilip, ol 2011 jyly «Túrkııa-Qazaqstan dostyǵy men yntymaqtastyǵyn damytý medalimen» marapattaldy. Bizdińshe, Túrik Respýblıkasynyń aty men zaty bar osy ǵalymy Qazaqstannyń «Dostyq» ordenine tolyq laıyqty.
Fıkret Túrkmenniń qazaq halqyna degen qurmeti men súıispenshiligi alabóten. Tom-tom zertteýleri men ǵylymı jınaqtarynan bólek, Ege ýnıversıtetine taǵylymdamadan ótýge barǵan el jastaryn baýyryna basyp, ustazdyq qamqorlyǵy men ákelik meıirimine bólegeni ańyz bolyp aıtylady. Kitaphanasymen tanystyryp, asa qundy ádebı jádigerlermen sýsyndaýǵa múmkindik beredi. Jany jaısań ustazǵa qazaq shákirtteriniń aıtar alǵysy sheksiz.
Ǵalymnyń sanǵasyrlyq rýhanı muramyzdy aýdarý, jarııalaý, júıeli zertteý baǵytyndaǵy jumysy búgin de jalǵasyp jatyr. Perzentterine Edil, Orhýn degen at qoıǵan ǵalym sanaly ǵumyryn túrki halyqtarynyń rýhanı kemeldenýine, bilimdi shákirtteriniń jan-jaqty jetilýine arnap keledi.
Tarıhı tamyrymyzdy maqtan tutyp, túrki áleminiń jasampazdyǵyna alǵaýsyz eńbek sińirip júrgen qadirli professor Fıkret Túrkmen taıaýda seksenniń seńgirine shyqty. Atajurttaǵy orta jáne jas býyn ǵalymdar atynan Táńiri aıtýly folklortanýshyǵa, ǵylym abyzyna uzaq ǵumyr buıyrtsyn deı otyryp, jahandaǵy túrki baýyrlarynyń rýhanı jeńisine kýá bola berýin tileımiz.
Qýanyshbek Kenjalın,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń dosenti, túrkitanýshy
