Býnın ýaıymy men Abaı paıymy

«Men eń aldymen aqynmyn»

Arada attaı qyryq segiz jyl ótkende, 2018 jyldyń tamyzynda Parıjdegi orys beıitine (Sent-Jenevev-de-Býa) baryp, Býnınge taǵzym etkenimizde esimizge Ábish aǵanyń sol maqalasy tústi. Qazaqtyń qońyr muńyndaı bir tylsym sezimge sýarylǵan dúnıe ol. «Býnındi oqý – ońasha alleıadaǵy beıýaq jolyǵystaı ári syrly, ári muńly», dep bastalady. «Býnınmen jolyqqanda» bastan-aıaq lırıkalyq proza klassıgine degen qurmetke, sóz zergerine degen súıispenshilikke, jalpy ádebıetke degen mahabbatqa tunyp tur: «Syrlasý... Býnınniń tabıǵaty, Býnın tvorchestvosynyń tabıǵaty. Ol óz aýzynan shyqqan ár sózdi ózimniń eń jaqyn dosyma aıtatyn jan syrym dep uǵady. Ol tek ózi unatqan adamdardy ǵana emes, qatty súısingen úlbirek qyzǵaldaq pen ýildi toǵaıdy, qanatynan nur shashyraǵan kóbelek qanat kóńildi albyrt jasty, aq qaıyńnyń aq sylań jelegin, tap sol jelekten aınymaıtyn kináratsyz qyz balanyń kir juqpaǵan kóılegin, kárilerdiń sabyry men jastardyń jalynyn, – ózi esi qalmaı súıetin kúlli tabıǵat, kúlli álemdi jan syrymdy jasyrmaı aıtatyn jan dosym dep esepteıdi. Ol úshin: búkil bolmys pen tabıǵat – janyndaı kórip súıetin jan dosyń; janyńdaı kórip súıetin jan dosyń – kúlli álem. Sol úshin de kúlli álemniń ózi ańǵarǵan syryn jan dosyńa, jan dosynyń ózi ańǵarǵan syry men shynyn kúlli álemge, barsha jamaǵatqa jasyrmaı aıtady».

О́tegen Kúmisbaevtyń jazǵanyna kóz salaıyq:

«Býnın maǵan oqyǵan saıyn ózgerip otyratyndaı kórinedi, nendeı sıqyrmen tartatynyn ózim de bilip bolmadym. Túsindirip, tereńine bara almaspyn, men úshin bul Býnın sheti de, shegi de joq muhıtpen birdeı, keıbir tol­qyndaryn ǵana tanıtyn tárizdimin. Arǵy jaǵy múldem kórinbeıdi, kórsetpeıdi. Álgi aıta beretin aısbergi osy shyǵar-aý. Býnındi qaı­talap oqyǵan saıyn qaıdaǵy-jaıdaǵy qııal­ǵa shomylamyn, múldem bólektenip ketem be, kempirim: «Seniń basyńdy bireý duǵa­lap tastaǵan ba, aıqaılasam estimeısiń» deıdi. Iá, qalaı estımin, meniń búkil oı-qııa­lymdy, júregimdi Býnın jaýlap alǵan, bosana almaımyn, bosatpaıdy... «Jızn Arsenevany», «Gospodın ız San-Fran­sıs­kony», «Idany» qaıtalap oqyǵan saıyn Býnınniń jáne bir buryn baıqamaǵan bir qyryn ashqandaı ajarly áserlenemin. Býnın týraly qanshama tilderde sonshama zertteýler, eńbekter jazyldy, biraq solar­dyń bárin bylaı jınap qoıyp, bir áńgimesin súzip shyqsam, qyrandaı qomdanyp shyǵa kele­min. Men nege Býnınge ǵashyqpyn, sony áli ózim de bilmeımin. Áıteýir Býnın bir jum­baq dúnıe».

Kórdińiz ǵoı, eki qalamgerdiń ekeýi de Býnınniń prozasyn aýyzǵa alǵan. Negizinde qaı-qaısymyz da sóıtemiz. Býnın dese, avtorǵa Nobel syılyǵyn alyp bergen «Arsenevtiń ómiri» romany, «Sýhodol», «Derevnıa», «Mıtıanyń mahabbaty» povesteri, «San-Fransıskodan kelgen myrza», «Jeńil tynys», «Anton almasy», «Kún ótip ketkendeı» áńgimeleri sııaqty birinen-biri ótetin ǵajaıyp prozalyq shyǵarmalary oıǵa oralady. Áıtse de, Býnın bárinen buryn aqyn. Onyń prozasyn álemge áıgili etken basty qasıet – poetıka. «Men eń aldymen aqyn­myn, sosyn baryp prozaıkpin» degendi «Kór­geniń men kókeıdegiń hatqa túspese, kóń basyp, kebinińmen birge ketedi, al jazylyp qalsa – jan azyǵy» dep josyltatyn (qazaq­shaǵa aýdarǵan Qalıhan aǵamyz da qalyspaı qulpyrtady-aý!) Býnınniń ózi de aıtqan. Másele onyń sóz saraıynyń tabaldyryǵyn óleńmen attaǵanynda ǵana emes. Aqyn lırıkasy orys ádebıetinde oıyp turyp oryn alatynyn ádebıettanýǵa janasyp ketken jannyń bári rastaıdy. Ol óleń jaza bastaǵan shaq eki ǵasyrdyń aıyryǵy edi. Qalam ustaǵannyń talaıy sol tusta fýtýrızm, akmeızm, sımvolızm sııaqty ­alýan-alýan aǵymdardyń aǵynyna bir batyp, bir shyǵyp júrgen-di. Al Býnın jap-jas shaǵynan-aq olardyń eshqaısysyna betin bir buryp kórmedi, ol ádebıette konservator kúıinde qaldy, Pýshkınniń, Lermontovtyń, Tıýtchevtiń, Fettiń klassıkalyq jazý mánerin jalǵastyryp áketti. Áýelde peızaj lırıkasy bolyp bastalǵan Býnın jyrlary bara-bara peızajdyq-fılosofııalyq poezııaǵa ulasty.

Sondaı óleńderiniń birine Abaıdyń nazary aýǵan.

Ol óleń – 1888 jyly jazylǵan «Ne pýgaı menıa grozoıý».

«Qorqytpa meni daýyldan»

Myna jaıdyń basyn ashyp alaıyq. Býnın 1870 jyly týǵan. Demek bul kezde jasy on segizde. Sóıtse de aldaǵy ómirdiń qandaılyq kúrdeli, qaıshylyqty bolatyny, aldynan neshe túrli syn tosylatyny, onyń bárine de shydas berý, sóıtip baryp maqsatqa, baqytqa jetý qajettigi jóninde tereń-tereń oıǵa shomady bozbala Býnın. Kóktemgi nóser daýyldan qoryqpaýǵa, keler kúnderdiń qıyndyǵynan toryqpaýǵa shaqyrady, qara bulttyń artynan jarqyrap kún shyǵaryna sendiredi jas aqyn.

Ne pýgaı menıa grozoıý,

Ne boıýs ıa veshnıh býr:

Posle býrı nad zemleıý

Svetıt radostneı lazýr;

Kóptegen jyl boıy bul óleńniń túpıesi dál anyqtalmaı kelgen. Áýelde belgisiz avtordan delinse, 1933 jylǵy basylymda Pýshkınnen dep, 1940 jylǵy basylymda Lermontovtan dep kórsetilgen. Pýshkınge qalaı telingeni túsiniksiz, al Lermontovtyń ishki ále­mine, sóz saptaýyna jaqyndyǵy anyq. Býnınniń jas kezinde «podrajal bolshe vsego Lermontový, ego stıhı obrazovyvalı dýshý» dep jazǵanyn talaı ádebıettanýshy keltirgen. Onyń 1953 jyly Lermontov jóninde aıtqany qaıran qaldyrady. Parıjge arnaıy bar­ǵan Georgıı Adamovıchke «Men ómir boıy orystyń birinshi aqyny Pýshkın dep kelgen edim. Al qazir men bizdiń birinshi aqynymyz Lermontov ekenin bilemin» degen­ eken. Dál osyndaı oıyn ol keıinirek Mark Aldanovqa da aıtypty. Ekeýiniń de esteligi jarııalanǵan. Biz sóz etkeli otyrǵan óleń de Býnın uly ustaz tutqan, ómiriniń aqtyq tusynda Pýshkınnen de joǵary qoıǵan Lermontovtyń áserimen jazylǵan. Abaı da shyǵarmadan Lermontov rýhyn tanyǵandyqtan jaqyn tutyp, aýdarǵan dep shamalaý kerek.

Bálkim, Abaı bul óleńdi Lermontov óleńi dep aýdarǵan shyǵar? Ádebıet áleminde ondaı da bola beredi. Mysaly, Iа.P.Polonskııdiń «Serdse» degen bir óleńi abaısyzda M.Iý.Lermontovtyń 1891 jylǵy tolyq shyǵarmalar jınaǵyna enip ketken eken. Sóıtip, «Júrekte kóp qazyna bar, bári jaqsy» atalǵan óleń Abaıdyń 1909 jylǵy tuńǵysh basylymynyń ózinde «Pereýodtar» atalǵan 15-bólikte Lermontovtan aýdarma dep kórsetilgen. Sózdiń reti kelip turǵanda keıbir oqyrmanǵa tańsyq málimet retinde alǵashqy kitapta «Qazaq aqyny Ibrahım Qunanbaıulynyń óleńi» taqyryptarǵa oraılastyrylyp, «Halyq týraly», «О́leń týraly», «О́zi týraly» degendeı «bólikterge» bólingenin eske salý artyq bolmas. Mysaly, «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», «Bilekteı arqasynda órgen burym» sııaqty óleńderi «Sulý urǵashy týraly» bóligine biriktirilgen.

Aýdarma bar, kitap joq...

Sonymen, jyldar boıy Abaı aýdar­ǵan óleńniń túpnusqasy Pýshkın kitaptarynan da, Lermontov kitap­tary­nan da taptyrmaı qoıady. Taptyrmaı qoıatyny – Pýshkınde de, Lermontovta da mundaı óleń joq. Mundaı óleń Býnınde bar. Bul máseleniń túıinin tarqatyp bergen ádebıettanýshy – Esma­ǵambet Ysmaıylov. Áýezovtiń ózi «Men seni qazaq ádebıeti ǵylymynyń aınymas, qajymas, jyldar júrse arymas jegindisi – eńbektorysy deımin. Sol úshin súıemin de bek baǵalaımyn» dep qadirlegen ataqty ǵalymymyz. 1945 jy­lǵy mereıtoılyq basylymnyń túsinik­temesinde «Qorqytpa meni daýyldan» óleńi I.A.Býnınniń «Ne pýgaı menıa grozoıý» atty jyrynyń shy­ǵarmashylyq erkindikpen jasalǵan ­aýdarmasy dep kórsetilgen. Ras, bul arada bir kiltıpan bar. Oǵan kezinde «Abaı ı Býnın. Iz tvorcheskıh svıazeı Abaıa s sovremennoı emý rýsskoı lıteratýroı» degen tamasha maqala jazǵan Qaıym Muhamedhanov aldymen nazar aýdarǵan. Abaı ony Ler­montov óleńi dep aýdarǵan ba, álde Býnın óleńi dep aýdarǵan ba? Bylaısha qarasańyz, Býnın óleńi dep aýdarýdyń esh qısyny kelmeıtin sııaqty. Aýdarma jasalǵan jyly (1893) Býnınniń alǵashqy kitabynyń ózi áli shyqpasa, Abaı óleńniń avtoryn qaıdan biledi? Ony qoıyp, óleńdi qaıdan oqıdy?

«Esmaǵambet Ysmaıylov Abaı óle­ńin Býnın óleńimen salystyra kelip, Býnınniń Abaı ómirden ótkennen keıin on bir jyldan soń basylǵan shyǵarmalar jınaǵyna silteme jasaıdy. Onyń mu­nysy durys pa? Tym qurysa Abaıdyń dúnıe­den ketýinen úsh jyl buryn jaryq kórgen «Lıstopad» jınaǵyna súıen­se qaıter edi?», dep jazady Qaıym Muhamedhanov.

Sodan ǵalym ári qaraı izerleı túsedi. Býnınniń 1887–1891 jyldardaǵy óleńderi­niń basy qosylǵan kitaby («Lıstopad») 1891 jyly basylǵan eken. Aıtqandaı, A.M.Gorkıı «Lıstopad» shyqqan bette V.Iа.Brıýsovqa hat jazyp, Býnındi «pervyı poet nashıh dneı» dep ataıdy. Abaı óleńdi sol jınaqtan aýdarǵan bolar? Ýaqyty kelip tur ǵoı. Ýaqyty kelip turǵanymen, yńǵaıy kelip turmaıdy eken. Býnınniń ol kitaby Máskeýde de emes, Peterbýrgte de emes, Orelde basylypty. Orelde basylsa nesi bar, kitap ol kezde de Reseıdiń túkpir-túkpirine, ıaǵnı Semeıge de jetpeı me dersiz? Joq, dál Semeıge jetpeıdi eken. Birinshiden, kitaptyń taralymy óte shaǵyn bolǵan, Qaıym Muhamedhanov óz maqalasynda ol jınaqpen Máskeýde V.I.Lenın atyndaǵy kitaphanada mıkrofılm arqyly ǵana tanysa alǵanyn jazady. Ekinshiden, Orel qalasynda basylǵan kitaptyń ol kezde Semeıdegi qoǵamdyq kitaphanaǵa jetýi múmkin emes eken. Abaı baryp júrgen Semeı kitaphanasy Reseıdiń gýbernııalarynan ádebıetter aldyrtyp turmaǵany, kitap qory tek Máskeý men Peterbýrg baspalarynan shyqqan kitaptarmen tolyqqany áldeqashan dáleldengen. Al kitaphana jazdyrtyp alyp otyrǵan gazet-jýrnaldar sany barshylyq. 1897 jyly kitaphananyń qamqorshylar qoǵamy keńesiniń esebinde Semeı kitaphanasyna keletin gazetter men jýrnaldardyń tizimi kórsetiledi. Tizim jyl­­dan-jylǵa ósip otyrypty, mysaly, kitap­­­hananyń negizi qalanǵan 1883 jyly 45 túrli basylym alsa, kelesi jyly-aq onyń sany 54 ataýǵa artqan. Solardyń ishinde «Nedelıa» aptalyǵy da bar. Bul aptalyqtyń «Knıjkı nedelı» atty qosym­shasy bolypty. Býnınniń «Ne pýgaı menıa grozoıý» atty óleńi 1888 jyly jeltoqsan aıynda dál sol «Knıjkı nedelı» qosymshasynda basylypty. Demek Abaı Býnın óleńin Býnın óleńi retinde aýdarǵan jáne dál sol «Knıjkı nedelı» qosymshasynan aýdarǵan. Endi bári de oryn-ornyna túsken sııaqty.

Muny nege aıtyp otyrmyz? Muny Abaıdyń Semeı qoǵamdyq kitapha­na­syndaǵy jeke jınaqtar turmaq, merzimdi baspasózdi de jiti qadaǵalap júrgenine oqyrman kóńilin aýdarý úshin aıtyp otyrmyz. Bul fakti Abaıdyń sol tusta orys ádebıetinde jylt etken jańalyqqa deıin nazar salǵanyn, tipti aty-jóni oqyrman qaýymǵa beımálim avtorlardyń jazǵandaryna deıin qarap otyrǵanyn kórsetedi. Abaıdyń jas qalamger Ivan Býnınniń shyǵarmashylyǵyn bilýiniń, onyń ózgeshe órnegin baǵalaýynyń ózi aqynnyń názik talǵamyn taǵy tanyta túsedi.

Qaıym Muhamedhanov Býnın óleńi Abaıǵa qoldan-qolǵa kóshirilgen kúıi jetken shyǵar degen boljamǵa da jaýap tapqan. «Eger áńgime Pýshkınniń «Eskertkish», Lermontovtyń «Aqyn ólimi», Nekrasovtyń «Aqyn men azamat» sııaqty óleńderi jóninde bolsa, muny túsiner de edik. Biraq áńgime áli tipti keńinen tanyla qoımaǵan aqynnyń bastapqy belestegi óleńi jóninde bolyp tur ǵoı», deıdi zertteýshi.

Býnın óleńiniń Lermontov poezııa­synyń áserimen jazylǵany talas týdyrmaıdy. Tárjimeshi tańdaýynyń osy jyrǵa túsýiniń negizgi sebebi de Lermon­tov pen Býnın arasyndaǵy saryndastyq sabaqtastyǵynda deýdiń jóni bar. Abaı Býnın jyrynan da janyna jaqyndyq, oıyna ortaqtyq tapqan.

О́leńniń basty ıdeıasy – adam ǵumy­ryn nóser daýyly men jarqyraǵan kúni as­tasyp, almasyp jatatyn tabıǵat quby­lystarymen salǵastyrý, tirshilikte kúıi­nish pen súıinishtiń, qaıǵy men qýanysh­tyń qosa qabat júretinin aıta otyryp, ómirdiń máni ózgeriste, qozǵalysta, jańarýda, jańǵyrýda, toqyraýdyń túbi toqtaý degen oıdy jetkizý.

Abaı túpnusqanyń stılin dál saqta­ǵan, obrazdardy kórkem kúıde keltirgen. Keı joldardy qýalatyp bersek te buǵan kóz jetkizemiz: Ne pýgaı menıa grozoıý: (Qorqytpa meni daýyldan,)/ Vesel gro­hot veshnıh býr! (Dúrildep tursa taý men saı). / Posle býrı nad zemleıý (Shatyr­lap turǵan jaýynnan) /Svetıt radostneı lazýr, (Jarqyldap tursa túsken jaı).

Aýdarmanyń rýh dáldigin E.Ádilǵa­zynov pen A.Jylqybaeva jasaǵan jolma-jol keri tárjimesin oqysaq ta, («Ne pýgaı menıa tem, / Chto gory ı ýshelıa grohochýt ot ýragana, / I v prolıvnom lıvne / Sverkaıýt padaıýshıe molnıı. / Iаrkım golýbym shelkom, / Znaıý, skoro zasııaıýt nebesa. / Dýshıstye podsnejnıkı / Ýkroıýt zemlıý svoım raznosvetem. / Ne pýgaıýt menıa sneg ı led, / Pýgaet menıa drýgoe. / Bezdýmno, bez drýjby, bez schastıa / Proshla vsıa jızn v sýete. / V tom pechal moıa. / Gorestno smotrıý na vas, / Slovno chýjoı ı prıshlyı, / Kak odınokıı strannık na chýjbıne») kóre alamyz, tóltýma men teltýmany qatar qoıyp turyp, salystyrsaq ta sezinemiz.

Kemeńgerlik pen kóripkeldik

Biz endi Abaı danyshpandyǵyn anyq tanytatyn qasıetke – aýdarmashy resepsııasyna jaqyndap kele jatyrmyz. Aýdarylǵan mátin óziniń túpkilikti ári tolyq maǵynasyna tek resepsııa jaǵdaıynda, ıaǵnı naqtyly aýdıtorııanyń qabyldaýyna, túsinýi men túısinýine qol jetkende ǵana ıe bolady.­ Mundaı resepsııa bógde mádenıettiń óni­min ony qabyldaýshy mádenıet qaıtadan paıymdaǵanda tipti kúsheıe túspekshi. Abaı osyǵan qol jetkizgen.

Býnın jyrynda aldaǵy ómir osylaı óter me eken dep alaǵyzý basym. On segiz jasar jigit (óleń 1888 jyly jazylǵanyn aıttyq) endi on toǵyz jyldan keıin Reseıde revolıýsııa bolatynyn, berile súıgen Otany aq-qyzylǵa bólinip, qaq jarylatynyn, ózi elden alastatylatynyn, ómiriniń sońyna deıin emıgrasııada júrip, súıegi jat jerde qalatynyn bilmese de, júreginiń ishki tylsym túısigimen áldebir qaterdi sezingen sııaqty. Keıin solaı boldy da. «Úıden jalyqsa Býnın ylǵı da Kelisim alańyna tartýshy edi deıdi zamandastary. Onyń ómiri osy eki aralyqta ıakı Parıjden Grass aımaǵyndaǵy ataqty «Belveder» vıllasyna, kerisinshe, Grasstan Parıjge qatynaýmen (Kelisim alańyna) ótti. Esil ómiri. 1920 jyly Parıjdegi Jak Offenbah kóshesinen shaǵyndaý úı satyp alady. Biraq ony úı dep qabyldaǵan joq. Onyń úıi Búkil Reseı bolatyn» (Esenǵalı Raýshanov).

Sondyqtan qaıǵy qat-qabat,

Qarap turmyn senderge.

Atasy basqa, ózi jat,

Jalǵyz jansha jat jerde.

On segiz jasar Býnınge osylaı degizgen soń, Abaıǵa ne aıtarsyz! Abaıdyń aıtqany keldi. Býnın qasireti Esenǵalı tilimen ­bylaı órilgen:

Qustyń uıasy bar,

Jyrtqyshtyń úńgiri bar,

Meniń nem bar, ne taptym elden shyǵyp,

О́lekseniń kebi bul ólgen shirip.

Kúnde oralam jalǵa alǵan páterime,

Kórge kirgen sekildi kórden shyǵyp.

Qaıym Muhamedhanovtyń maqala­syndaǵy «Abaı predvoshıtıl eto v svoem perevode» degen sóılemge tipti aıyzyń qanady. «Jalǵyz jansha jat jerde»!.. Orys­shasyn dálme-dál keltirsek: «Kak odı­­nokıı strannık na chýjbıne»... Ke­meń­­gerlikpen kómkerilgen kóripkeldik pe, bul ne sonda? Abaıda jumbaq jetki­likti.

Býnınniń jaıy solaı bolǵanda Abaıdyń jóni basqa. Qazaq aqyny bul óleńdi 43 jasqa kelgende aýdaryp otyr. 1886 jyldyń ózinde, ıaǵnı jasy qyryq birge jańa jetkende «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» dep jazatyn Abaı qyryqtyń úsheýinde, árıne, qaı-qaıdaǵy qaıǵynyń bárin oılaǵan. Sodan da Býnın:

No strashıt menıa nenaste:        

Gorko dýmat, chto proıdet,       

Jızn bez gorıa ı bez schastıa,

V sýete dnevnyh zabot,                  

– dep keleshegin ýaıymdasa, Abaı:

Qorqytpaıdy qar men muz,

О́zge nárse qorqytty.

Oısyz, dossyz, baqytsyz,

Jybyrlaqpen ómir ótti,

– dep tirshilik týraly tolǵamyn túıedi. Býnın bolashaq týraly aıtsa, Abaı bolǵan shaq týraly aıtady. Býnın keler shaqpen sóılese, Abaı ótken shaqpen sóıleıdi. Býnın ýaıymdaıdy, Abaı paıymdaıdy. Abaıdyń «Qorlyqpen ótken qý ómir», «Meniń de kúnim kún emes», «Molasyndaı baqsynyń / Jalǵyz qal­dym – tap shynym» degenderi Býnınnen ja­salǵan aýdarmadaǵy jalǵyzdyqtyń dál ózi edi. Aqyn aýdarmany óziniń kóńil kúıin jet­­kizýge paıdalanady, bara-bara tól týyndysyndaı etip jiberedi degenimizge taǵy bir dálel osy. Bul arada Abaıdyń oqyrmany­men sonshalyqty sanaly túrde sanasatyny tipti tánti etedi. Másele mynada: bizdiń dinimiz bolashaqty boljaýdy quptamaıdy, ony qudaı isine aralasýdaı kóredi, baqsy-bal­gerdi beıitten bólek kómetini taǵy bar. Paı­ǵam­bardyń hadısindegi «... jáne bireý bir baqsyǵa bal ashqyzyp, sonyń aıtqanyna nansa, anyq kápir boldy» degen sózdi de umytpaıdy Abaı.

1970 jyly «Býnınmen jolyqqanda» atty maqalasyn jazǵanda, «Moskva» jýrnalynda «Arsenevtiń ómiri» romany jarııa­lanǵan tusta otyzdan jańa asqan jas jazýshy, onyń ústine qansha degenmen ádebı perıferııa sanalatyn Almatyda turatyn Ábish Kekilbaev Býnınniń Qazan tóńkerisi týraly «Qarǵys atqan kúnder» degen kitap jazǵanyn bile de qoımaǵan shyǵar, bálkim. Aı, biraq Ábishtiń bilmeıtini bolýshy ma edi?! Al uzynqulaqtan bile tura (ol kezde ıntellıgensııa arasynda «Svoboda» radıosyn túndeletip tyńdaý, kitaptyń qara bazarynda dıssıdenttik ádebıetti reprınttik ádispen taratyp oqý kádimgideı qalypty jaıǵa aınalǵan): «Býnın ózi ósken ortadaǵy, óz tusyndaǵy áleýmettik ómirdegi ózi tanyǵan qubylystardan eshqashan zulymdyqtyń sózin sóılegen jeri joq, árdaıym izgiliktiń sózin sóı­ledi. Izgilikti sýretkerge tán batyrlyq, talaptylyqpen qorǵady» dep jazsa, sóz joq, batyldyǵy. Sol tusta sóz uǵatyn jurt jas Ábishtiń: «Býnınniń revolıýsııa tusyndaǵy áreketteri osyndaı rýhanı tragedııa edi... Onyń bul tragedııasyn óz eli, óz halqy tanydy, biraq tabalaǵan joq. О́ıtkeni Býnınniń halqy aldyndaǵy adal etken eńbegi álgindeı aıaq aldyrýlarynan áldeqaıda uly, áldeqaıda aıaýly» degen sóziniń astaryn da dál uqqan bolatyn. Dál uǵatyn sebebi – ol keńestik bılikti jaqtaı qoımaǵany, maqtaı qoımaǵany úshin ǵana, qazaǵynyń, týǵan halqynyń qamyn oılap, sóz aıtqany úshin ǵana atylyp, asylyp ketken Alash arystarynyń kitaptary jaryq kórmek turmaq, olardyń attaryn da ataýǵa tyıym salynǵan kez edi. Ábish sózin paı­dalanyp aıtsaq, qazaqtyń óziniń asyl ul­daryn tanymaı turyp tabalap jatqan jyldary bolatyn. Al sol tusta Máskeý Reseıdi endi jelkemniń shuqyry kórsin dep ketken Shalıapınniń múrdesin otanyna alyp kelip, orys halqyna alǵashqy Nobel syılyǵyn alyp bergen Býnınniń kitaptaryn jarııalap jatqan edi. Kekilbaev maqalasy talant­ty jaqtaýdyń, aqtaýdyń, saqtaýdyń, bap­taý­dyń qandaılyq qajettigin tamasha ­tanytady.

О́leńniń sońyn óziniń kóńil kúıine keltirip, toryǵý sarynyna salyp baryp bitirgenimen, Abaı Býnın jyryndaǵy optımızmdi de saqtaı alǵan.

Posle býrı, molodeıa,

V bleske novoı krasoty,

Aromatneı ı pyshnee

Raspýskaıýtsıa svety!

Aýdarmasy:

Kók torǵyndaı aspan-kók,

Bilemin, jaınap ashylar.

Iisi ańqyǵan báısheshek

Túrlenip jerdi jasyrar.

Bul shýmaq otyz jetinshi qara sóz­degi «Jamandyqty kim kórmeıdi? Úmitin úzbek – qaı­ratsyzdyq. Dúnıede eshnársede baıan joq ekeni ras, jamandyq ta qaıdan baıandap qa­la­dy deısiń? Qary qalyń, qatty qystyń artynan kógi mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi?» degen oımen ábden-aq oraılasyp tur ǵoı.

Qaqaǵan qańtardan keıin, mine, shyjy­ǵan shilde shyǵyp jatqan joq pa!

Saýytbek ABDRAHMANOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty