Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Osylaı halqymyzǵa memlekettiligin qalpyna keltirýdiń sony baǵytyn nusqaǵan 1905 jyldan bastap, «zulymdyq ımperııasynyń» kóbesin sógip, ımperııa tunshyqtyrǵan barlyq odaqtas respýblıkalardyń eńse kóterýine túrtki bolǵan 1986 jylǵy kóteriliske deıingi, ıaǵnı halqymyzdyń saıası oıaný jolyndaǵy alǵashqy qadamdarynan táýelsizdikke jetkenge deıingi shejiresin kórkemdik turǵyda baǵdarlap zertteýge kiriskenmin. Sóıtip, ǵasyrǵa ulasqan uzaq joldyń tarıhı taǵylymdy tustarynan somdalyp, ǵımarattyń súıegin qurap tutastyratyn týyndylar tizbegi nobaılandy. Sol tizbek jas azamattarǵa rýhanı nár bererlik tanymdy shyǵarmalar shoǵyryn qurady. Bastapqyda bul rýhı-ǵımaratym áldeneshe serııamen óriledi dep jobalaǵan edim. Ony ulttyq rýhty ulyqtaıtyn rýhanı úı syndy beınede kórgenmin. Rýhanı úıdiń irgetasy, eńse kóterer negizi týǵan topyraq bolmaq. Sol sebepti de «Rýh-Saraı» áleminiń irgetasy ispetti alǵashqy týyndylar shoǵyryn biriktiretin jeli jáı ǵana «Topyraq» dep ataldy. Bul serııadan qazaqtyń memlekettiligin qalpyna keltirýdi tuńǵysh ret ozyq órkenıettik saıası oı deńgeıinde paıymdaı bastaǵan kez – HH ǵasyrdyń basyndaǵy qoǵamdyq-saıası tynys-tirshilik kórinisterin beıneleıtin etıýdter oryn alady dep josparladym.
Al irgetas ústine qabyrǵa óriletini belgili, men ony quraıtyn týyndylardy «Kerege» dep atalatyn serııaǵa toptastyrmaq edim. Oǵan ýaqyt jaǵynan HH ǵasyrdyń alǵashqy úshten birinde oryn alǵan betburysty ózgerister jaıyndaǵy etıýdter kiredi. Olar jekelegen ult qaıratkerleriniń ǵumyry men qyzmetin arqaý etý arqyly beınelenedi. Keregege ýyq bekitiledi, ýyq shańyraqty kóterip turady. Toptamada bul qyzmetti «Ýyq» serııasy atqarady. Osy serııamen totalıtarızm kezeńinen qazirgi táýelsizdik baspaldaqtaryna deıingi aralyqty jalǵastyratyn shejire túziledi. Al ǵımarattyń shatyry, shańyraǵy – táýelsizdik belesindegi rýhanı kúmbez tárizdi serııa «Táj» degen ataýmen bederlenedi. Oǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy izdenisterdi, táýelsiz el azamattarynyń kózqarasyn, ustanymyn kórsetetin, onyń qalyptasýyna arqaý bolatyn etıýdter kiredi. Bul aldyńǵy úsh toptamanyń qorytyndysy ispetti bolýy kerek. О́stip, táýelsizdik azamaty kózqarasynyń tuǵyryn qalaýǵa septesýge tıis «Rýh-Saraı» tórt serııaǵa júıelengen, tutastaı bir ǵasyrdy qamtıtyn etıýdter destesi, rýhı-ǵımarat retinde boı túzeıdi dep sheshken edim.
Alaıda «Rýh-Saraı» jobalanǵan turpatta tolyq jaryq kórmedi. «Topyraq» serııasynyń bes etıýdi, «Kerege» serııasynyń eki etıýdi tórt kitap bolyp shyǵyp, alǵashqy orys revolıýsııasy jyldaryndaǵy qazaq saıası oıy jáne ony damytýshy tulǵalar, ult-azattyq qozǵalysy jaıynda syr shertildi. Toptamanyń 5-tomynda «Táj» serııasymen ár janrdy qamtıtyn etıýdter shyqqan. О́kinishke qaraı, tap osy 2012 jyly jaryq kórgen 5 tomnan soń «Rýh-Saraıdyń» kezekti kitaptary shyǵarylmaı qaldy. Naqty sebebin, memlekettik tapsyryspen bastyrýdyń nege kúrt tyıylǵanyn baspagerim maǵan ashyp aıtqan joq, ózimniń buldyrlaý tuspalymdy esepke almaǵanda, osy jáıttiń shyndyǵy maǵan kúni búginge deıin beımálim. Men, áıteýir, bul kútpegen kedergige alańdamaýym kerek dep túıdim de, úlken jobama birshama túzetý engizdim. Toptamamda jaryq kórgen týyndylar tizbeginiń bir bóligin jalǵastyryp, búginde Alash qozǵalysy retinde keń tanymal qazaq ult-azattyq qozǵalysy tarıhyna arnaıy toqtalýymdy, ıaǵnı kórkemdelgen Alash dastanyn tolyqtyryp jazýymdy qajetsindim. Osylaı on dápterden turatyn «Alashııa» rısálási dúnıege kelip, 2018 jyly jeke baspadan úsh tom bolyp jaryqqa shyqty...
Sonymen, «Rýh-Saraımen» bastalǵan osynaý derekti-kórkem, tarıhı-tanymdy týyndyma qazaq azattyq qozǵalysynyń týýyn, damý barysyn jáne qol jetkizgen nátıjesin arqaý ettim. Keń kólemdi dastan, epopeıa turpatty «Alashııa» atty shyǵarmamda elimizdiń eldigi joıylǵan, ımperııa otary ahýalyndaǵy jaı-kúıin, halyqty jer-sýdan, ulttyq rýhanı sanadan aıyrý saıasaty dáýirlegen kezeńdegi saıası-áleýmettik tynys-tirshiligin, HH júzjyldyq bastala týǵan jalpyrevolıýsııalyq qozǵalys tolqynynda ózge ulttarmen qatar bastan keshken oıaný úderisin jańǵyrtýǵa tyrystym. Sóıtip, Alash qozǵalysynyń bodandyqta ómir súrip jatqan túrk-musylman halyqtary qozǵalysymen birge óristeýi barysynda, HIH ǵasyrda joǵaltqan memlekettiliginiń 1917 jyly qaıta jańǵyrýyn kórsetýdi, ony jas oqyrmanǵa tanymdy bolarlyqtaı etip sýretteýdi maqsat ettim. Damýy 1905 jyldan 1917 jylǵa deıingi merzimdi – otarlyq kezeńniń aqyrǵy múshelin qamtıtyn, ımperııadaǵy jalpyrevolıýsııalyq qozǵalyspen, jalpymusylman qozǵalysymen astasqan Alash qozǵalysy syndy osy eren de erek qubylysty ne sebepten búgingi derbestigimizdiń, memlekettik təýelsizdigimizdiń irgetasyna balaıtynymdy jas oqyrmanyma beınelep túsindirgim keldi.
«Alashııany» nelikten rısálá degen aıdar-janrmen erekshelegenimdi aıta keteıin. Rısələ tuńǵysh ret orta ǵasyrda arab tilinde, óz zamanyndaǵy qoldanylý retine saı – joldaý degen maǵynamen ómirge kelgen de, birtindep arab, parsy, túrk qarasóziniń ózindik janrynyń atalymyna aınalǵan edi. Osy ataýdyń túpki maǵynasy unaǵandyqtan, ózimniń oıyma alǵan maqsatyma qyzmet etedi degen senimmen men ony janr retinde jańǵyrtýǵa nıettendim de, toptamaǵa rısələ degen aıdar taqtym. Al rısələni quraıtyn týyndylardy eshqandaı ədebı janrǵa jiktemeı, ər shyǵarmany bir dápter, ózinshe bir etıýd, rısələniń bir bóligi dep sanaǵandy jón kórdim. Bulardyń qaı-qaısysy da qazirgi jahandandyrý úderisi dáýirinde umyttyryla bastaǵan ýaqyt tuńǵıyǵynan búgingi zamandasqa arnaıy joldanǵan joldaý, bolashaq ómirge qajet eskertpe ispetti qyzmet kórsetedi dep sanadym.
HH ǵasyrdyń basynda ushqyndaǵan jalpyreseılik revolıýsııalyq qozǵalyspen, ımperııada tutanǵan jalpymusylmandyq qozǵalyspen astasa damyǵan Alash ult-azattyq qozǵalysynyń týýyn jəne onyń Alashorda shańyraq kótergenge deıingi óristeýin, tıisinshe, qazaq qoǵamdyq-saıası oıynyń damýyn kórsetetin jeke-jeke bólimderge jiktelgen tarıhı-tanymdy on dápterden turatyn «Alashııa» rısələsi qalyń oqyrmandy eń áýeli 1 360 betke sozylǵan kólemimen shoshyta ma dep oılaımyn. Qalyń oqyrman túgil, sanaýly ám sanaly ádebıet synshylary da tap sondyqtan bul týyndyǵa bettemeı me dep qorqamyn. Qazirgi zaman úshin baıyrǵy zamannyń zilmaýyr folıantyndaı kórinetin mundaı qalyń kitapty oqımyn dep ýaqyt ótkizgennen góri, onyń azamattarymyzdy tarıhpen tárbıeleý turǵysynan búgingi kún úshin óte mańyzdylyǵyna, ótken jolymyz ben sol joldaǵy jan-tánimen halyqqa qyzmet etken tulǵalarymyzdy is-áreket ústinde tanyp-bilýge járdemdesetin tanymdylyq sıpatyna úńilgennen góri, bularǵa esh mán bermesten, «ádebıetimizde eleń eterlikteı shyǵarma áli kúngi jazylmady» deı salý áldeqaıda ońaı, ári mundaı tujyrym, kópshilik oqyrman beıtanys bolǵandyqtan, eshkimniń tarapynan daý da, kúdik te týǵyzbaıdy. Joq degenge sot ta joq.
Qalaı bolǵanda da, biz báribir «Alashııa» túptiń túbinde oqyrmanǵa oqýlyq sekildi tanylady degen úmitimizdi úzbeımiz. О́ıtkeni onyń búgingi jas urpaqqa ata-babasy ǵumyrynan qundy málimet berip, ózin-ózi tanýyna járdemdesetin tanytqysh anyqtamalyq ráýishti qundy týyndy ekenin bilemiz.
Rısálániń alǵashqy dápterinde 1905 jyly maýsymdyq Qoıandy jərmeńkesinde patsha úkimeti basshysynyń atyna petısııa ázirleý kezindegi oqıǵalarmen, oqyǵan jastarmen, tanymal tulǵalarmen, qazaq dalasyna otarlyq dəýirdiń qalaı ornyqqanynyń tikeleı kýəgeri, bertinde aımaqta qarsylyq qozǵalysyna qatysqany úshin aıdalǵan, báribir katorgadan qashyp kelgen Erkindik qartpen, onyń áskermen shaıqasta opat bolǵan kóterilisshi seriginiń balasy jas О́temispen, ımperııa ortalyǵy jaǵynan kelgen shetin kózqarasty Jasaımen tanysamyz. Bul is júzinde biz búginde Alash qozǵalysy dep atap júrgen qubylystyń – ult azattyǵyn kóksegen jańa turpatty kúrestiń bastapqy iri belesi edi. Ekinshi dápterde olardyń sol dáýirdegi túrk zııalylarymen birge Nıjnıı Novgorodtaǵy musylmandar sezine qatysýy sýrettelgen. Al úshinshi dápterde olardy Qarqaraly óńirindegi basqarýdyń jańa úlgisin ańsaǵan ózgeristerge, Nildi kenishindegi jumysshylar tolqýyna, Oraldaǵy tuńǵysh qazaq saıası partııasy jınalysyna qatysýshylar qatarynan kóremiz. Sonymen, bul úsh dápterde qazaq dalasynyń jańa saıası kúres jolyna túsýi, jalpy túrki álemimen murattastyǵyn aıqyndap, kúres joldaryn belgileýi, eldikti jańǵyrtýdaǵy bolashaq saıası qurylym jobalaryn túzýi sóz bolady.
Bulardan keıingi tórt dápter qazaq qaıratkerleriniń parlament jumysyna qatysýyna arnalǵan. Halyq ókilderiniń ımperııadaǵy zań shyǵarýshy mekemege artqan úmiti, Birinshi Memlekettik dýma minberinen qazaq máselesiniń kóterilýi, ult úshin ózekti máselelerdiń Ekinshi Dýmada qaralýy, Úshinshi Dýmada qazaq qaıratkerleri júrgizgen parlamenttik kúrestiń toqyraýy týraly áńgimelenedi.
Segizinshi, toǵyzynshy, onynshy dápterlerdegi etıýdtarǵa el múddesin kózdegen zııalylardyń On altynshy jyl kóterilisine oraı ımperııanyń bıik oryndaryndaǵy, Tórtinshi Dýmadaǵy kúresteri, patshanyń taqtan túsýine baılanysty týǵan jańa saıası múmkindikterdi paıdalaný maqsatyndaǵy is-áreketter, jalpyqazaq quryltaılary, ulttyq qozǵalystyń kvıntessensııasy sekildengen juldyzdy sát – baıyrǵy Qazaq Ordasynyń zamanaýı órkenıetke saı jańǵyrýy ispetti Alash Ordasynyń dúnıege kelýi arqaý bolǵan.
«Alashııa» rısálásinde Reseı patshalyǵynyń otaryna aınalǵan túrk halyqtarynyń orys múddesine qyzmet etip júrgen ozyq ókilderi óz el-jurttarynyń muń-muqtajyn oılap, musylman qozǵalysyn damytýǵa eleýli úles qosqany kórsetiledi. Ásirese ımperııanyń orys emes halyqtaryn basqarý isine, Memlekettik Dýmaǵa otar halyqtardan ókilder saılaýdyń zańnamada qarastyrylýyna belsene atsalysqan general Ǵubaıdolla Jáńgirhanuly Shyńǵyshan, túrk halyqtaryn aǵartý salasyndaǵy jumystarǵa aıryqsha áser etken áıgili jádıdshi Ysmaıyl Gasprınskıı, Alash qozǵalysynyń ár kezeńinde tanylǵan Álıhan Bókeıhan, Baqytjan Qarataev, Seráli Lapın, Jaqyp Aqbaev, Álımardan Topchıbashev, Ábdiráshıt Ibragımov, Shahmardan Qosshyǵulov, Sálimgereı Jantórın, Qutlumuhamed Tevkelev, Shahaıdar Syrtlanov, Tımofeı Sedelnıkov, Ahmet Birimjanov, Ilıas Boraganskıı, Rashıd Ibragımov, Mustafa Shoqaı, Jahansha Dosmuhamedov, Ǵaıaz Ishakov, Halel Dosmuhamedov, Zákı Valıdov, Ahmed Salıkov, Kólbaı Toǵysovtar naqty is-áreket ústinde beınelengen. Sondaı-aq oqyrman rısálá mátininen Reseı ımperııasynyń II Nıkolaı patsha, premer-mınıstr Petr Stolypın, Tórtinshi Dýma tóraǵasy Mıhaıl Rodzıanko, Memlekettik dýma múshesi, «Eńbekshilder» fraksııasynyń tóraǵasy Aleksandr Kerenskıı sekildi memleket jáne qoǵam qaıratkerlerin de, Reseı Respýblıkasyn tóńkeris jasap qulatqan, jer-jerde keńes bıligin ornyqtyrýǵa kirisken bolshevızm kósemderi Vladımır Lenın, Iosıf Stalın beınelerin de kezdestiredi. Jalpy «Alashııa» ulttyq qozǵalys barysynda kóringen kóptegen tarıhı tulǵa haqynda oqyrmanǵa umytylmas maǵlumattar beredi.
Qoryta aıtqanda, «Alashııa» rısələsi alǵashqy orys revolıýsııasy kezindegi petısııa naýqanynan serpindi túrde bastalǵan qazaqtyń azattyq jolyndaǵy jańa turpatty qozǵalysyn beıneleıtin dəýirnama bolyp somdaldy jáne solaı tanylady degen úmitimizdi úzbeımiz. Elimizdiń zamanaýı órkenıet palıtrasyna ózindik órnegimen qosylýyna aparar joldyń alǵashqy baspaldaǵyn beınelegen tarıhı dastan qazirgi tańdaǵy bizdiń qyz-jigitterimizdiń patrıottyq sezimin arttyryp, otanshyl, memleketshil azamat retinde qalyptasýlaryna da septeserine shúbásiz senemiz.
Beıbit QOIShYBAEV,
jazýshy
