Shynaıy dostyq shapaǵaty

Talantty jandar tanysty­ǵy­nyń myzǵymas dos­tyq­qa ulasatynyna kári tarıh kýá. Shoqandy shyn nıeti­men jaqsy kórip, onyń rýhanı tur­ǵydan jetilip, shyǵarmashylyq qa­biletiniń ushtalýyna, durys jol tańdaýyna dostarynyń, onyń ishinde orys jazýshysy F.Dos­toev­skııdiń yqpaly zor bolǵanyn ózara jazysqan hattarynan ańǵarý qıyn emes. Sh.Ýálıhanov pen F.Dos­toevskıı alǵash ret 1854 jyly Ombyda, Ivanovtar úıinde tanysady. Ol kezde Shoqan 19-da, Fedor Mıhaılovıch 33 jasta bolatyn. 1856 jyly olardyń dostyǵy bekip, keshterdi birge ótkizip júrdi.

Shynaıy dostyq ult tańda­maı­dy, jasqa qaramaıdy. Osy oraı­da uly aǵartýshy-pedagog Y.Al­tyn­sarın men N.Ilmınskııdiń arasyndaǵy jyly qarym-qatynas tilge oralady. Ájeptáýir jas aıyrmashylyǵyna qaramastan (Y.Altynsarınniń týǵan jyly – 1841, al N.Ilmınskıı 1822 jyly dúnıege kelgen; F.Dostoevskıı 1821 jyly dúnıe esigin ashsa, Sh.Ýá­lıhanovtyń týǵan jyly – 1835 jyl), uly tulǵalar birin-biri jan-tánimen jaqsy kórip, birshama ýaqyt alystap ketse, saǵynyshpen qaýyshyp, dostyqqa berik ekendigin bildirip otyrǵan.

Sh.Ýálıhanovtyń zamandasy A.Vrangel «F.Dostoevskııdiń dosy – Ýálıhanov» atty esteligin­de bylaı dep jazady: «... Sońǵy kún­der­de kelgen kisilerdiń ishinde Dos­toevskııdi kórip ketýge jolshybaı kirip shyqqan jap-jas, óte súıkimdi ofıser – qyrǵyz, Omby kadet korpýsynyń tárbıelenýshisi, Orta Ordanyń sońǵy hanynyń nemeresi Muhammed-Hanafııa Ýálıhanov esimde qaldy. Ol Dostoevskıımen Ombyda Ivanovtardyń úıinde tany­syp, onymen qatty syılasyp, jaq­­­sy kórip ketken. Ýálıhanov asa­ tár­­bıeli, aqyldy ári bilimdi adam­ sııaq­­ty kórindi. Keıinnen men ony Pe­­ter­bor­da jáne Parıjde kórdim».

Semeıge jer aýdarylyp,­ ómi­ri­niń bes jylyn osy qala­da ót­kizgen F.Dostoevskıı qa­zaq­­tar­men jaqyn aralasyp, olar­dyń salt-dástúrimen, ózindik erek­shelikterimen tanysady. Uly adam­darǵa pana bolǵan Semeı týraly akademık Á.Marǵulannyń: «Semeı – uly adamdardan joly bolǵan qala. Onyń tarıhynda dúnıege júz jylda bir-aq ret qana keletin Dos­toevskıı men Ýálıhanov syndy dara tulǵalardyń esimderi qal­dy» dep, jazǵany bar. Osy oraıda ekeýiniń dostyǵynyń aıǵa­ǵyndaı saqtalǵan fotosýret asa qundy jádiger retinde kóp­shilikke málim ekenin aıta kete­lik. Bul týrasynda fılologııa ǵy­lym­dary­nyń kandıdaty, belgili aqyn Ádil­ǵazy Qaıyrbekov bylaı dep jazady: «S.Muqanovtyń jeke muraǵatynda F.Dostoevskıı men Sh.Ýálıhanovtyń qatar otyryp túsken bir fotosýreti (kóshir­mesi) saqtalǵan.Onyń syrtynda «F.Dos­toev­kıı ı Chokan Valıha­nov
(1858 g., g.Semıpalatınsk) dep ja­zylǵan. Birin-biri saǵynyp, kórgisi, pikirleskisi kelip júretin jandar sharq uryp, qaıta júz­de­sýdiń amalyn izdeıdi. Buǵan ­Sho­qannyń myna bir sózderi aıǵaq: «Semeıde sizben ótkizgen az ǵana kún maǵan unaǵany sonsha, endi, mine, sizben taǵy júzdesýdi oılap júrmin» (1856.05.12. Ombydan jazǵan hatynan). Er azamattardyń birin-biri qatty unatyp, tipti «ǵashyq» bolýy tańǵaldyrady. Sózimiz dáıekti bolýy úshin, F.Dos­toevskııdiń hatynan myna bir úzikti keltireıik: «Siz meni jaqsy kóremin dep jazypsyz. Al men esh qysylyp-qymtyrylmaı-aq sizge ǵashyq bolyp qalǵanymdy jasyrmaı aıtamyn. Men eshqashan eshkimdi, tipti týǵan baýyrymdy da sizge qushtar bolǵandaı jaq­sy kórmeppin. Árıne, siz me­niń sezimimniń shynaıylyǵyna dálelsiz-aq senesiz, qymbatty meniń Ýálıhanovym». Shyn kóńilden shyǵyp, júrekti eljireter osynaý shynaıy sózderge tánti bolasyz.

Áý bastaǵy tanystyqtyń ma­ǵy­na­ly rýhanı jaqyndyqqa ulasyp, bıik maqsatqa jeteleıtinin qos uly tulǵanyń ónegesi aıǵaqtaıdy. Fedor Mıhaılovıch Shoqan dosynyń eýropasha bilim alǵan birinshi qazaq ekenin, onyń ústine taǵdyr ony tamasha adam etip jaratqanyn alǵa tartyp, az oılanyp, az tolǵanyp, alǵa umtyla berýine, iske batyl kirisýine keńes beredi. Túsinikti bolýy úshin, F.Dostoevskıı hatynyń myna bir bóligin keltireıik: « ...Siz óz qyzmetińiz týraly jáne basqa jaǵdaılarda ne isteý kerektigin suraısyz. Jumyspen aınalysýdy toqtatpańyz. Sizdiń qolyńyzda materıaldar kóp: qazaq dalasy jaıynda maqala jazyńyz. Sa­ha­ranyń turmysy týraly jaz­sa­ńyz, tipti jaqsy bolar edi. Bul jurt­tyń bárin qyzyqtyratyn jaq­sy jańalyq bolar edi. Mysaly, ­Re­seıde sahara degenniń ne ekenin, onyń mańyzyn jáne óz halqyńyz týraly jerlesterińizdiń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp aıtyp jetkizý, buǵan qosa óz Otanyńyzǵa aǵartýshy retinde qyzmet etý, orys ortasyndaǵy óz halqyńnyń joǵyn joqtaýshysy bolý qasıetti is, uly maqsat emes pe? Meniń oıymsha, istep júrgen jumystaryńyzdy tastaı kórmeńiz». Hat sońyn «Qosh bolyńyz, súıiktim, ózińizdi qushaqtap, on qaıtara súıýge mursat etińiz» degen sózdermen aıaqtaıdy.

Osyndaıda «Bulaq kórseń, kózin ash» degen qazaq danalyǵy tilge oralady. Bir múshelden astam jasqa úlkendigi bar Fedor Mı­haılovıch jas jigittiń boıyndaǵy dara qabilet, daryndy tanyp, onyń damyp-jetilýine jón sil­tep, baǵyt-baǵdar berip otyrady. Orystyń uly jazýshysy F.Dos­toevskııdiń shapaǵatyna bó­lengen, ári boıyndaǵy dúleı daryny damyl tapqyzbaǵan Shoqan óz betinshe kóp oqyp, izdenýden, bilimin jetildirýden, tyń derek jınastyrýdan jalyqpady. Aıtalyq, 1862 jyly 14 qańtarda ol F.Dostoevskııge: «...Bir nemese eki jyldan soń Peterbýrgke baratyn bolamyz. Jańa kitaptarmen, jańa ıdeıalarmen qorlanyp alyp, qaıtadan ordaǵa, qyrǵyzdarǵa ora­lar edik...Oqıtyn esh nárse joq. Sizge ótinishim, keıin esepteser­miz, «Vremıany» jiberińiz, eger qarajatyń jetse, maǵan arnap «Sovremennıkti» jazdyryp ­ji­berińiz», dep jazady.

«Qazaq dalasy jaıynda jazy­ńyz...» dep keńes bergen dosy Fedor Mı­haılovıchtiń keńesin júrek túk­pirinde uıalatqan Shoqan Ýá­lıhanovtyń qundy eńbekteri avtordy kópshilikke áıgiledi. Dalanyń dara daryny óziniń tynymsyz izdenisi, qarymdy qareketiniń ar­qasynda týǵan eli, adamzat ıgi­ligi úshin óshpes mura qaldyrdy. Qazaqtardyń shyǵý tegin zerttep, zerdelegen ǵalymnyń «Qyrǵyz shejiresi», «Jońǵarııa ocherkteri», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar», «Úlken qyrǵyz-qaısaq ordasynyń ańyzdary», «Abylaı», t.b. eńbekteri dúnıege keldi. Sol kezeń­niń ózinde Shoqan jazbalary­na sheteldik ǵalymdar nazar aýdara bastady. Buǵan akademık Á.Beısenovanyń «Ortalyq Azııany, Qazaqstandy jáne Shyǵys Túrkis­tan­dy zertteýshi retindegi Sh.Ýá­lıhanovtyń ǵylymı eńbegin álem­dik ǵylym biraýyzdan mo­ıyndady» degen tujyrymy aıqyn dálel.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, tulǵatanýshy Kóshim Esma­ǵambetovtiń «Qazaq halqynyń etnogenezi, ataqonysy, jer-sýy­nyń ejelgi ataýlary týraly Sho­qan eńbekteri bolashaq urpaq úshin táýelsiz Qazaqstannyń terrıtorııalyq, etnostyq tutasty­ǵyn saqtap qalý jolyndaǵy asa mańyzdy tarıhı qujat bolyp tabylady» dep baǵalaýynda tereń mán jatyr. Qazaq dalasynda dúnıe esigin ashyp, jaqsy jandar shapaǵatyna bólenip, óshpes mura qaldyrǵan Shoqan Ýálıhanovtyń sol Uly dala elinde máńgi jasaı bermegi aıdaı anyq.

Bıalash SÚIINKINA,

Bilim berý salasynyń úzdigi