Foto: Ashyq derekkózden
Alaıaqtardy quryqtaıtyn qatal zań qajet
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, 2024 jyly 22 myńnan asa ınternettegi alaıaqtyq oqıǵasy tirkelip, odan kelgen shyǵyn shamamen 45,5 mlrd teńgeni quraǵan. Osy máselege qatysty Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek bıyl sáýir aıynda Bas prokýror Berik Asylovqa joldaǵan depýtattyq saýalynda ınternettegi alaıaqtyqty anyqtaý kórsetkishi nebári 36,4 paıyzdy quraıtynyn aıtty. О́ıtkeni Qylmystyq kodekstiń 190-babynda sıfrlyq saladaǵy alaıaqtyqtyń túri jetkilikti túrde kórsetilmegen. Depýtattyń keltirgen dáıektemelerinde zańda keıbir jaǵdaıdaǵy sanksııalar (ásirese aıyppuldar) keltirilgen zalaldyń kólemine, ásirese iri jáne asa iri kólemdegi alaıaqtyq jaǵdaılarynda sáıkes kelmeýi múmkin. Osy oraıda B.Bazarbek birneshe usynys jasady. Aldymen onlaın nesıe alý kezinde azamat qarjy ınstıtýtynyń fılıalynda mindetti túrde bolýy qajet deıdi. Sondaı-aq bankter men mıkroqarjy uıymdaryna jeke tulǵalardyń jekelegen sanattarymen, atap aıtqanda 21 jasqa tolmaǵan jáne 55 jastan asqan tulǵalarmen olardyń jazbasha kelisimin alǵannan keıin ǵana nesıelik kelisimshart jasasý kerek.
Depýtattyń saýalyna jaýap bergen Bas prokýrordyń aıtýynsha, jábirlenýshilerdiń quqyn qorǵaý maqsatynda 2024 jyldyń maýsymynda «Bankter jáne bank qyzmeti týraly» zańǵa alaıaqtyq áreketterdiń sebepteri men zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan qarjy ınstıtýttaryna qoıylatyn talaptardy engizýdi kózdeıtin túzetýler engizilgen. Budan soń 2,5 myńnan asa jábirlenýshiniń 3,4 mlrd teńgeden asa qaryzyn óndirý toqtatylǵan, al jábirlenýshilerdiń 1,6 mlrd teńgeden asa nesıesi esepten shyǵarylǵan. Sondaı-aq ótken jyldyń shildesinde Ulttyq bankte qarjy ınstıtýttary men quqyq qorǵaý organdary arasynda alaıaqtyq operasııalary jáne osyndaı operasııalarǵa qatysy bar tulǵalar týraly derektermen jedel aqparat almasý úshin Alaıaqtyqqa qarsy ortalyq qurylǵan. Onda kúdikti qarjylyq operasııalar boıynsha 2,2 mlrd teńgeden asa qarajat buǵattalǵan.
Droptar jaýapsyz qalmaıdy
Sondaı-aq droptardy zań júzinde jaýapqa tartý máselesi jıi kóterilip keledi. О́ıtkeni zańnamadaǵy bul olqylyq alaıaqtardyń sybaılastaryna jaýapkershilikten jaltaryp, basqa da azamattardy qylmystyq orbıtaǵa tartýǵa múmkindik berýi múmkin. Osy oraıda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda ótken brıfıngte IIM Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl departamentiniń bastyǵy Jandos Súıinbaı droptardyń zańnan jaltarmaıtynyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, qazir olar ekinshi deńgeıli banktermen Antıfrod-ortalyǵynda qajetti jumys júrgizip jatyr. Nátıjesinde osy platforma arqyly azamattardan urlanbaq bolǵan 2,6 mlrd teńgeden asa qarajattyń qoldy bolýyna jol berilmegen.
«Baılanys operatorlarymen birlesip, «Antıfrod» júıesi engizildi. Sol arqyly shetelden jalǵan nómirlerden 66,9 mln qońyraý buǵattaldy, 870 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Qazirgi ýaqytta múddeli memlekettik organdarmen birlesip, qoldanystaǵy zańnamaǵa alaıaqtyq qaryzdardy berý táýekelderin barynsha azaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar norma engizildi. Onyń ishinde óz erkimen nesıe alýdan bas tartý, bıometrııalyq sáıkestendirýsiz onlaın-nesıe berýge bankterge tyıym salý, jubaıynyń kelisiminsiz nesıe berýge tyıym salý, 150 aılyq eseptik kórsetkishten joǵary somaǵa onlaın-nesıe berý merzimi bir táýlikke deıin uzartyldy. Birinshi nesıe bank bólimshelerinde ǵana rásimdeledi», dedi J.Súıinbaı.
Qazir droptardyń jaýapkershiligin engizý týraly zań jobasyna Memleket basshysy qol qoıýy úshin Prezıdent ákimshiligine joldandy.
Sheteldiktermen birge áreket etedi
J.Súıinbaıdyń aıtýynsha, jalpy kıberqylmys álemde órship tur. Alaıaqtar sıfrlyq keńistiktiń anonımdiligin, áleýmettik ınjenerııany, neırojeliler men dıpfeıkterdi paıdalanyp, aılasyn asyryp jatyr. Olar bılik ókilderi ne halyqaralyq qurylymdardyń atyn jamylyp, azamattardy aldaıdy.
«IT tehnologııalardyń qarqyndy damýyna baılanysty keıingi 8 jylda mundaı qylmystar sany 10 eseden asa ósti. Jyl basynan beri 11 myńnan asa osyndaı qylmys tirkeldi. Mınıstrlik kıberqaýipterge qarsy tıimdi sharalar qabyldap jatyr», dedi spıker.
Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen ótken jyldyń qarasha aıynda Ishki ister mınıstrliginiń qurylymynda óńirlik bólinisteri bar arnaıy departament quryldy. Bul bólinister kıberqylmystardy ashýmen ǵana emes, jalpy zańnamalyq, uıymdastyrý, aldyn alý boıynsha jumystarmen de aınalysady. Baılanys operatorlarymen birlesip, tirkelmegen SIM-kartalardy ınternet arqyly qońyraý shalýǵa jáne messendjerlerde anonımdi akkaýnttar ashýǵa paıdalanylatyn SIM-bokstar anyqtalǵan.
IMM ókiliniń aıtýynsha, bıylǵy 6 aıda osyndaı 74 qurylǵy men 88 myńnan asa tirkelmegen SIM-karta tárkilengen. Osy qylmystardy jasady degen kúdikpen 30 adam qamaýǵa alynǵan, onyń teń jartysy – shetel azamattary. Internet keńistigine turaqty túrde monıtorıng júrgizgen mamandar zańǵa qaıshy mazmuny bar 59 myń ınternet-resýrsty anyqtap, ony buǵattaýǵa joldaǵan.
Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl departamenti alaıaqtardy sheteldik áriptestermen birlesip anyqtap, olarmen tikeleı baılanys jáne jedel aqparat almasý arnalaryn ázirledi. Jyl basynda mamandar Armenııada birlesken operasııa ótkizip, Eýropa men TMD elderiniń turǵyndaryn aldap kelgen alaıaqtar ashqan 2 koll-ortalyǵyn joıdy. Olar azamattardy iri ınvestısııalyq jobalarǵa aqsha salý syltaýymen aldap otyrǵan.
Sonymen qatar Astana, Almaty qalalarynda ornalasqan 5 koll-ortalyqtyń qyzmeti anyqtalyp, joıyldy.
«Sheteldik áriptestermen yntymaqtastyqty arttyrýǵa Kompıýterlik qylmystar týraly Eýropa konvensııasy men Kıberqylmysqa qarsy is-qımyl jónindegi Birikken Ulttar Uıymynyń Konvensııasyna qosylý jumysy júrip jatyr», dedi J.Súıinbaı.
