– Nege ekenin qaıdam, keıingi kezde baspasóz betinen ádebı parodııanyń qarasy kórinbeı ketti. Munyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Parodııa – ádebıetti jasandylyqtan, kóp sózdilikten, shala uıqastan, oı, sóz qaıtalaýdan, «jıendik» jasaýdan arshyp, tazalap otyratyn sanıtar janr. Ras, 90-jyldardyń basynan beri satırıkterdiń ádebı parodııa jazbaı júrgendigi alańdatady. Sebebi bul – batyr da batyl janr. Belgili bir qalamgerdiń kórkemdik tásilin ózine qarsy qoldanyp, bylaısha aıtqanda, óz bıdaıyn ózine qýyryp beretin satıralyq týyndy shyǵarmashylyq sheberlikti de, synshyldyq sergektikti de talap etedi. Sondyqtan kóp syqaqshylar bul janrdan yǵysyp, qaýipsizdeý óriske oıysady.
Qazaq ádebıetine parodııa janryn batyl engizgen qalamger – Sattar Erýbaev. Oǵan deıin Abaı, Beıimbet, Sultanmahmut shyǵarmalarynda parodııa janrynyń talap-tilegine tolyq jaýap beretin birdi-ekili týyndy boldy. Biraq aýyz toltyryp aıtarlyqtaı dárejede emes. Bul sózimizdi Sattar Erýbaevtyń «О́z parodııalarym týraly» atty maqalasyndaǵy «Ádette, meni parodııa jazýshy dep ataıdy. Rasynda da, meniń mundaı ataqqa ıe bolýyma áli erterek, biraq men qazaq ádebıetinde parodııa janryn birinshi jaza bastadym» degen joldar qýattaı túsedi.
– «Parodııa – sanıtar janr» degen sózdi aıtyp qaldyńyz. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin jalpylamaı, faktini qolǵa ustaı otyryp, talqylaı kirissek...
– Olaı bolsa, «Qurǵaq qasyq aýyz jyrtadynyń» kerin keltirmeı, ádebıettegi «jıenderge» de birer mysal keltire keteıik:
Esen-saý barmysyńdar, armysyńdar,
Armysyńdar, qarııa-qarly shyńdar.
Tósinen kerýen-kerýen kósh ótken taý,
Sen meniń kerýen-kerýen alǵysymdy al, – dep daraboz aqyn Tólegen Aıbergenov shabyttana jyrlaǵany belgili. Mine, osyndaǵy oı men uıqasty túpnusqadan aınytpaı kóshire qoıǵan aqyn Eslám Zikibaev óziniń «Aq qaınar» atty jınaǵynda bylaısha «shabyttana» jyrlaıdy:
Abzal júrek Analar! Armysyńdar!
Barlyǵyń da esen-saý barmysyńdar.
Sender meniń janymdy nurǵa oraǵan,
Armanymdaı kirshiksiz máńgi shyńdar.
Árıne, eger «Eslám Zikibaev» degen qoltańbany alyp tastasa, bul óleńdi Tólegen Aıbergenov shýmaǵynyń ekinshi nusqasy dep qabyldaǵan bolar edik. Osy epti «jıenniń» áreketin qyraǵy parodıst Qajytaı Ilııasov qalt jibermeı, oǵan tómendegideı parodııa arnady:
Abzal júrek Analar! Armysyńdar?
Áıteýir, aman-esen barmysyńdar.
Zikibaev qymqyryp ketem dese,
Sóz emes, sizder túgil, qarly shyńdar, dep oryndy syn aıtty. Osy sekildi ádebı parodııaǵa myńdaǵan mysal keltirsek bolady. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, parodııa tek qana poezııalyq janrda jazylsyn degen qaǵıda joq. Ol prozalyq janrda da kórinis tabady.
– Teoretık-ǵalym Temirbek Qojakeev «Syqaq shyǵarmalardyń jaı oǵyndaı oınap shyǵa kelmeıtininiń taǵy bir sebebi – qaısybir oqyrmandarymyzdyń satıra tabıǵatyn túsine bermeıtindiginde» degen edi. Osy týrasynda ne aıtasyz?
– Bul – ras sóz. Máselen, jaqynda ǵana áleýmettik jelide 3-synyp oqýshylaryna arnalǵan «Ádebıettik oqý» quralyndaǵy «Ǵalamtor týraly» degen óleńge qatysty qısyq-qyńyr pikirler tarady. Qazaqtyń kórnekti aqyndarynyń biri Ertaı Ashyqbaevtyń osy óleńi joǵaryda atalǵan oqýlyqtyń 68-betinde, «Jaqsydan úıren, jamannan jıren» atty taraýda berilgen. Negizi, bul jerde daý týatyndaı dáneńe joq. О́ıtkeni aqynnyń «Ǵalamtor týraly» óleńi – turmystyq parodııa janryna jatady. Al turmystyq parodııa qoǵamdaǵy kemshilikterdi keri keńes berý arqyly synaıdy, túıreıdi. Sóıtip, sodan nátıje shyǵaryp, qoǵamdy alǵa súıreıdi. Bul – utymdy ádis-tásil. Balanyń kóz aldyna jamannyń ne ekenin týra elestetedi, keıbir oqýshy týra ózin sıpattap otyrǵandaı áserde qalýy múmkin. Keıbir ustazdar solaı dep jazyp ta jatyr: «Oqýshy tyńdap nemese ózi oqyp kele jatyp-aq kúlip jiberedi, óıtkeni birden durys emes nárse týraly oqyp otyrǵanyn túsinedi». Osy turǵydan kelgende, oqýlyq avtorlary mátinderdi óte saýatty paıdalanyp, oqýshylarǵa durys tapsyrma berip otyr. Sondyqtan bul jerde baıbalam salatyndaı olqylyq kórip turǵan joqpyz. Onyń ústine, oqýlyq avtorlary 69-bette oqýshylardy úsh topqa bólip, tapsyrma beredi. Iаǵnı
I top: «Uıaly telefonnyń zııany kóp», II top: «Uıaly telefonnyń paıdasy zor» degen taqyrypta oı qorytyp, al III top: «Qorytyndy pikir» aıtýǵa tıis. Mine, osylaısha, óleńdegi balaqaıdyń is-áreketine baǵa berile otyryp, keıipkerdi zııandy ádetterden aryltýdyń naqty qadamdary qarastyrylady. Bul, árıne, «telefonǵa telmirme» dep úlkenderdiń myń ret aıtqanynan anaǵurlym tıimdi, áserli bolar edi. Eger dál osy óleńdi satıralyq betke jarııalasaq, oǵan «Turmystyq parodııa» dep aıdar taqsa, jetip jatyr. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, talǵamy zor oqyrmannyń bári túsine qoıady.
– Jastar, jalpy oqyrman qaýym janr tabıǵatyn jete taný úshin qaıtpek kerek?
– Bul – óte ózekti másele. 2000-jyldardyń basynda ustazymyz Temirbek Qojakeevten keıin Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de satıradan arnaýly kýrs júrgizdim. Sol kezderde Kámshat Satıeva, Qanat Eskendir, Erjan Baıtiles, Ysqaq Egemberdıev, Beıbit Sarybaı, Asqat Qylyshbek, Kámshat Ábilova, Oljas Qasym, Murat Esjan, Úmit Zulharova, taǵy basqa shákirtterimniń tyrnaqaldy týyndylaryn «Jas Alashtyń» «Birtúrli bet», «Aıqynnyń» «Jatypatar» qosymshalarynda jarııalap otyrdym. Teorııa men tájirıbeni ushtastyrdyq. Sonyń arqasynda birazy satırık bolyp qalyptasty. Osynyń bári – satıra týraly sabaq alǵannyń nátıjesi. Qazir Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde de, elimizdiń basqa joǵary oqý oryndarynda da satıra kýrsy jeke pán retinde júrgizilmeıdi. Saldarynan keıingi ýaqytta satıra jazatyn, satıra janrlaryn túsinetin jastardyń qatary azaıyp ketti. Sol sebepti elimizdiń joǵary oqý oryndarynda satıradan arnaıy sabaq júrgizilgeni jón. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Osy usynysymyz jaýapty oryndar tarapynan qoldaý taýyp jatsa, qýanar edik.
– Biz biletin satırıkterdiń birazy balalar ádebıetinde de qalam terbegen. Sizdiń de osy saladaǵy baǵytyńyz aıqyn kórinedi?
– Iá, oqyrman qaýym meni tek satırık retinde tanıdy. Negizi, tyrnaqaldy týyndylarymdy balalarǵa arnap jazǵan edim. Alǵashqy shyǵarmalarym balalar basylymdarynda jaryq kórdi. «Medına máziri» atty jınaqqa engen jańyltpashtyń basym kópshiligin oqýshy kezimde jazǵanmyn. Odan bir bóligin stýdent kezimde, qalǵanyn keıin tolyqtyrdym. Sóıtip júrip, «Shyldyr shúmek», «Árip álemi» atty eki jınaq shyǵardym. Qazaqta 42 árip bolsa, sonyń 25-ine bir áripten ǵana turatyn mátin qurastyrdym. Muny qazirdiń ózinde T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń oqytýshylary «Sahna tili» páninde, emtıhanda tıimdi paıdalanyp júr. Aldaǵy ýaqytta arnaıy monografııaǵa engizilmek. Sonymen qatar bul kitapty balabaqshalar men mektepterde paıdalanýǵa bolady. О́ıtkeni jańyltpash jattaý balany ushqyr oılap, utqyr sóıleýge jeteleıdi. Sondaı-aq olardyń qabilet-qarymyn shyńdaıdy. Joǵaryda aıtqan «Medına máziri» men «Árip álemi» – til ustartýdyń eń qajetti quraly. Al ondaı kitaptar árbir úıdiń sóresinde turýǵa tıis.
– Satıranyń salmaǵyn arttyrý baǵytynda qandaı usynys aıtar edińiz?
– 1956 jyly keńes ókimeti «Satırany qoldaý týraly» qaýly shyǵardy. Sol jyly bizde «Ara – Shmel» jýrnaly dúnıege keldi. Osy kezden bastap, satıra ósti, órkendedi, damydy. Qaı jerde qandaı syn aıtylsa, dereý jaýap beriletin. Synnan nátıje shyǵatyn. Sol sııaqty, qazaq satırasyna úkimet tarapynan da, Jazýshylar odaǵy tarapynan da qoldaý qajet. Sonda ǵana qazaq satırasynyń kósegesi kógerip, qadamy qutty da qaıyrly bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
