Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Birinshi, Abaı Qunanbaıulynyń kindik qany tamǵan qasıetti jer – Syrt Qasqabulaq. Abaı 1845 jyly eskishe aı sanaǵy boıynsha 10 tamyzda Qasqabulaq jotasynyń batys baýyryndaǵy bulaq basyna tigilgen kıiz úıde dúnıege keldi.
Jalpy, Qasqabulaqtyń adyr-jotasy – Úlken Qasqabulaq, Kishi Qasqabulaq jáne Syrt Qasqabulaq dep bólinedi. Sebebi órden aǵyp jatqan eki bulaq eki jaqqa qaraı qasqaıyp aǵyp jatqandyqtan, halyq osy jotany «Qasqabulaq» dep atap ketken. Aqyn dúnıege kelgen Syrt Qasqabulaq qazirgi tańda Abaıdyń Qasqabulaǵy dep te atalady. El ishinde Qasqabulaq tóńiregindegi mekenderge qatysty Shákárim, Tákejan, Ysqaq, Yzǵutty Qasqabulaǵy degen jer ataýlary da kezdesip jatady.
Qunanbaı aýyly Qasqabulaq basynda jyldyń eki mezgilinde, qystan aman-esen shyqqannan keıin jazǵyturym ýaqytynda jáne kúz aılarynda jaılaýdan kelgennen keıin otyrǵan. Jaz boıy Shyńǵys asyp, en jaılaýda otyrǵan qalyń el, kún sýyta osy baýyrǵa qaraı kóshken. Qasqabulaqtyń basy sýy mol, malǵa jaıly bolǵandyqtan, Qunanbaı, Abaı aýyldary osy bulaq basyn kóbirek mekendegen.
Árham esteliginde Abaıdyń dúnıege kelgen ýaqyty týraly bylaı deıdi: «Qunanbaı aýyly Qasqabulaqqa kelip qonǵannan keıin 1845 jyly eskishe 10 avgýst kúni Qunanbaıdyń ekinshi áıeli Uljan tolǵatyp, bir ul dúnıege keledi. El qaıta kósherde Qunanbaıdyń sheshesi Zere kelinimniń kúni taıaý, salt atqa minse balasyna zaqym keler dep Uljandy óziniń páýeskesine otyrǵyzyp kelgen edi».
Jańa týǵan sábıge ákesi azan shaqyryp, Ibrahım dep at qoıady. Qamqor ájesi Zere tynymsyz náresteniń bir nársege urynyp qalýynan qorqyp, oǵan ár qadam saıyn: «Abaıla! Abaıla...», – dep otyrady eken.
Ekinshi, Abaıdyń Aqshoqysy. Aqshoqy degende birden Abaı emes, Qunanbaı jáne onyń áýleti jerlengen úlken qorym eske túsetini anyq.
Al Abaıdyń ómirine qanyq adamdar men M. Áýezovtiń «Abaı jolyn» muqııat oqyǵandar bolmasa, Aqshoqynyń aqyn ómiriniń ǵana emes, shyǵarmashylyǵynyń da úlken bir kezeńi ótken tarıhı jer ekenin bilmeıdi de, ony qabirstan retinde ǵana tanyp, Qunanbaı mekeni dep baǵalap keledi.
Aqshoqy «Abaı jolynda» jan-jaqty sýrettelgen. Bul jerdiń ózi úshke bólinedi. Úlken Aqshoqy – Abaı otaý quryp qonystanǵan tarıhı meken bolsa, Orta Aqshoqy – Abaıdyń inisi Ysqaqtyń qonysy, al Shetki Aqshoqy – Eńlik pen Kebek jazaǵa ushyraǵan oryn.
1860 jyly Qunanbaı Uljannan týǵan úsh ulyn – Táńirberdi, Abaı jáne Ysqaqty bir mezgilde úılendirip, olarǵa enshi berip bólek shyǵarady.
Árham Kákitaıuly Ysqaqov «Abaıdyń ómir joly» atty esteliginde Qunanbaıdyń balalaryna aıtqan sózin bylaı keltiredi: «Adam ósedi, jer óspeıdi. Maldy, jandy salyp júrip alǵan eki jerde qystaýym bar. Shyńǵystaǵy Han ózenine Qudaıberdi ıe bolsyn, myna daladaǵy Jıdebaı, Borsyqbaı, Musaqul, Baraqqa Ospan men Ysmaǵul ıe bolsyn, sender Ashysý ózeniniń jaǵasyndaǵy Aqshoqy, Tesipshyqqanǵa kóshińder. Arty qara-bókter, adyr aldy oıylǵan kókpek qalyń shı, jalpaq shabyndyq jerdiń shuraıy. Osy kúni oǵan ıelengen el joq. Meniń bir qyzyǵyp júrgen jerim edi. Erteńnen qalmaı kóshińder, senderge bergen qystaýym sol», deıdi. Biraq Tákejan: «Tórt-bes qystaýlyq qara Shyńǵysty Kúńkeniń balasyna berip, Uljannan týǵan balalardy japan dala, qalyń qarǵa aıdap tastaımyn deýi durys emes. Bizdiń sheshemiz kúń emes, biz qul emespiz. Ol qorlyqqa men kónbeımin. Ekeýiń Aqshoqy men Tesipshyqqanǵa baram deseńder ózderiń bil, men osy túnde kóship Han ózeniniń boıyndaǵy Qarajurtqa baryp qonyp, tam-qora túzetemin», – dep áke aıtqanymen kelispeı, Han taýynyń baýyryna baryp qonystanady. Abaı men Ysqaq áke sheshimine qarsy kelmeı Aqshoqyǵa barady. Bir jyldan keıin tuńǵysh uly Aqylbaı osy Úlken Aqshoqyda dúnıege keledi. Abaıdyń inisi Ysqaq áýleti 1925 jylǵa deıin Aqshoqyny mekendegen. Abaıdyń kóp balalary osy Aqshoqyda ómirge kelgen.
Abaı Aqshoqyǵa ornyqqan soń, Dildá men Áıgerimge úlken qystaq salyp berip, turaqtap qalady. Bul jaıynda shejireshi Beken Isabaev bylaı dep jazǵan edi:
«Endigi sóz Úlken Aqshoqy jaıynda. Bul qonys týraly bizge jetken maǵlumat ushan-teńiz. Teginde Tobyqty áýletiniń bul mańǵa qora-jaı salǵan irgesin alǵash kómgen jeri osy Úlken Aqshoqy bolyp tabylady.
Abaı Dildáǵa 15 jasynda úılengen. Sonda: Aqshoqy taýy Abaıǵa 1860 jyldan bastap mekenjaı bolǵan bolady. Bizshe, osy atyrapqa salynǵan qystaý qoranyń alǵashqysy sol Abaı, Ysqaq qorasy bolsa kerek. Qazirde Aqshoqynyń Qunanbaı men Kákitaı zıratynan joǵary saı túkpirinde sol kezde salynǵan Abaı qorasynyń irgetasy jatyr. Sol orynda Abaı men Dildániń tuńǵyshy Aqylbaı týǵan. Úlken Aqshoqyny Ysqaq meken etedi de, Abaı kóp uzamaı kishi Aqshoqyǵa aýysyp ketedi. Kishi Aqshoqy úlken Aqshoqydan bir shaqyrymdaı ǵana taýdyń batys sheti. Kishi Aqshoqydaǵy qoranyń ishki-syrtqy qurylysyn Muhań «Abaı joly» epopeıasynyń «Eńiste», «Oqapta» atty taraýlarynda sýrettegen-di».
Shyndyǵynda da Aqshoqydaǵy aqynnyń segiz bólmeli úıi «Abaı jolynda» da keńirek sýrettelgen.
Aqshoqy – hakimniń ǵylym, bilimdi tereń meńgergen, «ishi – altyn, syrty – kúmis» sóz jaqsysy óleń júıesine dendep engen, aqyndyq qýaty shyńdalǵan, poezııa álemine erkin samǵaǵan qasıetti, rýhanı meken. Kúreske toly ómirdiń san túrli burylystary men qıyndyqtaryn kórse de jeńe bilgen, aldyna qoıǵan maqsat-múddesine qol jetkize alǵan aıaýly qonysy.
Qasıetti mekenniń Abaı ómiri men shyǵarmashylyǵyndaǵy orny erekshe. «...Qystyń qalyń ortasy bolǵan shaqta, Abaı Aqshoqydaǵy jańa qystaýynda, únemi kitap sońynda bolatyn. Ańnan Abaı qaıtyp kelgennen beri Baımaǵambet qalaǵa úsh ret baryp qorjyn toltyra kitap aparyp, toltyra ala qaıtyp, Abaıdyń endigi oı azyǵyn jıi-jıi aýystyrýmen júr. Abaı Áıgerim úıinde otyryp, ońasharaq orynda kitapqa alańsyz úńiledi», – dep jazady Muhtar Áýezov óziniń áıgili «Abaı joly» roman-epopeıasynda.
«Aqshoqyda týǵan óleń, óleń men án, san salaly jyrlar kóshirilip jattalyp, áýendep tolqyp, tarap jatty. Alýan syrly jańa sóz Arqanyń qońyr jelindeı jaı jyljyp, biraq keń jaıylyp tarady. Bul atyrap, bul sahara buryn estimegen saryn esti», – dep jazylǵandaı, Aqshoqyda Pýshkınnen aýdarmalary, «Tatıananyń Onegınge jazǵan haty», «Onegınniń Tatıanaǵa jaýaby», «Tatıana sózi», «Onegınniń Tatıanaǵa jazǵan haty», «Onegınniń ólerdegi sózi», «Aıttym sálem, qalamqas», «Qarańǵy túnde taý qalǵyp», taǵy da basqa shyǵarmalary dúnıege kelip, jan-jaqqa tarap jatady.
Aqshoqy – Abaıdyń tulǵa retinde jan-jaqty qalyptasýyna, ǵylym-bilimdi tereń meńgerip, aqyndyq jolǵa túsip, qazaqtyń Abaıynan álem oıshyldarynyń birine aınalǵan, olardyń qataryna danalyq oılarymen teńese alatyn dárejege jetkizgen qasıetti meken. О́zi ómir súrgen áleýmettik ortanyń túrli qym-qıǵash ómirine qatysyp, jańa úılengen jas Abaıdan dana hakimge aýysqan shaqtary da osynda ótedi. Tóńiregine óziniń daryndy urpaqtaryn ǵana emes, ónerli jastardy tartyp, olarǵa jol kórsetip, qazaqtyń ulttyq oıyndaryn damytatyn da osy kezeń. «Azdap qoly bosaǵandaı bolǵan soń, Abaıdyń aldanyshy qazaqtyń ult oıyny toǵyzqumalaq, doıby oınaý. Burynnan oıynshy dep ataq alyp júrgen Kótibaqtan Kórpebaı, Mamaıdan Smaǵul degenderdi shaqyryp alyp oıyn ádisin úıretedi. О́zi ǵana úırenip qoımaı inisi Ysqaqty, aǵaıyny Yrysaldy, Mahmetjandy, kórshisi Tekjan, taǵy birneshe jastardy qatystyryp kúni-túni bas almaı oınaıdy», – dep jazady Árham Kákitaıuly óziniń esteliginde.
Týraǵul Abaıuly: «Kóbinese óleńdi qysty kúni jazýshy edi», deıdi ákesi týraly.
Aqshoqyda otyz jyldan artyq ýaqytta ómir súrgen kezeńinde Abaı júzden artyq óleń men aýdarmalar jazdy. Klassıkalyq óleńderi men poemalary dúnıe keldi. Aqshoqy naǵyz poezııa besigine aınaldy.
Jaqsy kóretin inisi Ospan qaıtys bolǵan soń, Abaı ámeńgerlik jolmen onyń áıeli Erkejandy alady da, Jıdebaıǵa qonys aýdarady.
Úshinshi tarıhı meken, qazaq poezııasynyń mekkesi atanǵan Jıdebaı – elimiz úshin qaster tutar eń kıeli mekenniń biri. Jıdebaı – Abaı ómiriniń sońǵy on jyly ótken, uly aqynnyń qanshama shyǵarmalary dúnıe kelgen jer bolýymen qatar, hakimniń máńgilik tynys tapqan mekeni de. Abaıdyń asyl ájesi Zere men aıaýly anasy Uljan, aǵasy Qudaıberdi, danyshpan Shákárimniń de osy jerde jerlenýi tegin emes. M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy negizgi tarıhı oqıǵalar da osy jerde ótken. Kórkem shyǵarmada Jıdebaıdyń qoryǵy men shuraıly mekeni jan-jaqty sýrettelgen. Estelikter men kóne kóz qarııalardyń Jıdebaı týraly áńgimeleri de jeterlik.
Jıdebaıdy Qunanbaıdyń ata qonysy dep aıtsaq artyq emes. Qunanbaı áýletiniń de mekendegen qystaýy. Jıdebaı degende tebirenbes adam bolmas. Qasıetti qart Shyńǵystaýdyń topyraǵynda jaralyp, aýasymen demalyp, tabıǵatynan nár alǵan, daryn da, shabyt ta, óner de, Alla jaratqan taǵy da basqa qasıetter qonǵan Abaıdyń qazirgi «qarashańyraǵy» da Jıdebaıda emes pe. Hakim Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy kezinde eskertkishtermen birge qorǵaýǵa alynǵan 6 400 gektar qoryq alqaby da óziniń tarıhı sıpatymen erekshelene túsedi.
Tabıǵı qoryq aýmaǵynda jáne Jıdebaıdyń tóńireginde Abaıǵa, onyń áýletine, aqyn ómir keshken dáýirge qatysty respýblıkalyq jáne jergilikti dárejedegi tarıh jáne mádenıet eskertkishteri ornalasqan. Olar: Abaıdyń mýzeı-úıi, «Abaı-Shákárim» mavzoleı kesheni, meshit, «Qudaıberdi-Zere-Uljan» kesheni, Erkejan zıraty, Bı ata – Keńgirbaı bı mazary, Qunanbaı qudyǵy, «Ǵabıthan-Sháýkimbaı» zıraty, Mahmut qorasy, Orys qonysy, Yryzdyqbaı qorasy, Zulǵarysh qystaýy, Musaqul tóbesi, Ospan qudyǵy, Ospan kóli, Shákárimniń «Saıat qora» ekspozısııasy, О́rteń taýy. Bul tarıhı oryndardyń ár qaısysynyń aqyn ómirinen alar, shejireden syr sherter, tarıhtan tolǵaý aıtar óz orny bar asyl mura.
Tórtinshi, Araltóbe – Abaı meken qylǵan qasıetti qonystardyń biri. Uly aqyn ómiriniń eleýli ýaqytynyń birazy osy jerde ótken. Araltóbeni «Áıgerim qystaýy» dep te ataıdy. Sebebi Abaı osy mekende Áıgerimmen turyp, ekinshi qystaýyn salǵan. Araltóbede negizinen qys mezgilinde turǵan. Araltóbe týraly M.Áýezov «Abaı jolynda» bylaı dep sýretteıdi:
«Qystaýǵa qonǵaly qazirgi qalyń qystyń ortasyna deıin Abaı Araltóbede, Áıgerimniń ońasha qystaýynda kitap sońynda ýaqyt keshiretin. Aqshoqyda Maǵash, Nurǵanym, Dildá mekendegen. Abaı keıingi jyldary osy Araltóbege Áıgerim men ózine arnap ońasha qystaý salǵan. Bul qystaý Semeı qalasyna kóp kireberis. Aqshoqydan kúndik jerde. Semeıge de salt atpen júrgen qatty júris bolsa, bir kúnde jetip qonarlyq jerde. Araltóbeniń jan-jaq mańaıynda úsh shaqyrym, bes-alty shaqyrym, jeti-segiz shaqyrym jerlerde kóp el bar. Jaqynda Aqylbaı qystaýy, onyń ar jaǵynda ár rýlardan shashyrap qonǵan, toptalǵan «kóp jataq» deıtin jataqtardyń qystaýlary bolatyn».
Aqshoqyda Dildáǵa arnap úı turǵyzsa, sol úlgidegi qystaýdy Araltóbede Áıgerimge salady.
«Araltóbede Abaıdyń aqyndyq eńbeginiń eń ónimdi shaǵy, shabytqa toly shyǵarmashylyq jyldary ótken. Onda Abaı kitap oqýǵa saryla uzaq berilip, Shyǵys pen Batys oıshyldarynyń, óner men ǵylym adamdarynyń eńbekterinen molynan sýsyndaıdy. Onyń ústine osyndaǵy Áıgerim qystaýy Shyńǵystaǵy qalyń el daý-damaıynan qaǵaberis qaldyryp, kóbirek kitap oqýǵa múmkindik beretin.
Araltóbedegi qystaýda Abaı M.Iý.Lermontov pen I.A.Krylovtyń kóp shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdaryp, «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da», «Kózimniń qarasy» óleńderiniń ánin shyǵarǵan», – dep jazylǵan «Abaı» ensıklopedııasynda.
Abaıdyń eń súıikti daryndy shákirti Kókbaı Janataıulynyń esteliginde de ustazynyń Araltóbede otyrǵan kezderi aıtylady.
Besinshi, Abaı meken etken Shyńǵystaý jaılaýyndaǵy tarıhı jerler týraly aıtýǵa bolady. Shyńǵystaýdaǵy aıryqsha jerlerdiń biri, aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy aıryqsha orny bar meken – Baqanas ózeniniń boıyndaǵy Kópbeıit.
Kókbaı aqyn esteliginde bylaı deıdi: «1880 jyldan bastap 1886 jyldarǵa deıin Abaı árbir óleńdi jazyp júrdi. Biraq bul ýaqytta sózderiniń barlyǵyn Kókbaı sózderi dep júrgizdi. Keıin Ombyda «Dala ýalaıaty» men «Serke» gazeti shyqqanda, birer óleńin taǵy da meniń atymmen jiberdi. «Sorly Kókbaı jylaıdy, jylaıdy da jyrlaıdy» degendi meniń atymnan aıtyp edi. Osy hal 1886 jylǵa deıin keldi de, sol jyldyń jazynda el jaılaýǵa shyqty. Abaı aýlynyń eń óristep baryp, ornyqpaq bolǵan jaılaýy Baqanas ózeniniń boıy edi».
«Abaı joly» roman-epopeıasynda sýretteletin jaılaýdaǵy tarıhı jerlerdiń ishinde Bala Shaqpaqtyń orny joǵary. Shyńǵystaýda Shaqpaq taý ekeý. Biri – osy Bala Shaqpaq, baýyry-bastaý bulaq, ekinshisi – Úlken Shaqpaq osy jerden bes-bes jarym shaqyrymda. Epopeıada Shaqpaqta, ásirese Bala Shaqpaqta qanshama oqıǵalar baıandalyp, Abaı ómiri kezeńderiniń kóptegen sátteri ótkendigi jazylǵan.
«О́rde» taraýynda: «Qyzylqaınar tusynda, Jylandyda, Balashaqpaqta da Baısal aýylymen osy aýyldar ylǵı sybaılas bop, tiresip kelgen eken. Kúndiz-túni Kótibaq jigitteri Baısal aýylynyń aınalasynda bolady deıdi».
Uly aqynnyń ómirden ozǵan jeri de osy – Bala Shaqpaq.
Árham Kákitaıulynyń esteliginde Abaıdyń Bala Shaqpaqta qaıtys bolǵandyǵy aıtylǵan:
«Sol jyly jonǵa, jaılaýǵa Abaıǵa, Ysqaqqa qaraǵan jıyrma shaqty aýyl túgel kóship shyqty. Jazdaı bataoqyr bolyp, Abaı aýyly jıynnan bosamady. Bala Shaqpaq ózenine baryp qonyp Maǵaýııanyń qyrqyn ótkizýge daıyndyq jasady. Tobyqtymen kórshi Kereı, semiz Naıman elderine de habar berildi. Maǵaýııanyń jabdyǵyn Kákitaı men Týraǵul basqarady. Abaı meni qoıyńdar dep kirispedi. Kóp adam jınalyp qyrqyn, qatymyn berip tarqaǵan kúni keshke Abaı aýyryp shyqty. Tósektiń ústinde basyn kóterip otyryp aldy. Tamaq ishpedi, jatyp uıyqtamady. О́zi sóılemedi, bireý jaǵdaıyn surasa basyn shaıqady. Mundaı aýrýdy buryn kórmegen el ań-tań boldy, ne shara isterin bilmedi.
Abaıdyń osyndaı aýrýǵa ushyraǵanyn estip óziniń bir týǵan aǵasy Táńirberdi keldi. Ol esikten kire ańyrap jylap keldi. «Bir anadan tórteý týyp edik, eki iniden aıyrylyp edim, endi men seniń de artyńda qalatyn boldym ba», – dep eńiredi. Abaı aǵasynyń betine qarap otyryp: «Ez kúnde óledi, er bir-aq óledi», dedi.
Basqa sóz aıtqan joq. Tili sóıleýge kelmeıdi dep qoıǵan el Abaıdyń ádeıi sóılemeıtinin sonda ǵana bildi. Abaı úsh kún sol qalyppen basyn kóterip jatpaı otyryp eskishe jıyrma úshinshi ııýn kúni elý toǵyz jasynda dúnıeden qaıtty. Namazyna jeti bolys el shaqyryldy. Kóp adam jınaldy».
Qorytyndylaı aıtatyn bolsaq, ulylar týǵan jeriniń kıeli tarıhyn, jan-jaqty mádenıetin bilgende ǵana elimizdiń erteńin damytatyn jas urpaq qalyptasady. Tehnogendi zamanda týǵan jer tarıhyn bilý óte mańyzdy. Elimizdiń rýhanı qasıetti jerleri, kıeli geografııasy uǵymy negizinde Abaı, Shákárim, M.Áýezov dúnıege kelgen ólkedegi ulylarǵa qatysty tarıhı, kıeli toponımıkalyq jer-sý ataýlary týraly zertteý jumystaryn júrgizý, olardy naqty anyqtap, belgi qoıý – búgingi kúnniń basty talaby.
Jandos ÁÝBÁKIR,
«Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory
