– Jaqyp Ǵalıuly, elimiz kóp jyldar birinshi kezekte kómirsýtekterdi jáne basqa da resýrstardy eksporttaýǵa baǵyttalǵan shıkizat qosymshasy retinde qabyldansa, búginde damýdyń anaǵurlym kúrdeli jáne jetilgen modeli alǵa shyǵyp otyr. Sizdiń oıyńyzsha, sońǵy jyldary Qazaqstannyń álemdik energetıkalyq jáne ekonomıkalyq júıelerdegi kózqarasy qalaı ózgerdi?
– Sońǵy jyldary Qazaqstan dúnıejúzilik energetıkalyq júıedegi óz pozısııasyn aıtarlyqtaı nyǵaıtty ári barǵan saıyn shıkizat jetkizýshisi retinde ǵana emes, ekonomıkasy orta damyp kele jatqan, óz basymdyqtaryn derbes anyqtaýǵa jáne ekonomıkalyq ekojúıelerdi qurýǵa qabiletti el retinde qabyldanyp jatyr. Biz birte-birte energııa tek eksporttyq ónim jáne shıkizat rentasynyń kózi bolǵan úlgiden bas tartamyz. Búginde ol ishki transformasııa men ekonomıkalyq kemeldenýdiń ózegine aınalýda. Álemdik qaýymdastyq Qazaqstandy jahandyq energetıkalyq kontýrdyń shıkizattyq qosymshasy retinde emes, ártaraptandyrý men ınstıtýsıonaldyq damýǵa umtylatyn el retinde qabyldaı bastady. Bul ásirese turaqty tendensııalar jaǵdaıynda baıqalady: tómen kómirtekti ekonomıkaǵa jahandyq kóshý, klımattyq táýekeldermen kúres pen ekonomıkalyq egemendikti qamtamasyz etýdegi energetıkanyń rólin qaıta qaraý. Osyǵan baılanysty elimiz endi baqylaýshy emes, tolyqqandy qatysýshy, biz ortalyqtandyrylǵan naryqtyq tetikterdi engizip, jańartylatyn energııa jobalaryn ázirleýdemiz, sýtegi men atomdy óndirý ssenarıılerin qarastyramyz. Munyń bári kemeldený men aımaqtyq jáne jahandyq ekonomıkada belsendirek ról atqarýǵa daıyn ekendiginiń belgisi retinde qabyldanady.
Eger buryn bizdiń rólimiz munaı, gaz nemese ýran jetkizýge qysqartylǵan bolsa, qazir Qazaqstan qandaı tehnologııalyq sheshimder usynyp otyr? Biz energetıka salasynda qandaı basqarý modelderin damytamyz? Jahandyq baǵalaý «resýrstardyń kóptiginen» «quzyrly ózin-ózi uıymdastyrýǵa» aýysty. Bul, bálkim, sońǵy jyldardyń basty jetistigi – Qazaqstan tek óndirýshi ǵana emes, sonymen birge energııa menedjmenti men ekonomıkalyq damýdyń jańa tásilderiniń bastamashysy boldy.
– Elimizdiń energetıkalyq qurylymynyń qandaı erekshelikteri onyń strategııalyq biregeıligi týraly aıtýǵa múmkindik beredi?
– Qazaqstannyń energetıkalyq qurylymy óziniń san alýandyǵymen de, strategııalyq áleýeti jaǵynan da shynymen biregeı. Biz dástúrli baı resýrstardy energetıkaǵa kóshýdiń aýqymdy múmkindikterimen biriktiretin sırek elder sanatyndamyz. Bul munaı men gaz eksporty, álemdegi eń iri ýran qory, jańadan bastalǵaly jatqan ıadrolyq baǵdarlama, jańartylatyn energııa kózderin qarqyndy damytý men sýtegi ekonomıkasyndaǵy eleýli ambısııalar úılesimdi ómir súretin kóp deńgeıli júıe.
Negizgi ereksheligi, bizdiń qurylym tek eksporttyq aǵyndy qamtamasyz etip qana qoımaıdy, sonymen qatar ishki mýltıplıkatorlyq effekt jasaıdy. Jańartylatyn energııa kózderin salý úshin quramdas bólikter, ınfraqurylym, ınjenerlik sheshimder qajet – munyń bári jergilikti ónerkásip pen qyzmet kórsetýge suranysty týdyrady. Atom energetıkasyn damytý eldiń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin nyǵaıtady, kadrlyq jáne tehnologııalyq egemendikti yntalandyrady. Gaz ben kómir óndirý áli de júıeni manevrlikpen qamtamasyz etedi, biraq qazirdiń ózinde tómen kómirtekti ortanyń talaptaryna beıimdelýde.
Qazaqstannyń aýmaqtyq jáne tehnologııalyq aýqymdylyǵynyń bolýy da mańyzdy. Biz ortalyqtandyrylǵan magıstraldyq qýattardy da, ortalyqtandyrylmaǵan sheshimderdi de damyta alamyz, ásirese shalǵaı jáne energııa tapshylyǵy bar aımaqtarda. Bul negizgi senimdilikti qamtamasyz etýden bastap ónerkásiptik aımaqtar men iri óńdeý klasterlerin iske qosýǵa deıingi tapsyrmalardyń keń aýqymyna beıimdelýge múmkindik beredi.
Ásilinde, Qazaqstan energetıkalyq strategııa geoekonomıkalyq jaǵdaıǵa tikeleı áser etetin el bolyp tabylady. Qytaı, Ortalyq Azııa, Reseı men Kavkazdy baılanystyratyn dáneker retinde bizde resýrstardy ǵana emes, sonymen qatar ınfraqurylymdyq, logıstıkalyq jáne tehnologııalyq sheshimderdi eksporttaıtyn óńirlik energetıkalyq habqa aınalý múmkindigimiz bar. Dál osy kópqabatty tabıǵat pen ıkemdilik elimizdiń energetıkalyq qurylymyn ónimdi ǵana emes, strategııalyq etedi.
– О́sýdiń jańa modeline kóshý jaǵdaıynda energetıka salasyndaǵy qandaı reformalardy eń mańyzdy dep sanaısyz?
– Ekonomıkalyq ósýdiń jańa modeline kóshý jaǵdaıynda aǵymdaǵy ákimshilikpen shektelip qalmaı, energetıkanyń turaqty damýynyń uzaq merzimdi arhıtektýrasyn qalyptastyratyn reformalar eń mańyzdy bolyp tabylady. Olardy shartty túrde operasııalyq turaqtandyrý sharalary men ındýstrııalandyrýdyń ári tehnologııalyq kóshýdiń strategııalyq baǵyttaryna bólýge bolady. О́nerkásiptiń negizgi basqarylýyn qamtamasyz etken jedel qaıta qurýlarǵa Biryńǵaı elektr energııasyn satyp alýshy ınstıtýtyn engizý kiredi. Bul sheshim esep aıyrysýlardy ortalyqtandyrýǵa, deldaldardyń ashyq emes qyzmetin joıýǵa, tarıftik jáne ınvestısııalyq saıasattyń boljamdy negizin jasaýǵa múmkindik berdi. Osylaısha, bólshektenýden júıeli basqarýǵa kóshýdiń negizi qalandy.
Taǵy bir mańyzdy qadam ınvestısııalyq tarıf úlgisin engizý boldy. Infraqurylymnyń degradasııasyna ákep soqqan baǵany jasandy shekteý saıasatynan bas tartý tıimdilik, ashyqtyq pen maqsatty paıdalaný sharttaryn eskere otyryp, ınvestısııalyq shyǵyndardy tarıfke qosý arqyly aktıvterdi jańartý mehanızmin iske qosýǵa múmkindik berdi. Bul bızneske uzaq merzimdi nusqaý, al tutynýshyǵa kútpegen ózgeristersiz josparlanǵan modernızasııaǵa senimdilik berdi.
Sıfrlyq ınfraqurylym damýyn da atap ótpeý múmkin emes: ıntellektýaldy esep júıelerin, derekterdi jınaý men taldaý platformalaryn, sondaı-aq suranysty basqarý modeliniń alǵashqy elementterin engizý qazirdiń ózinde naqty nátıje berip jatyr. Bul sharalar teńgerim dáldigi men esepteýlerdiń ashyqtyǵyn arttyryp qana qoımaıdy, sonymen qatar tehnologııalyq, klımattyq jáne naryqtyq syn-qaterlerge ıkemdi jaýap berý múmkindigin ashady.
Degenmen, tereń ındýstrııalandyrýǵa jáne ekonomıkadaǵy energetıkanyń rólin qaıta qaraýǵa baǵyttalǵan strategııalyq reformalar eń mańyzdysy dep esepteımin. Osy baǵyttardyń biri ónerkásiptik klasterlerdi, shalǵaı eldi mekenderdi jáne ınfraqurylymdyq nysandardy senimdi ári qaýipsiz energııamen qamtamasyz etý múmkindikterin ashatyn shaǵyn modýldik reaktorlar (ShMR) óndirisin qurý men damytý bolyp tabylady. SMR – jaı ǵana jańa tehnologııa emes, ol mashına jasaýdan bastap eksplýatasııaǵa deıin óz aınalasynda qun tizbegin quraıtyn egemendi energetıkalyq saıasattyń negizi bolyp tabylady.
Ekinshi mańyzdy baǵyt – energetıkanyń negizgi quramdas bólikteriniń óndirisin lokalızasııalaý. Atap aıtqanda, týrbınalyq tehnologııadaǵy ǵylymdy eń qajet etetin ári jaýapty qyzmetterdiń biri bolyp tabylatyn qalaq óndirisin damytý. Bul tek tehnologııalyq mindet emes, sonymen qatar ulttyq quzyretterdi qalyptastyrýdyń negizi. Onsyz ımporttyq táýelsizdikke qol jetkizý múmkin emes. Qurastyrýdan strategııalyq mańyzdy jabdyqty ázirleýge jáne shyǵarýǵa kóshýdiń sımvoly retinde Qazaqstanda tolyqqandy týrbına óndirisin qurý osyndaı saıasattyń qısyndy jalǵasy bolýy tıis.
Bul baǵyttar qazirdiń ózinde qýattardy iske qosý maqsattaryna ǵana emes, sonymen qatar otandyq óndirýshilerdi tartý, ınjenerlik mektepti damytý, kadrlardy daıyndaý, jergilikti qun tizbegin qurý mindetterine de erekshe mán beretin Energetıkany damytýdyń ulttyq jobasynda kórinis tapty. Osylaısha, energııa tek ınfraqurylym retinde ǵana emes, ekonomıkalyq saıasat pen tehnologııalyq jańarýdyń draıveri retinde qabyldanýda. Bul reformalar birge renta óndirýge negizdelgen modelden qurý men óńdeýge, ishki suranysqa, lokalızasııaǵa jáne turaqty damýǵa baǵyttalǵan modelge deıingi jańa vektordy quraıdy. Qazaqstan energetıka jaı ǵana sala emes, jasampaz ekonomıkaǵa kóshý tuǵyrnamasy bolyp kele jatqan orta ekonomıkasy bar el retindegi mártebesin birtindep nyǵaıtyp keledi.
– Nelikten Qazaqstandaǵy energetıka men ekonomıka ózara baılanysty prosess dep oılaısyz?
– Qazaqstanda energetıka men ekonomıka bir-birinen ajyraǵysyz. Energııamen qamtamasyz etýdiń sapasy, qoljetimdiligi men turaqtylyǵy negizgi óńdeýden joǵary tehnologııalyq óndiriske deıingi barlyq salalardyń dınamıkasyna tikeleı áser etedi. Resýrstyq emes sektordy damytýdyń, ónerkásiptik kooperasııanyń, jabdyqtardy oqshaýlaýdyń jáne ShOB-tyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń qarqyny men sharttaryn belgileıtin energııa.
Búginde Qazaqstan energııa jaı ǵana resýrs jetkizýshi bolǵan eski logıkadan arylyp jatyr. Biz energetıka ekonomıkalyq ósýdiń platformasy bolatyn modelge kóshemiz. Bul ásirese otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý tásilderinde baıqalady. Memleket qazirdiń ózinde energetıkalyq jobalar tóńireginde júıeli ındýstrııalandyrýǵa bás tigýde. Biz uzaq merzimdi kelisimsharttardy ázirleý, off-teık kelisimder sharttaryn jaqsartý men bıznestiń jergilikti quramdas bólikterdi, jumystar men qyzmetterdi paıdalaný boıynsha ózara mindettemelerin engizý arqyly qazaqstandyq qamtý úlesin keńeıtýge jaǵdaı jasaı bastadyq. Sonymen qatar, kez kelgen jobaǵa ǵana emes, birinshi kezekte ekonomıkanyń basym sektorlary men tereń óńdeýge qatysty bolatyn jańa nesıeleý tetikteri men memlekettik qoldaý úlgilerin qarastyrýdamyz. Bul energııany negizgi ınfraqurylym retinde emes, maqsatty ekonomıkalyq yntalandyrý quraly retinde paıdalanýǵa múmkindik beredi.
Osylaısha, energetıka memlekettiń ındýstrııalyq, ınvestısııalyq jáne tehnologııalyq saıasaty arasyndaǵy sınergetıkalyq núktege aınalady. Bul endi tek generasııa men tarıfter týraly emes, bul ishki qosymsha qun týraly, adamı kapıtaldy damytý, quzyretter eksporty men jahandyq turaqty ósý arhıtektýrasyna qalaı kirgimiz keletini týraly. Osy turǵyda energetıka týraly áńgime – ekonomıkanyń kemeldenýi ári onyń Eýrazııadaǵy bolashaq róli týraly áńgime ekeni anyq.
Áńgimelesken –
Nurbaı Jolshybaıuly,
«Egemen Qazaqstan»
