Shyǵarmaǵa júrim bergen jazýshy

Shyǵarmalaryna arqaý bol­ǵan oqı­ǵalar­dyń deni ózi týyp-ósken, ózi oqyp, bilim alǵan ortadan óristeıdi. Keıip­ker­­leri de solaı. Alystan arbalap, qııal­­dan qurastyryp jazatyn jazýshy emes. О́zi týyp-ósken Shıeli aýdany, Yby­­raı Jaqaev aýyly (1997 jylǵa deıin «Qyzyl tý») men joǵary bilim alǵan, keıingi ómiri ótip kele jatqan Almaty qalasy – jazýshy shyǵarmalaryndaǵy jaǵrafııalyq mekender.

Qaı týyndysynan da jábirlengen ulttyń muńy ańǵarylyp turady. Oqyr­manyn sol arqyly qaıraıdy. Otan­shyldyqqa, memleketshildikke úndeıdi. Dittegen oılary keıipker aýzymen aıtylady.

Oqyǵan kisi onyń jazý máneriniń de ózine ǵana tán ekenin ańǵarmaı qalmaı­dy. Demek bul da onyń ózindik bir erek­sheligi. Prozanyń qalyptasyp qalǵan klassıkalyq sharttaryna keıde baǵyna da bermeıdi. Ol óziniń soqpaǵyn salýǵa umtylǵandaı áser qaldyrady. Osy jolda qalamyn erkin siltep, túrli mánerge de salyp kórgeni ańǵarylady.

Keıipkerleri de qarapaıym adamdar. Keıde olar ańqyldap otyryp, qo­ǵamnyń kemshiligin betiń bar, júziń bar demeı, synap tastaıdy. Keıbir keıip­kerlerinen jıyntyq obrazdy kóresiń. Qaısybir keıipkeri ózińniń ómirde bar tanysyń bolyp shyǵatyny qyzyq.

Máselen, «Kitap qalashyǵyndaǵy oqıǵa» áńgimesindegi Japardyń beıne­sinen Qaıyrbek atty óz synyptasymdy kórgendeı bolam. Mundaǵy bas keıipker Japar tehnıkým bitirse de mamandyǵyna saı jumys tappaı, kóshe sypyrýshy bolyp, jan baǵyp júrgen jan. Áıtse de oqymaǵany joq. Kitapqumar. Sondyqtan kósheni birge sypyratyndardyń oǵan qoıǵan aty – «Oqyǵan azamat». Osy oqyǵan azamattyń aýzymen qazaq, orys, shetel jazýshylarynyń aty-jónderi, shyǵarmalarynyń ataýlary atalady. Sol shyǵarmalardaǵy umytylmas utymdy sátterdi janynda júrgen istes-ju­mystastaryna aýzy jabylmaı áńgimeleýden sharshamaıdy. «Kitap qalashyǵy» atty kitap dúkenindegi qyzmet­ker qyzben tanysyp, ǵashyq bop qalǵan­da Shal aqynnyń «Keýdeń – ana, bókseń qyz, zaıybym-aı!» degen óleń joly oıyna sap ete qalady. Odan ári Aqan seriniń «Seniń mynaý keýdeńe, shybyn qonsa da qyzǵanam» degen sózi esine túsedi.

Marına atty sol qyzǵa:

...Áıel boldyń amal joq,

Eger de erkek bolǵanda,

Bolar eń tutqa bir jurtqa, – degen Qobylandynyń sózin aıtqysy kep ketedi. Budan onyń kókeıine toqyp oqıtyn quımaqulaq oqýshy ekenin tanısyń. Aqyr aıaǵy qalyń kitap arasynda júrse de, ol qyzdyń kitap betin ashpaıtynyn bilgende «Bular keıipkerlermen syrlasa almaıdy» dep, ókpelep qalady. Áńgimeniń de aıtary osy. Keıipkerdiń keıipkerge aıtqany, jazýshynyń kitap oqýdan qala bastaǵan qazaqqa eskertkeni dep uǵamyz. Osy áńgime oqýshyny kitapqumarlyqqa qulshyndyrady. Japardyń kóshe sypyrýshy bolsa da, rýhanı baı jigit ekenin oılaǵanda qolyna kitap almaıtyndardy shyn músirkeısiń.

Kitapqa baılanysty taǵy bir áńgime – «Álem ádebıetimen qoshtasý». Bar bolǵany kitaptyń jeti betine syıyp ketken shap-shaǵyn áńgimeniń oqıǵasy shymyr. Aıtylmaq oı – jebireı men qazaqtyń kitapqa degen kózqarasynyń qandaı ekendigi.

Aýpartkomnyń birinshi hatshysy Omardyń mamandyǵy mal dárigeri bol­ǵandyqtan ba, áıteýir kórkem ádebıet­ke shorqaq. Alqaly jıyndarda ádebıet týraly sóz qozǵalsa, aýdandaǵy birinshi kisi bolsa da ishten tynyp, kósemdigin kórsete almaı, únsiz qalýǵa májbúr.

Sodan ol namystanyp, Almatyda tu­ra­tyn akademık tanysynyń mysqyly­­nan soń «Vsemırka» – «Bıblıoteka vsemır­noı lıteratýry» serııasymen shyqqan ­200 tom kitapty bir jebireıden myń somǵa satyp alady. Jebireıdiń áıeli ekeýi «Vsemırkamen» jylap qoshtasatyn tusy shynaıy sýrettelgen.

Al barlyǵyn qosqanda 163 kılo tartatyn 200 tomdy poıyzǵa salyp, úıine tasyp alǵan Omar qaıtedi? 200 kitaptyń betin de ashpaıdy. Onymen qoımaı, jalǵyz ulynyń Jeltoqsan kóterilisine qatysyp, jeti jylǵa sottalyp ketkenin, sol úshin qyzmetinen aıyrylǵanyn osy 200 tom kitaptan kóredi. «Evreıler bar bále-jalasyn bizge tastap ketti-aý», degen oıdan aryla almaıdy. Sóıtip, ony satyp, qutylǵansha asyǵady.

Erkek pen áıeldiń jup quryp, birge ómir súrýi tirshiliktiń máni. Onyń kilti adamdy adamnyń qulaı súıý sezimin­de. Qalamger Qýandyq Túmenbaıdyń mahabbat taqyrybyna jazǵan áńgimeleri de barshylyq. Solardyń ishinde sátti shyqqany – «Erkekti ańsaý». «Erkekti ańsaý» qurǵaq baıandaýdan ada, kóz aldy­ńa naqty kórinisti ákeletin artyq-kemi joq jup-jumyr áńgime. Naqty kórinis áldekimdi kútip júrgen eki áıel. Ekeýi de elýdiń o jaq, bu jaǵynda. Ekeýi de jıyrma jyldaı buryn qýatty bir erkektiń ystyq qushaǵyna tunshyǵyp, tátti lázzatyn tatyp kórgen. Onda da jalǵyz márte. Sol sezimdi umyta almaıdy. Ár kún saıyn talmap qoıyp, álgi erkekti tym bolmasa syrtynan bir kórýge zárý. Keńsesin ańdyp júrgeni sodan. Bir-birimen sóıtip júrip tanysady. Bireýiniń bilmestikpen syryn ashyp qoıatyny, ekinshisiniń sodan ishi órt bolyp, qyzǵanatyny áserli. Biriniń aqsaqtyǵy men ekinshisiniń sholaqtyǵy mahabbat seziminiń tylsym syryna tarta túsedi.

Bul ekeýiniń kim ekeni, kimdi kútip júrgeni ekeýiniń ózara dıalogi arqyly jaqsy ashylady. Sóz saptastarynan minezderi daralanady. О́zara áńgimeleri ılanymdy, odan eki áıeldiń shynaıy sezimderin de, ystyq qumarlyqtaryn da, úzilmes úmitterin de, qońyrtóbel qanaǵattaryn da, aqyr aıaǵynda áıeldik tózimdiligi men taıǵanaq taǵdyrlaryn da ańǵaramyz. Qyzdyń joly jińishke. Onyń ústine qudaı qylǵan kemtarlyq baqytqa barar jolyn tuıyqtap tastaǵan. Shaǵyn áńgimeniń kótergen júgi salmaqty.

Mahabbat degen ǵajaıyp sezim adamdy ómir súrýge qulshyndyryp, keıin ketken qadamyn alǵa súırelep, áldeqashan úzilgen úmitin qaıta-qaıta jalǵaı beredi. Alaıda osy úmitiniń ózi kózsiz ekenin eki áıel de moıyndaǵysy joq. Jıyrma jyldaı buryn kezdesken erkek qazir bulardy tipti tanymaıtyn da. Esimderi de esinde qalmaǵany anyq. Iá eki áıel o jaǵyn jaqsy biledi. Bile tura ózderin ózderi aldaýsyratyp baǵady. О́ksigen ómirin osylaı bir jubatyp áýre.

Osy áıelderdiń sezimine uqsas sezimdi men bir qyzdan baıqaǵanym bar. Ins­tıtýtta birge oqyǵan on toǵyz-jıyrma­lardaǵy jas qyz edi. Sol qyz qyryq jas­ta­ǵy ustazymyzǵa syrtynan ǵashyq bop qal­­sa bolar ma. Qaıdan bilip alǵanyn qaı­­dam, kún saıyn oqytýshy aǵaı turatyn bes qa­­batty úlken úı jaqqa baryp, sol ma­ńaı­dy torýyldap qaıtatyn ádet taýypty.

Demek jazýshynyń myna áıelderiniń de áreketi shyndyqqa saı. О́mirde qıly-qıly adamdar kezdesedi. Osynaý qıly-qıly adamdardy jazýshynyń ózge áńgimelerinen de ushyratamyz. «Qyryqtaǵy qyz», «Alańdaǵy aıqaı», «Japon qudanyń qalaýy», «Hıbaksýıa», «Jumyrtqa jarǵan kelinshek», «Áıel», «Biteý dúnıe», «Bir elde», «О́mir», «Fılosofııa», «Adam», «Qobyzdyń muńy», «Almatyda bolǵan ańyz», «Murajaıdaǵy muń», «Doıby oınaǵan eki áıel», «Adamnyń týýy», «Atýǵa bu­ıyrylǵan adam», «Saıabaqtaǵy klas­sıkalyq áýen», «Qyrmandaǵy qara tor­ǵaı», t.b. shyǵarmalarynda minezi alýan-alýan kisilerdi kóremiz.

Jazýshy qazaqtyń ejelgi dúnıe­tanym­dyq túsinikterdiń el-jurttyń sana­synan óshirilmeı, jadynda qalyp qoı­ǵa­nyn keıipker sózimen taǵy bir eske salyp, jańǵyrta ketýdi umytpaıdy. Máse­len, «Tórt amal tirshilik» hıkaıatyn­da «..arqasy ustaǵan baqsydaı» degen sóılem bar. Iá, rasynda baqsynyń ar­qasy ustaıdy. Máseleniń mánisine boı­lamaǵandar «jyny ustaǵan baqsy­­daı» der edi. «Jyn» arab sózi, túrki dúnıe­­si­ne ıslammen birge keıin kelgen uǵym. Baqsy (durysy – baqshy) ­ıslamnan álde­qaı­da buryn bolǵan, ǵula­ma ǵalym Álkeı Marǵulannyń sózi­men aıtsaq, Táńiriniń elshisi.

Osy hıkaıatynda Sattar atty qart kisi: «Kún beısenbi. Arýaqtar keletin kún!» deıdi. «Ishken-jegenimizdiń bári arýaqqa tıe bersin», depti taǵy «Oq» atty hıkaıatynda. Jazýshynyń meńzegeni ejelgi babalarymyzdyń dúnıetanymy. Túpki mánin jadynan shyǵaryp alsa da, túısiginde qalǵan osy sóz ár qazaqtyń júregine jaqyn. Beısenbi kúni maıdyń ıisin shyǵaryp, arýaqtarǵa arnap jeti kúlshe pisiredi. Ystyq maıǵa qýyrylǵan jeti kúlshe ile jeti úıge taratylady. Kúl­sheni alǵan kisi: «Táńiri tileýińdi bersin!» dep, tilek aıtady.

Jany kók tórine samǵap ketken ja­qyny bolsa, qyryq kúndigine deıin ár beısenbi saıyn eske alyp, beıshenbilik jasaıdy. Ony «beısenbilik» demeı, áldebir túısikpen «beıshenbilik» deıdi. Ejelgi babalarymyz «kisi» emes, «kishi», «bes» emes, «besh» degen. Beıshenbilik te sodan qalǵan silem. О́teshaǵy tym áride. Keıbir túrki jurtynda áli kúnge deıin – beıshembi. Negizi bul kúnniń odan da baıyrǵy ataýy – «Táńiri kúni». Bul ataýdy keıin ornyqqan beıshembi sózi yǵystyrǵan. Qazaqtyń ejelgi túsinigi solaı. Qazaq ejelgi babalarynyń osy túsinigin umytpaı qurmetteıdi, qadirleı­di jáne buljytpaı oryndaıdy. Ejelgi túrki jurty qazirgi biz sııaqty aptanyń besinshi kúnin emes, osylaısha aptanyń tórtinshi kúnin qaster tutqan. Tórtinshi kún aptanyń kindigi, aldy-arty teń. Tepe-teńdik – Táńiriniń tártibi. «Tıe bersin» joralǵysynyń óteshaǵy (tarıhy) jyl sanaýymyzdan burynǵy dáýirlerde jatyr. Bunyń bári dúnıe týraly ejelgi babalar túsiniginiń qurmeti úshin jasalady.

«Fılosofııa» áńgimesinde: «..topy­raq­tan tumar ildi» degen sóılem bar. Topyraq degenimiz ata-babalar arýaǵy ispetti. Biz – tiriler qaıtys bolǵan ja­qynymyzǵa bir ýys topyraq salýdy mindet sanaımyz. Bul qaıtqan kisini ata-babalar arýaǵymen tabystyrý joralǵysy. Jerdi (topyraqty) qadirleý, jerdi satpaý osydan kep shy­ǵa­dy. Ejelgi babalarymyz joryqqa at­tan­ǵanda moınyndaǵy tumaryna týǵan jer­­diń bir shókim topy­raǵyn túıip alatyn bolǵan. Mert bop, jat jerde qalǵan jaǵ­­daıda babalar arýaǵymen tabysý úshin. Keıin ǵoı tumardyń ishine jazý ja­zyl­ǵan qaǵaz salyp qoıatyn jat ádettiń jabysqany.

Almatyda turatyn qazaqtyń kópshiligi-aq aýyldan kelgender. Olardyń ishinde biz de barmyz. Keı-keıde balalyq shaǵymyz ótken qııandaǵy aýylymyzdy saǵyna­myz. Ańsaımyz. Reti kelse sonda tartyp ketkimiz keledi. Jazýshy da solaı. Ol somdaǵan keıipkerleriniń birqatary aýyldan qalaǵa qonys aýdarǵandar. «Tórt amal tirshilik» hıkaıatyndaǵy Sattar, «Úpelek» áńgimesindegi Oqap osy toptyń adamdary. Al endi bulardyń týǵan topyraqqa degen saǵynyshtary sumdyq. Almatyǵa birjola kóship kelgen soń úsh aı ótkende aýylyna barǵan Sattar men orys qatyn alǵaly týǵan jerge tabany tımegen, tek áıeli ólip, ózi jetpistiń jalyna jarmasqanda ǵana elge jetken Oqaptyń týǵan jerdiń árbir butasy men árbir tasyna esi ketip, eljireı qaraýyn sheber sýrettegen. Bári de óz basynan ótken jaǵdaı ǵoı.

Osy taqyrypty tolǵaǵan áńgimele­rin­de qalalyq bolǵan aýyl adamynyń psıholo­gııalyq hal-ahýalyna mán be­redi. Aýyl men qalany teńestirý degen bu­rynǵy ıdeıa­nyń bos sóz ekenin oqýshy sanasyna oqıǵalar arqyly jetkizýi ılanymdy. Hıkaıattyń túıinin ataýy aıtyp tur. Táńiri adamnan adamdy aıyrady, adamdy adamǵa qosady. Adamdy adamnan bóledi, adamdy adammen kóbeıtedi. Osy tórt amaldyń máńgilik qaıtalanyp kelip otyrýyn júrim (ómir) deımiz. «Qosý, alý, bólý, kóbeıtýsiz ómir joq». «Tórt amalymyz túgel bolsa kósh­ten qalmaımyz», deıdi «Tórt amal tir­shi­lik» hıkaıatyndaǵy matematık ǵalym Japal.

Jotaly jetpis jasqa tolǵan jazýshy Qýandyq Túmenbaıdyń jıyrma shaqty tom bolatyn shyǵarmalar jınaǵyn oqý barysynda osynaý ómirdiń dúrs-dúrs etken júrek soǵysyn sezinip otyrasyń.

Nurlybek SAMATULY,

«Tań-Sholpan» jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy