«Qońyr-qońyr kúı tyńdap em jasymda…»

Sorda qalǵan iz

Tereń oı qushaǵynda júretin aqyn­nyń ákesi Sabyr Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵysqa attanyp, maıdan dalasynan oralmaǵan. Bul árıne, ákeniń ystyq alaqanyn ańsaǵan Jumeken aqyndy muńǵa toly tereń oıǵa jetelegeni daýsyz edi. Nájimeden qarttyń júregi surapyl soǵystyń mıllıondardy maıdan dalasynda qaldyratynyn sezdi me eken, uly Sabyrdy aýyl irgesindegi sorǵa ertip barǵan. Sol sorǵa balasynyń taban izin bastyryp, «Seni saǵynǵanda izińdi kórip, maýqymdy basarmyn. О́zińdi kórgendeı bolarmyn, balam» dep shyǵaryp salypty.

Sordaǵy izdiń qansha ýaqyt saqtalǵany belgisiz. Biraq ákesi ulynyń taban iziniń ústine qara qazandy tóńkerip qoıypty. Atasynyń oń tizesine shyntaǵyn qoıyp, áńgimesin jalyqpaı tyńdaǵan Jumeken ákesiniń sorda qalǵan taban izin talaı kórgen shyǵar. Nájimeden qarııa ulynyń izi basylǵan sorǵa kún saıyn baryp turǵan. Tóńkerilip jatqan qazandy kóterip, balasynyń izine uzaq qarap otyrady eken.

Ákesi maıdan shebine túserden bu­ryn saǵynyshyn óleńmen jazǵan eken. Ony Jumeken de oqyǵan, qońyr muńǵa toly syrshyl júregine saqtaǵan shy­ǵar. «Bala kezimde ákemniń qalyń dáp­terge jazyp, atama joldaǵan óleńde­rin oqyp otyrýshy edik. Ákem alty aı áskerı daıyndyqta júrgende aýylǵa saǵynyshyn óleńmen jazatyn bolǵan ǵoı. Maıdanǵa túskennen keıin hat-ha­bar kelmegen. Ákemniń sol óleń dápterin joǵaltyp aldyq. Jumekenniń óleń jazýyna ákemniń áseri boldy-aý deımin. Ol tipti bala bolyp oınamaýshy edi. Únemi qolynan dombyrany tastamaı, baıaý tartylatyn kúılerdi shertetin. Udaıy tereń oıǵa batyp júretin. Sol kezde aǵataıymnyń júrek túkpirin­­de poezııanyń alǵashqy shýmaqtary ja­zylǵan bolar-aý». Muny Jumekenniń artynan ergen qaryndasynyń biri Sábıla aıtyp bergen edi.

Júregi saǵynyshqa toly aqyn atasyn qatty jaqsy kórgeni anyq. О́ıtkeni ákesinen góri atasynyń tárbıesin kóp kórdi. Atasy da nemeresiniń mańdaıynan súıip, ulynyń kózi men tuıaǵy sanady.

Aqynnyń baýyry Qıbatola Qaıyr­medenov birneshe jyl buryn mynadaı oqıǵany áńgimelep berdi. «Kámelet jasyna tolǵan Jumekendi aýdandyq áskerı komıssarıatqa shaqyrǵanda, atasy birge erip barǵan. Qatarlastarymen áskerge attanǵaly turǵanda, Nájimeden qart qulap qalǵan. Soǵysqa ketken ulynan aırylǵan qarııa endi nemeresin áskerge jibergisi kelmegen ǵoı. Atamyz nemeresin áskerge jibermeımin deı almaıdy. Biraq jiberýge qımaıdy. Sol kezdiń adamdary adamgershilik uǵymynan attamaıdy ǵoı. Áskerı komıssarıattyń jaýapty qyzmetkeri atamyzdyń júregindegi alańyn túsinip, kóńilin qaldyrǵysy kelmegen shyǵar, Jumekendi áskerge barýdan bosatyp jiberipti», degen edi ol.

Ánurannyń alǵashqy nusqasynyń avtory

Únemi oı ústinde júrgen aqyn­nyń shyǵarmashylyǵyn zerttegen jume­kentanýshy, ǵalym Qadir Júsiptiń piki­rine súıensek, Jumeken aldymen joǵary bilim alýdy maqsat etken. Alaıda ulttyq ýnıversıtetten bilim alýǵa umtylǵan alǵashqy qadamy sátsiz bolǵan. Munyń sebebi nede?

«Joǵary oqý ornyna emtıhan tapsyrǵanda, shyǵarma jazǵan. Sol shyǵarmasyna tógilgen sııanyń kesiri­nen alǵashqy jyly oqýǵa túse almaı qalǵan. Bul aqynnyń júregine zildeı júk túsirdi. Oqýǵa túse almaǵanyna nalyp, aryq janynda otyrǵan Jumeken­di Ǵubaıdolla degen qazaq ofıseri úıi­ne ertip aparǵan eken. Keıin Qaraǵan­dy­daǵy shahtaǵa jumysqa ornalasýǵa joldama alýyna osy Ǵubaıdolla esim­di ofıser uıytqy bolypty. Shahtada jumys istep júrgende Jumeken kór­kem­ónerpazdar úıirmesine qatysqan. Bala kúninen serik etken dombyramen kúıdi sheber shertkenin kórgen oblys basshylarynyń biri konservatorııa­ǵa túsýine keńes beripti. Keıin ózi tańda­ǵan oqýǵa túsip, sodan soń ǵana ádebı ortaǵa tanyldy. Aqynnyń temirqazyǵy – ar, monologtarynyń bas keıipkeri – adam, al tabıǵatyndaǵy bir erekshe­lik – eksperımentshildigi. Jumeken­niń kibirtik kúı, kelte qaıyrylǵan oı, qys­qa poetıkalyq sheshimderge kóńili tolmaǵan. Onyń aqyndyq bolmysy basqasha mánerde sheshile shalqýdy ańsady», deıdi Q.Júsip.

Ǵalymnyń pikirinshe, ózge aqyn-jazýshylar sekildi Jumekenniń de júregi el úshin eljirep turatyn. Aqyn­nyń elshildigi men ultjandylyǵy shy­ǵarmalaryna arqaý boldy. Sonyń bir dáleli – «Meniń Qazaqstanym» óleńi. Aqyn táýelsiz elimizdiń Ánuranyna aınal­ǵan rýhty óleńiniń alǵashqy nus­qasyn 21 jasynda jazǵan.

Jyr jampozynyń poezııasy qazaq ádebıetiniń kórnekti ókilderinen la­ıyqty baǵasyn aldy. Máselen, qazaq­tyń kórnekti aqyny Ábdilda Tájibaev onyń bolmysyn «Jumeken – sóz joq, eshkimge uqsamaıtyn, ózindik aqyndyq jaratylysy, ózindik beınesi bar, kóp oılap, kóp oqıtyn, kóp izdenetin aqyn», dep baǵalaǵan.

«Men úshin Jumeken poezııasy – áldeqaıda kúrdeli, múlde jańa, tosyn poe­­zııa. Ony túsiný úshin belgili bir deń­geıde daıyndyq kerek. Jumeken poe­zııasy meni ózindik shúńet tereńdigi­men baýraıdy. Qaı ýaqytta da tereńdikti ıgerý qıyn. Tereńdik áli alyna qoıǵan joq. Muhıttyń eń tereń tusy on bir myń metr. Oǵan eholokasııa bolmasa, ishinde adamy bar barokamera jete qoıǵan joq. О́ıtkeni tereńdiktiń qysymy qandaı bir bolmasyn barokameralaryńyzdy ­sy­­­ǵyp, qabystyryp jiberedi. Shydat­paıdy. ­­­­Qaı tereńdik te, sonyń ishinde adam ­jany­­nyń tereńdikteri de osyndaı «minezge» ­­ıe. Jumeken, mine, osyndaı qysymy ­ala­pat tereńdikterde ju­mys istegen aqyn. ­Iаǵnı tereńdikke je­tý­de, onda jumys isteý d­e, ol jerde ja­zylǵan jyr da kúrdeli, ­tylsym» degen edi Memleket­tik syılyqtyń laýreaty Temirhan Medetbek.

Al abyz Ábish Kekilbaevtyń piki­ri Jumekenniń bolmysyn bar qy­ry­nan ashyp tur. «Men óz basym qa­zaq poe­zııasynyń kerýenin kópten kóz jaz­­baı baıqap, qadaǵalap, oqyp oty­ratyn­dar­dyń birimin. Ondaǵy ár «túıe­niń» aıaq alysy men ár «teńniń» ishinde ne jat­qany kóp rette maǵan aıtqyzbaı-aq bel­gili bolyp turatyn da jaıy bar. Bir­qata­rynyń jyryn oqyp: «Apyr-aı, bu­dan bundaıdy kúte qoıǵan joq edim», deısiń. Úshinshi bireýlerine: «Bu­dan artyq ne kútýte bolady», deısiń. Al Jumeken Nájimedenov bundaı úsh toptyń úsheýine de jatpaıdy. Ol kitaptan-kitapqa aýysqan saıyn, are­na­ǵa ár shyqqan saıyn snarıadyna qo­sym­sha gır qosyp otyratyn shtan­gıst syndy: apyr-aı, osy joly qaıter eken dep, qaradaı qypylyqtatyp otyra­dy. Onyń qolyndaǵy snarıad – kádimgi siz ben biz bastan keshirip otyrǵan, siz ben biz­ge deıin de myń-myń talaılardyń uı­qy­syn buzatyn kúndelikti qarabaıyr tir­shiliktiń qashan da qarapaıym, qashan da eleýsiz, sondyqtan da úırenshikti, son­dyqtan da shytyrman, sondyqtan da kúr­deli shyndyqtary», degen zańǵar jazýshy.

«Dala degen doktorǵa kórineıin»

Jumekenniń bolmysy jumbaq bolyp jaratylǵan sekildi. Ony kezinde aqyn-jazýshylar da joqqa shyǵarmaǵan. Buǵan onyń únemi oı ústinde júretini, aıtys-tartysqa toly basqosýlardan bo­ıyn salǵany sebep bolǵan shyǵar. ­Muny Alataýdyń aqbas shyńyndaı qy­ran aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń «Jume­ken – jumbaq aqyn. Tamyryn tereń sal­ǵan, oıǵa baı, tilge sarań sýretker. Aqyndarǵa tán shalqý, tebirenis-tolǵanystyń ózi de qupııa, jasyryn. Oqýshysynyń qolyna tereńde jatqan oıynyń bir ushyn ustatady da, arǵy jaǵyn óziń tap degendeı jaılap shyǵaryp salady» degeni aıshyqtap tur.

Osyndaı sátterdegi saǵynyshy «Qońyr dápterinde» aıqyn kórinedi. Aqyn júregin mazalaǵan qońyrqaı oıdy «Qońyr tús» degen óleńinde sýrettedi.

«Qońyr sheshem qońyr keshti jamylyp,

kózin sýlap qalyp edi qamyǵyp.

Qońyr jolǵa túsip edim men óstip,

qońyrqaı oı maza berer emes túk.

Qońyraıyp jatyr alda jol áli,

keýdem keıde qońyr jyrǵa tolady.

Qońyr ánmen qazaq besik terbetip,

órgizipti-aý, qońyr-qońyr balany.

Qońyr kúpi, qońyr dala, qońyr ún...

qońyr kúımen ótip jatyr ómirim,

Qońyr kúzde qońyr sharýa-kúıbeńmen,

qońsy qonǵan qońyr qyzǵa úılengem.

Qońyr-qońyr kúı tyńdap em jasymda,

sheshem qaldy qońyr tóbe basynda.

Qoıanjonǵa qońyr ymyrt túskende,

qońyraıyp otyramyn ústelge».

Qazaq uǵymyna tán qońyr muńdy ­poezııasyna arqaý etken aqyn ózge tús­terdi jek kórgen joq. Barlyq tústiń astaryn ashqysy keldi. «Túster syry aqyn­dy qatty qyzyqtyrady. Onyń poetı­ka­lyq qııaly jeti tústiń árbireýinen ǵajap qupııalar ashqan. Bul – kez kelgen adamnyń oıyna orala bermeıtin izde­nis. Tústerdiń ózinde de biz bilmeıtin mán kóp. Aqynnyń topshylaýynsha, qara túste kontrastylyq maǵyna bar. Sur tús – jaǵympazdyqtyń belgisindeı, kók túste qarama-qarsylyq seziledi. Aqynǵa eń unamdy túster: qyzyl, qońyr, aq, sary túster. «Qońyr tús» degen shaǵyn óleńinde «qońyr» degen sózi 21 ret qaı­talanady. Bári de epıtettiń qyzmetin atqaryp, oqyrmanǵa estetıkalyq lázzat beredi. Bir sóz qansha qaıtalansa da, óleń kórkemdiligine nuqsan kelip turǵan joq. Osy «qońyr» sózi shyǵarmaǵa ulttyq nár, naqyshty órnek beretin tárizdi» deıdi jumekentanýshy ǵalym Qadir Júsip.

Qazaq poezııasynyń erekshe quby­lysy Qadir Myrza Áliniń pikiri­ne qaraǵanda, aqyn jeti tústiń árqaısy­syna «minezdeme» bergen. О́leń-sózdiń us­tasy «Jumeken «Jeti boıaýdyń» avtory retinde qazaq poezııasynda buryn-­sońdy ótken alýan aqyndardyń qaı-qaısy­syna da uqsamaıdy» depti.

Aldyńǵy býyn ókilderi men qatar­lastarynan osyndaı joǵary baǵa alǵan Jumeken únemi dalany ańsady. Tabı­ǵattyń tylsym syrlaryn, jumbaq qubylystaryn óleńine arqaý etýden jalyqpady. Osylaısha, óziniń keń da­laǵa degen saǵynyshyn jyr shýmaǵy­men sheber sýrettedi. Aqyn quddy tabıǵattyń tylsymyn qalt jiber­meı, baqylap turatyn sınoptık sekildi kórinedi.

Kóligi de, ý-shýy kóp qalada turǵan aqynnyń ańsary – dalanyń jupar ­aýasy. Barsha qazaqtyń ańsaryn «Dala degen doktorǵa kórineıin, Profes­sor emdesin shubat degen» degen joldar­men aıqyn ańǵartyp tur. Osy bir eki jolda qazaqtyń ulttyq sýsyny – shubattyń boıǵa qýat beretin dárýmen ekenin beıneli túrde áserlep jetkizedi.

Aqynnyń sóz saptaýdaǵy sheberligi ár óleńinen, ár kitabynan baıqalady. Oqyǵan jandy tánti etedi. Qazaqtyń ulttyq ónerdi dáripteý ónegesin «Kúı kitabynan» tabasyz. Al «Ulym, saǵan aıtam» jınaǵynda balasyna «Jaqsy bolsań, elińdi, Maqtaıdy jurt uqtyń ba?» dep zor jaýapkershilik arqalatady. Adamnyń minez-qulqy, alǵan tárbıesine qarap-aq jurt onyń eli týraly pikir qalyptastyratynyn astarly sózben beıneleıdi.

Jyr dúldúli ónimdi eńbek etti. Bas­tap­qyda óleńder toptamasy alǵash ret 1959 jyly jas aqyndardyń «Jas qa­nat» jınaǵyna endi. Al birinshi kitaby «Balaýsa» degen ataýmen 1961 jyly jaryqqa shyqty. Osydan soń «Sybyzǵy syry», «О́z kózimmen», «Jaryq pen jylý» , «Joq, umytýǵa bolmaıdy», «Kúı kitaby», «Mezgil áýenderi», «Qyzǵaldaq jaıly ballada», «Ulym, saǵan aıtam», «Men týǵan kún» kitaptaryn oqyrmany jaqsy qabyl­dady. Tek óleń jazýmen shektelmegen qa­lam­ger 70-jyldardyń basynda «Aq sha­ǵyl», «Kishkentaı», «Dańq pen daqpyrt» ­romandary men «Betpe-bet», «Dombyra men kóseý» povesterin usyndy. Prozadaǵy týyndylarynan keıin poezııaǵa qaıta oralyp, «Jeti boıaý», «Shýaq», «Ashyq aspan», «Qyran qııa», «Meniń Qazaqstanym» ­jyr kitaptaryn shyǵardy.

Jıyrma bir jasynda jazǵan «Meniń Qazaqstanym» óleńi Ánuranǵa aınaldy. Keshteý bolsa da shyǵarmashylyǵyna Memlekettik syılyq berildi. Atyraý qalasynda aqynnyń eńseli eskertkishi ornatyldy. Al bıyl qarashanyń sońyn­da Jumeken Nájimedenovtiń týǵanyna ­­90 jyl tolady. Sáıkestik pe, álde kez­­­deı­soqtyq pa, qazdar qıqýlap jyly jaq­qa qaıtatyn qońyr kúzde, dálirek aıtqan­da, 22 qarashada Qurmanǵazy aýdanyn­daǵy Qoshalaq dep atalatyn topyraqta ja­ryq dúnıe esigin ashqan aqyn týǵan kúni­nen ­
6 kún buryn dúnıeden ozǵan...

Atyraý oblysy