Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Serik Qýandyquly, neırohırýrgııa salasy ınnovasııalyq quraldarmen tolyqqandy jabdyqtalǵan ba? Búgingi áleýeti qalaı?
– Birden ortalyqtyń qazirgi tynysynan bastaıyn. Jyl saıyn júıke júıesiniń eń kúrdeli patologııalarymen naýqastarǵa shamamen 5000 operasııa jasalady. Elimizde alǵash ret neırohırýrgııanyń túbegeıli jańa baǵyttary – mıkroneırohırýrgııa, endovaskýlıarlyq, endoskopııalyq jáne fýnksıonaldyq neırohırýrgııa salalarymen de syrqattardy emdep, operasııa jasaı alamyz. Ortalyqta 80 jańa medısınalyq tehnologııa engizilip, sonyń arqasynda joǵary tehnologııalyq em elimizde qoljetimdi boldy. Ortalyq ashylǵanǵa deıin joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómekti qajet etetin naýqastardyń 80%-y el ishinde mundaı em-domǵa qoly jete alǵan joq. Ásirese endovaskýlıarlyq jáne hırýrgııalyq ádister arqyly mı tamyrlary aýrýlaryn emdeý bastalyp, anevrızmalar, arterıovenozdyq malformasııalar jáne basqa da kúrdeli patologııalardy emdeý isi de oń nátıje berdi. Bul baǵytta jasalǵan operasııa sany – 8000-nan astam. Klınıkada endoskopııalyq ádispen emdeý tásili de keńinen qoldanylyp keledi. Onyń ishinde endoskopııalyq transnazaldy transkranıaldy bas súıek negizine qoljetimdilik, neıronavıgasııalyq júıeni, ıntraoperasııalyq monıtorıngti qoldana otyryp mıkrohırýrgııalyq operasııalar bar. Osy ádispen jalpy 11 000-nan astam operasııa jasaldy.
Ulttyq ortalyqtyń taǵy bir iri baǵyty – omyrtqa men julyn aýrýlaryn hırýrgııalyq emdeý. Arnaıy bólimshede zamanaýı rekonstrýktıvtik operasııalar jasalyp, úmitsiz dep sanalatyn naýqastardyń ózderi aıaqtan turýǵa múmkindik aldy. Barlyǵy – 13 000-nan astam naýqasqa operasııa jasalǵan.
– Omyrtqa arasyna tıtan salyp bekitý tásili qanshalyqty tıimdi? Adam aǵzasy metaldy jatyrqamaı ma?
– 2018 jyldan bastap ortalyqta omyrtqa aýrýlaryna qoldanylatyn zamanaýı tehnologııany damytýǵa basymdyq berip kelemiz. Jalpy, qaterli isik degen kesel asqynǵanda metastazaǵa aınalady. Obyr aýrýy aǵzalarǵa tez jaıylyp, naýqastyń jaǵdaıyn birden nasharlatyp jiberedi. Omyrtqany emdeý kezinde ıaǵnı rekostrýktıvti emdeý sharasyn júrgizýge kóp ýaqyt ketedi. Al arany ashylǵan aýrý kútip turmaıtyny belgili, sát saıyn asqyna túsedi. Oılasa kele, biz omyrtqaǵa em júrgizip ýaqyt joǵaltqansha, dál sol omyrtqa pishindes jasandy súıek formasyn tıtannan jasap ornatý tıimdi ekenine kóz jetkizdik. «Qazaqstan ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasymen áriptestik baılanys ornatyp, birneshe jyldan beri tize qosyp jumys isteımiz. Osy ortalyqtyń mamandary 3D apparatpen tıtannan omyrtqa pishinin jasaıdy, biz ınnovasııalyq metall-omyrtqany naýqastarǵa salamyz. Tereńdeı uǵyndyrǵanda syrqat kemirip, ábden mújilgen omyrtqany uzaq ýaqyt emdep, operasııa jasaǵannan góri ony jiginen ajyratyp alyp tastap, ornyna tıtannan jasandy omyrtqa ornatqan, ıaǵnı ımplant áldeqaıda tıimdi. Klınıkalyq eksperımentaldy jumysty birden tájirıbege engizýge ruqsat etilmeıdi. Onyń nátıjesin sheteldiń aldyńǵy qatarly medısınalyq ortalyǵynda teksertý talaby bar.
3D basyp shyǵarý tehnologııasymen omyrtqa súıegin jeke ımplantpen almastyrýǵa baǵyttalǵan klınıko-eksperımenttik jumystarymyz nátıjeli aıaqtaldy. 4 naýqasqa operasııa jasalyp, ımplant sátti qoldanyldy. Joba «Ghalam» kompanııasymen jáne Germanııanyń Ýlm qalasyndaǵy travmatologııa jáne bıomehanıka ınstıtýtymen birlesip iske asyryldy. Bul ilkimdi jobanyń nátıjesi Astanada ótken Kongreste aıtyldy. Qazirgi tańda ádisti kommersııalyq baǵytta tájirıbege engizý jumystary júrgizilip jatyr. Omyrtqaǵa ımplant salýdyń arqasynda aıaǵynan sal bolyp júrip-turýy muńǵa aınalǵan syrqat jandardyń tabanyna jan bitip, qımyl-qozǵalysy jaqsardy, tipti ózdiginen nyq basyp adymdaıtyn deńgeıge jetkenderi de bar.
– Tórt jyl buryn osy ortalyqta iske qosylǵan gamma-pyshaqtyń artyqshylyǵy qandaı?
– 2021 jyly maýsym aıynda ortalyqta stereotaksıstik radıohırýrgııaǵa arnalǵan zamanaýı gamma-pyshaq kesheni iske qosyldy. Ol – Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz apparat. Sonymen qatar mı isikterin, tamyrlyq ári fýnksıonaldyq aýrýlardy radıohırýrgııalyq emdeýdiń «altyn standarty» sanalady. 2000-nan astam jerlesimiz ben sheteldik naýqastardyń da gamma-pyshaqpen jasalǵan emnen keıin densaýlyǵy jaqsardy. Kórshiles elderden keletin naýqastardyń sany artyp keledi. Munyń artyqshylyǵy – isik kólemi shaǵyn bolsa, qan tamyrlary qysylsa, eshqandaı operasııa jasap naýqasty kespeı gamma-pyshaq arqyly emdeımiz. Ortalyq Azııadaǵy bes memlekettiń ishinde tek bizde ǵana gamma-pyshaq bar dedik qoı. Sonyń nátıjesinde medısınalyq týrızmniń de tamyryna qan júgirip, túsetin tabysqa da edáýir septigin tıgizip otyr.
– Halyqaralyq qaýymdastyqtarmen baılanys ta nyǵaıyp keledi eken. Oǵan jýyrda elordada ótken Dúnıejúzilik kongress kezinde taǵy da kóz jetkize tústik.
– 2010 jyly qurylǵan Qazaq neırohırýrgter qaýymdastyǵy búginde Dúnıejúzilik neırohırýrgııalyq qoǵamdar federasııasynyń, Eýropalyq jáne Azııa neırohırýrgter qaýymdastyǵyna múshe.
Astanada álemdik deńgeıdegi ǵylymı is-sharalar únemi uıymdastyrylady. Munyń barlyǵy da bizdiń medısına órisin, onyń ishinde neırohırýrgııadaǵy jetistikterimizdi áıgilep, tájirıbemizdi shyńdaı túsedi. Azııa neırohırýrgteriniń H kongresin Astanada ótkizdik. Oǵan 56 memleketten 700-den asa neırohırýrg dáriger keldi. Osy jıyn kezinde Astanadaǵy ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrikmenstannyń jas neırohırýgterin daıarlaıtyn ujym dep tanyldy.
Jaqynda ótken Walter E.Dandy atyndaǵy dúnıejúzilik kongrestiń mereıtoılyq H jıyny elordada uıymdastyrylýy aıryqsha mańyzǵa ıe. 20 elden 400-den astam delegat qatysty. Olardyń qatarynda AQSh, Eýropa men Azııa elderiniń bilikti neırohırýrgteri bar. Walter E.Dandy atyndaǵy neırohırýrgııalyq qaýymdastyq 2011 jyly AQSh-ta qurylǵan. AQSh-tan Walter E.Dandy neırohırýrgııalyq qaýymdastyǵynyń prezıdenti Saleem Abdulrauf keldi. Mundaı kongreste álemniń jetekshi neırohırýrgteri zamanaýı jetistikter men ınnovasııalar jaıyn talqylap, ózara pikir almasady, tájirıbesin bólisedi. Astanada ótken kongreste 30-dan astam álemge tanymal ǵalymdar baıandama jasady. Olardyń ishinde akademık Aleksandr Konovalov (Reseı), professor Leonıd Lıhterman (Reseı), professor Memet Ozek (Túrkııa), áıgili dáriger Noor ul Owase Jeelani (Ulybrıtanııa), Piero Picozzi (Italııa), Esper Cavalheiro (Brazılııa), Luan Guoming (Qytaı) syndy álemge áıgili neırohırýrgter bar. Osy kongreste bizdiń neırohırýrgterimizdiń ǵylymı-klınıkalyq jetistikteri tanystyryldy. Eki kúndik baǵdarlamada 40-tan astam ǵylymı baıandama men pikirtalas ótti. Innovasııalyq ádister, radıohırýrgııa, kúrdeli tamyrlyq jáne onkologııalyq patologııalardy emdeý, fýnksıonaldyq jáne balalar neırohırýrgııasynyń qadaý-qadaý máselesi kóterilip, sheshý joldary aıtyldy. Kongreske qatysqan mártebeli meımandardy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev arnaıy qabyldap, salıqaly kezdesý boldy. Prezıdent forýmda: «Qazaqstan neırohırýrgııasynyń joǵary jetistikteriniń dáleli» dep atap ótti.
Walter E.Dandy qaýymdastyǵynyń dúnıejúzilik kongresin Astanada ótkizý – Qazaqstan neırohırýrgııasynyń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýynyń aıǵaǵy. Bul – bilim berý, tájirıbe almasý, sondaı-aq tehnologııalardy engizý men kúrdeli neırohırýrgııalyq aýrýlardy emdeýde mańyzdy qadam. Elimizde neırohırýrgııa salasy árqashan memlekettiń qamqorlyǵynda ekenine sheteldik mamandar taǵy da kóz jetkizdi. Memleket basshysynyń usynysymen qurylǵan «Qazaqstan halqyna» qorynyń qarjylaı demeýimen bizdiń ortalyqta endi gıbrıdtik operasııa jasaý kesheni salynady. Medısına órisinde de tehnologııanyń damyǵany sondaı, bir mezette naýqasqa eki operasııany qatar jasaýǵa bolady. Máselen, naýqastyń basynda isik bar delik. Ony sylyp alyp tastaý kezinde kóp qan joǵaltady. Al pasıenttiń qaıta qalpyna kelýi úshin az ýaqyt ketpeıdi. Gıbrıdti operasııa jasalsa, eki birdeı top qatar kirisedi. Birinshi top qan tamyryn bekitip, qannyń aqpaýyn toqtatyp beredi, ile ekinshi brıgada birden isikti alyp tastaýǵa kirisedi. Buryn qalaı edi? Buryn qan tamyrdy bekitý úshin bir operasııa ótetin, araǵa ýaqyt salyp ekinshi ret naýqas taǵy da áýrelenetin. Kórdińiz be, gıbrıdtik operasııa jasaý óte tıimdi. Halyqtyń tegin medısınalyq em-dom alýyna ıaǵnı operasııa jasaýǵa memleketten bólinetin qarajat ta únemdeledi, pasıent te eki ret pyshaqqa túspeıdi. Osy arada aıta keter jaıt, memleket óz halqynyń em alýyna barlyq jaǵdaı jasap otyr. Bizdiń ortalyqta da el azamattaryna jasalatyn operasııalar mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý arqyly júzege asyrylady.
– Ǵylym salasyndaǵy órisimiz qanshalyqty keńeıip keledi?
– Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda 10 ǵylymı joba júzege asyryldy, 10 patent alyndy, 20 monografııa, 21 ádistemelik nusqaýlyq shyǵaryldy, 700-den astam maqala jarııalandy. Onyń ishinde 76 maqala Web of Science, Scopus bazalaryna engizildi. Sondaı-aq ortalyq júıke júıesi isikteriniń bıobanki quryldy. Bul halyqaralyq ǵylymı zertteýler júrgizýge, jańa klınıkalyq jańalyqtar ashýǵa múmkindik beredi.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýymen, Parlament Májilisiniń áleýmettik-mádenı damý komıteti depýtattarynyń bastamasymen Densaýlyq kodeksine ózgeris engizildi. Sonyń nátıjesinde ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqtarda profıldi doktorantýra mamandardy qabyldap, daıarlaýǵa múmkindik berildi. Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda nevrologııa jáne neırohırýrgııa kafedrasy ashylyp, medısınalyq joǵary oqý ornyn bitirip kelgen jas mamandardyń biliktiligin jetildirip, ǵylymı baǵytta izdenisin arttyrýǵa múmkindik týǵyzyp otyr. Kafedrada rezıdentter, jas neırohırýrgterge bilim beriledi.
– Elimizde neırohırýrgııa salasynda mamandar jetkilikti me?
– Elimizdegi neırohırýrgııa qyzmetin Ulttyq ortalyq pen 39 oblystyq jáne qalalyq aýrýhana janyndaǵy 51 bólimshe atqarady. Ortalyq omyrtqa jáne julyn hırýrgııasy, neıroonkologııadaǵy mıkroneırohırýrgııa, gemorragııalyq ınsýltti az ınvazıvti emdeý, mı men omyrtqaǵa endoskopııalyq operasııalar boıynsha 69 tehnologııany óńirlerge engizdi. Myńdaǵan naýqas óńirlerde osy emdi aldy. Sonymen qatar sanıtarlyq avıasııa arqyly shuǵyl kómek, dárigerlerdiń biliktiligin arttyrý, aımaqtarǵa konsýltasııalyq kómek pen sheberlik sabaqtary uıymdastyrylyp keledi. Jyldar boıy 100-den astam óńirlik issapar, 100-den astam operasııa jasaldy.
Osydan 17 jyl buryn Astana qalasynan Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵyn ashqandaǵy basty maqsattyń biri – básekege qabiletti jas mamandardy daıarlaý edi. Búginge deıin rezıdentýra baǵdarlamasymen 92 túlek – 65 neırohırýrg pen 27 nevrolog daıarlandy. Qazir taǵy 42 rezıdent bilim alyp jatyr. 2 400-den astam maman biliktiligin arttyrdy, 80-nen astamy qaıta daıarlaýdan ótti. 50-den astam sheberlik sabaǵy ótkizilip, oǵan 1 100-den astam tyńdaýshy qatysty. Osyndaı jumystyń nátıjesinde jaýapkershiligi joǵary, óte kúrdeli operasııalardy jasaıtyn jas neırohırýrgter shoǵyry qalyptasty. Ulttyq neırohırýrgııalyq ortalyqta kúrdeli degen keıbir operasııany maǵan qaratpaı-aq bilikti de bilimdi jas mamandar ózderi jasaı beredi. О́ńirlerde de kadr tapshylyǵy joq, aımaqtarda bilikti neırohırýrgter, jumylǵan judyryqtaı birligi bekem ujym bar. Eger osy yntymaqty ujym bolmasa, bir neırohırýrg bir jylda 5 myń operasııa jasaı ala ma? Árıne, joq! Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda alty bólimshe bar. Bulardyń árqaısynda bilikti mamandar jumys isteıdi. Mıdaǵy isikti sylyp tastaýdy sheber meńgergenderdiń bólimshesinde, julyn, omyrtqa aýrýlaryna em jasaıtyn neırohırýrgter bólimshesinde, qan tamyrlary men fýnksıonaldyq aýrýlardy emdeıtin top shoǵyrlanǵan bólimsheniń de mamandary joǵary sanatty dárigerler. Keıingi jyldary bizdiń ortalyqta parkınson aýrýyn hırýrgııalyq emdeý tásili bir izge túsip, 600-den astam operasııa jasaldy. Epılepsııaǵa shaldyqqandardy da dál osyndaı jolmen syrqatynan aıyqtyrý qarqyn alyp keledi. Búginde mundaı naýqastarǵa 500-den astam operasııa jasaldy. Balalar neırohırýrgııasy bóliminde jańa týǵan nárestelerge mı patologııalaryn emdeý jasalyp, endoskopııalyq operasııalarǵa basymdyq beriledi. Sonymen qatar mınımaldy ınvazıvti ádister arqyly em-shara bólimshesi ashyldy. Keıbir operasııalar jeńil ótip, naýqasty ortalyqta uzaq ustamaı birer kúnde úıine qaıtarýǵa bolady. Mine, sondaı asa kúrdeli dep sanalmaıtyn operasııalar osy shaǵyn ınvazıvti bólimshede jasalady. Ońaltý bólimshesi de bar. Bizge kóbinese aımaqtardan keletin naýqastardyń úlesi basym. Árıne, olarǵa kúrdeli operasııa jasaǵan soń birden úıine jibere almaımyz. Taǵy birneshe ýaqyt baqylaýda, dárigerlerdiń qadaǵalaýynda bolýy úshin osy ońaltý bólimshesine aýystyrylady. Munyń barlyǵy da memlekettiń el azamattaryna degen orasan qamqorlyǵynyń belgisi.
Ortalyq tek jerlesterimizge ǵana emes, sheteldik naýqastarǵa da kómek kórsetedi. 17 jyl ishinde 500-den astam shetel azamaty em aldy. Olardyń qatarynda Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Ýkraına, Grýzııa, Germanııa, AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Nıgerııa, Kanada, Belarýs jáne basqa elderdiń azamattary bar.
Gamma-pyshaq apparaty iske qosylǵannan beri kórshi elderden keletin naýqastar kóbeıdi. Osyǵan baılanysty aımaq elderine medısınalyq kómek kórsetý úshin úkimetaralyq kelisimder de jasalyp jatyr. Munyń barlyǵy medısınalyq týrızmnen keletin tabysty eseleı túsedi.
– Ilgeridegi bir suhbatyńyzda 5 myńnan astam operasııa jasaǵanyńyzdy aıtyp edińiz. Suraǵym kelgeni, este qalarlyq, tańǵajaıyp oqıǵaǵa toly operasııany bastan ótkerdińiz be?
– Bizdiń ortalyqta TMD keńistiginde alǵashqylardyń biri bolyp júkti áıelderge – ana men balany aman alyp qalý maqsatynda erekshe operasııa jasaldy. 2008 jyly júktiliginiń 9 aıy kezinde anevrızmasy jarylǵan áıelge bir mezgilde operasııa men bosandyrý qatar júrgizildi. Búginde ana men bala deni saý. Pasıenttiń qursaǵyna bitkeni tula boıy tuńǵysh balasy eken. Aıy-kúni jaqyn qalǵanda ınsýlt alyp, basyndaǵy isik jarylyp ketedi. Perzenthanadaǵy dárigerler ne bala aman qalady bolmasa anasynyń janyn alyp qalý úshin ishtegi sábıdiń ómirine qater tónetinin bilip qatty alańdaıdy. Bizdiń ortalyqqa habarlasyp, pasıentti jetkizdi. Syn sátinde bizge zor jaýapkershilik júkteldi. Eki birdeı ǵumyrdyń taǵdyry dárigerlerdiń qolynda. Irgeles qonystanǵan «Ana men bala ortalyǵynyń» bilikti mamandaryn shaqyryp keńes ótkizip, táýekelge bardyq. Elimizde tuńǵysh ret naýqasqa eki birdeı operasııa bir mezette jasaldy. Akýsher dárigerler jatyrdaǵy náresteni aman-esen jaryq dúnıege ákelgen sátte bizdiń brıgada bas mıdaǵy tamyrdyń jarylǵan bóligin alyp tastady. Keıin naýqas jansaqtaý bóliminen palataǵa aýysqanda «Men sizdi tanymadym, biraq maǵan eki birdeı ómir syıladyńyz» dep qolymdy qysyp alǵysyn aıtty. «Men de sizdi tanymaımyn, alaıda bizdiń ar aldyndaǵy paryzymyz – naýqastyń syrqatynan aıyqtyrý» dep jaýap qattym. Qazir sol náreste túbit murty tebindep jigit boldy, anasy ekeýi ortalyqqa kelip turady.
Ártúrli merzimdegi júktilik kezinde áıelderge mı men julyn patologııalaryna operasııa jasalyp, pasıenttiń de qursaǵyndaǵy sharananyń da ómirine qater tóndirmeı júzege asyrǵan mundaı operasııalardy oılasam, júregimdi qozǵap jiberedi. Dárigerler de jumyr basty pende. Keıde tańnan keshke deıin tabanyńnan tik turyp operasııa tóseginde jatqan naýqasqa jasaǵan operasııa sátsiz bolǵanyn kórgennen asqan aýyrtpalyq joq. Janyńdy jegideı jeıdi. Biraq borkemiktenip otyra berýge múlde bolmaıdy, erteńine taǵy da jaýapkershiligi zor operasııa kútip turady. О́mirdiń aǵysy osyndaı.
Áńgimelesken –
Qýat ÁÝESBAI,
«Egemen Qazaqstan»
