Adam kapıtalyn óristetýdiń aıryqsha mindetteri

Memleket basshysy qazir dúnıejúzinde jasandy ın­tel­lektiniń qarqyndy damýyna baılanysty sıpaty múlde jańa tehnologııalyq ózgerister bolyp jatqanyn atap ótti. Soǵan oraı, Úkimetke ekonomıkanyń barlyq salasyn jańǵyrtý úshin jappaı jasandy ıntellektini engizý qajettigin tapsyrdy.

«Aldaǵy úsh jyldyń ishinde Qazaqstan sıfrlyq memleketke aınalýyn basshylyqqa alýy­myz kerek. Bul – aıqyn ári ózgermeıtin maqsat. Biz jappaı sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt tehnologııasyn barynsha engizý arqyly ekonomıkany jańǵyrtýymyz qajet. Sondyqtan qazirgi quzyr­ly mınıstrliktiń negizinde Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligin qurý qajet dep sanaımyn. Jańa mınıstrlikti Premer-mınıstrdiń orynbasary deń­geıindegi maman basqarýy kerek. Úkimet ekonomıkanyń barlyq salasyn jańǵyrtý úshin jappaı jasandy ıntellektini engizýi qajet. Qazaqstandy báse­kege qabiletti el retinde damyta­myz desek, jumysymyzdy jańa­sha tásilmen júrgizýimiz kerek», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Jasandy ıntellekt sala­syndaǵy bul bastama negizin­de júzege asyrylatyn jańalyqtar – eldiń damýyna tikeleı áser etetin óte tıimdi jol. Qazir onsyz jahandyq básekege tótep berý múmkin emes. Ozyq tehnolo­gııalar ult derbestiginiń kepiline, ekonomıkalyq ósimniń qozǵaý­shy kúshine aınalyp keledi. Son­dyqtan Prezıdenttiń bul bastamasyn qoldaımyz jáne Qazaqstandy básekege qabiletti el retinde tanytýǵa, Eýrazııadaǵy sıfrlyq habqa aınalýyn júzege asyrýǵa tikeleı atsalysamyz.

Sıfrlyq tehnologııa­lar­dyń qarqyndy damýy men jahandyq básekelestik jaǵ­daıynda jasandy ıntellekt (JI) avtomattandyrý quraly ǵana emes, ulttyq táýelsizdiktiń, ekonomıkalyq trans­formasııanyń jáne zııat­kerlik kóshbasshylyqtyń fak­tory bolyp otyr. Memleket basshysynyń Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligin qurý jónindegi bastamasy – elimiz úshin jańa kókjıekterdi ashatyn ýaqtyly jáne strategııalyq turǵydan durys qadam.

Alaıda bul saladaǵy tabys  ınstıtýsıonaldyq she­shimder­ge ǵana emes, memleket, ǵylym, bıznes pen qoǵam arasyndaǵy tereń sıner­gııa­ǵa da baılanys­ty. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Ult­tyq ǵylym akademııasy (UǴA) jańa mınıstrlik, akade­mııa­lyq qaýymdastyq, Nazarbaev ýnıversıtetindegi Intellek­týal­dyq júıeler jáne jasandy ıntel­lekt ınstıtýty (ISSAI) jáne ózge de zertteý orta­lyq­tary arasyndaǵy vedomstvo­aralyq úılestirýdi kúsheıtýdiń qajet­tigin atap kórsetedi. Ǵalym­dar, ınje­nerler, kásipkerler men mem­lekettik qyzmetshilerdiń kúsh-jigerin biriktirý ǵana or­nyq­ty ári básekege qabiletti JI-eko­júıeni qurýǵa múmkindik beredi.

Negizgi syn-qaterlerdiń biri – etıkalyq jáne quqyqtyq sheń­berlerdi qalyptastyrý. JI múmkindiktermen qatar, qaýip-qaterlerdi de alyp keledi: algorıtmderdiń bir­jaq­tylyǵy, derekterdiń ta­ra­lyp ketýi, ashyqtyqtyń bol­maýy. Osyǵan baılanysty Ja­sandy ıntellekt etıkasy jónindegi Ulttyq keńes qurý usynylady. Onyń basty mindeti – normatıvtik-quqyqtyq bazany ázirleý, algorıtmderdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jáne azamattardyń jeke derek­terin qorǵaý. Keńes quramyna ǵylym, azamattyq qoǵam, bıznes jáne memlekettik organdar ókilderi enýge tıis, al onyń sheshimderi strategııalyq qu­jattar men standarttarǵa engizilýi qajet.

Uzaqmerzimdi tehnolo­gııalyq táýelsizdikti qamta­masyz etý úshin DeepTech jáne irgeli zertteýlerge erekshe nazar aýdarý qajet. Qazaq tiline, etnomádenı erek­she­likterge, agrarlyq sektor men ekologııalyq monıtorıngke baǵyttalǵan qoldanbaly jáne teorııalyq ázirlemeler­di qarjylandyrýdy arttyrý dás­túrli ekonomıkalyq sala­­larǵa arnalǵan biregeı sheshim­der jasaýǵa jol ashady. Bul – syrtqy sıfrlyq platformalar men algorıtmderge táýeldilik artyp otyrǵan jaǵdaıda erekshe mańyzdy.

Osy turǵyda UǴA jasandy ıntellektiniń ozyq ba­ǵyt­taryn damytýǵa baǵyt­tal­ǵan birqatar bastamany iske asyryp otyr. Qytaı ǵy­lym akademııasynyń akad­e­mıkterimen, Chjeszıan tehno­logııalyq ýnıversıtetimen jáne QHR-dyń joǵary tehno­logııalyq kompanııalarymen birlesip qurylǵan Keńis­tiktik-ýaqyttyq jasandy ıntel­lekt jáne turaqty damý jónindegi halyqaralyq birlesken zerthanasy klımattyq ssenarıılerden bastap, ýrbanıstıkalyq jáne bıomedısınalyq modeldeýlerge deıingi kúrdeli prosesterdi modeldeýmen aınalysady. Geoanalıtıka ádisteri, grafolyq neırojeli­ler jáne mýltıagenttik modelder paıdalanylady, olar­dyń kómegimen naqty ýaqyt rejiminde pro­sesterdi boljaý men ońtaı­landyrý júzege asyrylady. Bul jumysty «DeepBas» platformasy tolyqtyrady — ult­tyq konteks­ke beıimdelgen tereń bilim bazasy men oqytý modelderin qurýǵa baǵyttalǵan qazaqstandyq bastama. Bul tehnologııalar tótenshe jaǵdaı­lardy boljaý, tabıǵı resýrstardy monıtorıngteý, sý jáne energetıkalyq júıelerdi bas­qarý, sondaı-aq jalpy turaqty damýdy qamtamasyz etý sekildi mańyzdy mindetterdi sheshýge múmkindik beredi.

Bul jobaǵa Qytaı tarapynan salynatyn ınvestısııa kólemi 1 mlrd ıýan nemese 70 mrld teńgeni qurap otyr.

Osylaısha, Qazaqstan jańa kezeńniń tabaldyryǵynda tur — sıfrlyq tutyný­dan tehnologııalyq kóshbasshy­lyqqa ótý. Jasandy ıntellekt jeke sala ǵana emes, ǵylym­dy, mádenıetti, ekonomıka­ny jáne memlekettik basqarý­dy biriktiretin ulttyq strate­gııa­nyń ózegi bolýǵa tıis. Dál qazir ınstıtýsıonaldyq qaıta pishindeý kezeńinde qazaq­standyq JI-ekojúıeniń ornyq­tylyǵyn, ashyqtyǵyn jáne jahandyq básekege qabi­letti­ligin qamtamasyz ete­tin irge­tas­ty qalaý aıryqsha mańyzdy.

Sonymen birge Memleket basshysy ekonomıkany jan-jaqty jańǵyrtý adam kapıtalyn damytýǵa qatys­ty jańa mindetter júk­teı­tinine aıryq­sha mán berdi. «Úkimet daryndy zertteýshilerdi qoldaý úshin qosymsha sharalar qabyl­daýǵa tıis. Bilikti mamandary­myzdy elge qaıtarýdyń tıim­di tásilderin oılastyryp, qol­da­nysqa engizý kerek. Kadr tapshylyǵyn joıý úshin kóshi-qon saıasatyn da qaıta qaraǵan jón. Shetelden elimizdi damytýǵa úles qosa alatyn myqty mamandardy ultyna qaramaı tartý – óte mańyzdy mindet. Olardyń Qazaqstanda qalýy­na jaǵdaı jasaý kerek. Sebe­bi bizge bilikti mamandar óte qajet. Ásirese tehnıkalyq mamandyqtardy meńgergen óz isiniń naǵyz sheberleri kerek. Qazirgi tilmen aıtsaq, «sapasy joǵary adam resýrsy» qajet. О́ıtkeni bilik­ti, sanaly adamdar – ulttyq ekonomıkanyń arqaýy, el bolashaǵynyń kepili», dep atap ótti.

Daryndy zertteýshiler, bilikti ǵalymdar men mamandardy elge qaıtarý baǵytynda Ulttyq ǵylym akademııasy sheteldik tájirıbeni zerdelep, ókiletti organǵa naqty usy­nystar bergen, bul rette talantty jas otandastardyń elde qalýy úshin laıyqty jaǵdaı, eń bastysy tıisti atmosfera ja­salýy qajet. Ol degenimiz – ma­mandardyń álemdik deńgeıde zertteýler jasaýyna zamanaýı qurylǵylarmen qamtylǵan materıaldyq-tehnıkalyq baza, ınfraqurylym qajet, sodan keıin básekege qabiletti jalaqy men áleýmettik qoldaýlar.

Aqylbek Kúrishbaev,

QR Prezıdenti janyndaǵy UǴA prezıdenti