О́negeli ómir ıesi

Elimiz­degi mańyzdy isterdi sheshý osyn­daı jandardyń qolyna tıgen­de qoǵamda bereke men ynty­maq jarasymyn tabady. Zeken Ýalhanulynyń synaqqa toly ómiri men eńbek joly osyny kór­setedi. Ol ómir súrgen zaman ońaı bolǵan joq. Ujymdastyrý dáýiri, ashtyq, qýǵyn-súrgin, ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne soǵystan keıingi aýyr jyldardyń salmaǵy osy urpaqtyń moınyna tústi.

«Jaqsydan jaqsy týar jar­qyl­daǵan» degendeı, Zeken aǵanyń atasy Ádilbek Áıimuly, ákesi Ýalhan da óz zamanynda Aqsýat óńirinde bolys bolyp, elge qamqorlyǵymen tanylǵan.

Alaıda tekti áýlettiń urpaǵyn «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen uran dáýirlegen zulmat kezeńniń oty sharpydy. Ýalhannyń úlken uly Qabas «ákeńniń baılyǵyn taýyp ber» degen OGPÝ jandaıshaptarynyń qolynan qaza tapsa, Semeıde oqy­ǵan saýatty ekinshi uly Talǵatbek mektepte muǵalim bolyp júrgen jerinen jalǵan jalamen ustalyp, on bir jylǵa sottaldy. Bul az bol­ǵandaı, otyzynshy jyldardyń basynda Ýalhan ata­­myzdyń qyzy Mákenniń kúıeýin atyp tas­tady.

1926 jyly bir jasynda áke­den aıyrylǵan balasyn ertip, ana­sy Álıza Aqsýattan Úrjar aýdanyndaǵy tórkinine kóshedi. Zeken aǵamyz «О́mirimniń shyn­dyǵy» atty esteliginde Kóldeneń aýy­lyna kóship barǵanda anasy ekeýi bas­pana izdep, jeti úı aýystyrǵanyn, sońynda naǵashysy Záýrenbek qolyna kóshirip alǵanyn, segiz jasynan bastap «Svobodnyı pýt» ujymsharynda jer jyrtyp, jylqy baǵyp, aýyr jumys istegenin aıtady.

Alaıda bala kúninen taǵdyr­dyń túrli teperishin kórgen jas óren qıyndyqqa moıymaı ósti. 1942 jyly jasy on segizge tolmasa da óz erkimen maıdanǵa attandy. Frýnzedegi jaıaý ásker ýchılıshesinde oqyp, 1943 jyly Harkov mańynda alǵash urysqa qatysady. Osy jerde keskilesken qandy shaı­qas­tardyń bel ortasyn­da júrip, birneshe ret jaraqat aldy. 1944 jyldyń maýsymynda  áýe de­santy brıgadasy Karel maı­da­­nynda qaıta jasaqtalyp, jaýynger Z.Ádilbekov barlaý vzvo­­dy­na, keıin barlaý polkine aýys­tyryldy. Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, Vengrııa sııaqty birqatar eldi jaýdan azat etedi. Osy shaıqastardyń birinde qatty jaralanyp, elge oraldy. Soǵys jyldary eldiń de jaǵdaıy aýyr edi. Sondyqtan jaraqaty tolyq jazylmasa da eńbekke aralasty. Aýyldaǵy eginshiler brıgadasynda jumys istedi. Bilim­­di, kózi ashyq jas birden kóz­ge tústi. Sóıtip, ony sol jyl­dardaǵy Semeı oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hat­shysy Rýkavıshnıkovanyń usy­nysymen ujymshardyń bas­taýysh komsomol uıymynyń hatshysy etip taǵaıyndady. Odan keıin Úrjar aýdandyq komsomol komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi boldy. Al, 1952 jyly partııa músheligine ótip, Úrjar aýdandyq partııa uıy­­my­nyń nusqaýshysy qyz­me­tine qa­byldandy. Eki jyldan­ keıin bólim meń­gerýshiligine jo­ǵarylady.

Halqymyz «Aýyl – at baılar altyn qazyq» dep aıtady. Ra­synda, aýyl bizdiń kıeli altyn­ tamyrymyz. Shyn máninde, Zeken Ýalhanuly týǵan jeri – qa­zirgi Abaı oblysy Úrjar aýdany­nyń­ órkendeýine qomaqty úles qosty. Ásirese Qytaımen shekara­las shal­ǵaıdaǵy óńirdiń aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyn damytý­ǵa bel­se­ne eńbek etti. 1962 jyly Úrjar aýdan­dyq partııa ko­mı­teti­niń birin­shi hatshyly­ǵy­na­ N.E.Mo­rozov saılanyp, ol uıym­dastyrý bóliminiń meń­gerý­shisi Z.Ý.Ádil­bekovke sharýa­shy­lyǵy artta qalǵan Kalının ujymsharynyń jaǵdaıyn tek­serip, anyqtama jazýdy tapsyra­dy. Onyń daıyn­daǵan anyq­tama­sy­na birin­shi hatshy buryshtama soǵyp, aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasyna «ujymsharda jınalys ótkizip, tóraǵaǵa Ádilbekov joldas­ty usynyńyz» degen tapsyrma beredi. Osylaısha, joǵary bilimdi Zeken aǵanyń eńbek jolynyń jańa kezeńi bastaldy. Buǵan deıin atalǵan sharýa­shylyqta jergilikti halyq­tan eshkim basshylyqqa taǵaıyn­dalmaǵan. Jalpy, 1954 jylǵa deıin Úrjar aýdanynda qazaq­tar­dyń sany 15 paıyzdy ǵana quraǵan. Bul kórsetkish Qytaıdan qandastarymyz orala bastaǵan soń ózgerdi.

Jalyn atqan jas jigitti sharýa­­­­shylyǵy turalaǵan ujym­shar­­daǵy qıyn­dyq qorqyta almady. Ol úlken laýazym ıeleri­niń aldyn­da da ádil joldan taı­ǵan emes. «Qara qyldy qaq jar­ǵandaı» shyndyqty aıta bildi. Bir jaǵynan, jalań synaýshy emes, únemi túıtkildi máseleni bir­den sheshýdiń qısyndy jolyn usyn­dy. Sondyqtan onyń pikiri tyń­dalyp, joǵary basshylyq tarapynan jıi qoldaý tapty. Onyń mysaly – aýyl eńbekkerleriniń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda nysandar salý úshin Kalının ujymshar ortalyǵyn Nekrasovkadan «Birinshi maı» aýy­lyna kóshirý týraly máseleni sol kezdegi oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysyna taısalmaı aıta bildi. Nátı­jesinde, atalǵan másele aýdandyq par­tııa komıtetiniń bıýrosynda qara­lyp, usynys qabyldandy. Úsh-tórt jyl­dyń ishinde Zekenniń jetek­shiligi­men jataqhana, tur­ǵyn úıler, 300 oryndyq Mádenıet úıi, orta mektep, monsha, mashına-traktor sheberhanasy, mehanıkalandyrylǵan mal qora salyndy. Kóp keshikpeı sharýa­shylyq aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, tabysy artyp, mıllıoner atandy.

Keńestik kezeńde keńshar dırektoryn Ortalyq partııa komıteti  maquldap, aýyl shar­ýa­­shylyǵy mınıstriniń buı­ry­ǵymen taǵaıyn­dalatyn. Z.Ádilbekovtiń isker­lik, uıymdas­­ty­rýshylyq qasıetterine tánti bolǵan basshy­lyq ony 1968 jyly 60 myńnan astam qoı, 5 myń iri qara mal, 100 myń gektar jeri bar «Baqty» keń­sharyn (Maqanshy aýdanynda orna­las­qan) basqarýǵa jiberedi. Baqtyda da oǵan deıin dırektorlyqqa qazaq azama­­tynan eshkim taǵaıyndalmaǵan. Atal­ǵan keńshar respýblıka boıynsha iri sharýashylyq bol­ǵa­nyna qaramastan, shyǵynǵa batqan. Onyń ústine áskerıler «shekaradaǵy tártip» dep, shekara mańynan astyq orýǵa, shóp shabýǵa ruqsat bermeıdi. Keńshar dırektory Zeken Ádilbekov alǵashqy kúnnen osy problemany sheshýge kiristi. Sonyń arqasynda kóp jyl boıy qordalanǵan máseleler oń sheshimin tapty. Osynda qyzmet atqarǵan jyldary asyl azamattyń jańashyl­dy­ǵy jarqyrap kórindi. Onyń usynysymen keńshar ekige bólinip, «Baqty» jáne «Pogra­nıchnyı» keńsharlary qu­ryl­dy. Nátıjesinde, jańa keńshardyń ortalyǵy Aqshoqy aýy­lynda qyrýar jumys at­qaryl­dy: áleýmettik nysandar boı kóterip, uzyndyǵy 35 shaqyrym tas jol salyndy. Z.Ádilbekovtiń «Baqtydaǵy» on jyldyq eńbegi eki ret «Qurmet belgisi», «Eńbek Qyzyl Tý» ordenderimen baǵalandy. Keıin Naýalydaǵy Lenın atyndaǵy ujym­shardy basqardy. Eki jyl ishinde sharýa­shylyqtaǵy barlyq jumysty retke kel­tirip, aýdan kóleminde ozat ujym­­shar­ǵa aınaldyrdy.

Halqymyzda «Aǵashtan jemis kút­seń butaǵyn syndyrma, adam­nan úmit kútseń kóńilin qaldyr­ma» degen dana sóz bar. Osy qa­ǵı­dany basshylyqqa alǵan Zeken aǵa árdaıym jas býyndy tár­bıe­leýge basa mán berdi. Ol jas maman­dardyń mansaptyq joǵarylaýyna qolaı­ly jaǵdaı jasady, aýyl jastaryna joǵa­ry oqý oryndaryna túsýge joldama berdi. Dıplom alyp kelgen mamandar­dy qyzmetke ornalas­tyrdy. Zeken Ýalhanulynyń qamqorlyǵyn kórgen jas­tar keıin sharýashylyq basshylary re­tin­de aldyńǵy tolqyn aǵalarynyń jolyn jalǵady.

Qaı jerde qyzmet jasasa da eńbek­ker­­lerge kóshbasshy tulǵa bola bilgen maıdanger qurmetti demalysqa shyqsa da, ómirlik ustanymynan taımaı qoǵamdyq jumystarǵa belsendi atsalysty. Zeken Ýalhanuly jetekshilik etken jyldary Almatydaǵy Almaly aýdandyq ardagerler keńesi jergilikti bılikke qazynaly qarttarymyzdyń muń-muqtajyn jet­kizip, túıindi máselelerdiń sheshilýine muryndyq bolǵan tanymal qoǵamdyq uıymǵa aınaldy. Ol birneshe ret qalalyq ardagerler keńesiniń prezıdıýymyna múshelikke saılandy. Respýblıkalyq ardagerler keńesiniń IV-VI sezine qatysyp, ardagerlerdi uıymdastyrý keńesine múshe boldy. Joǵary dárejedegi zeınetker Zeken Ádilbekov memleket aldyndaǵy eńbegi men belsendi qoǵamdyq qyzmeti úshin «Dostyq» ordenimen, jıyrmaǵa jýyq medalmen marapattaldy. «Úrjar aýda­nynyń qurmetti azamaty» atandy. Tulǵanyń muratqa jetýi degen osy!

Qazaqta «Tekti týǵan jigittiń jary ózine laıyq, kerýen bas­tar jigittiń nary ózine laıyq» degen sóz bar. Zeken aǵamyz asyl jary Saharııamen 1953 jyly otbasyn quryp, bir jyldan keıin tuńǵyshy Saltanat ómirge keldi. 1956 jyly mamyrda uly Dáýren dúnıe esigin ashty. Búginde balalarynyń bári de elge tanymal azamattar. Aıtalyq, Saltanaty men Zınaty adam ómiriniń arashasy dárigerlik mamandyqty tań­dasa, uly Dáýren Zekenuly – ekonomıka ǵylymdarynyń doktory. Ol egemendiktiń alǵashqy jyldary Joǵarǵy Keńes depýtaty bolsa, keıin Parlament Senatynyń depýtattyǵyna saılandy. Elge aıanbaı eńbek etip júrgen azamattyń biri. Odan keıingi balasy Dýman qarjy salasynda abyroıly qyzmet istedi. Ulaǵatty jandardyń nemereleri de búginde túrli salada jemisti jumys atqaryp júr.

Ámirhan RAHYMJANOV,

saıası ǵylymdar doktory, professor