Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
AEA-nyń qazirgi ahýaly
Búginde respýblıkada 14 AEA jumys isteıdi. Olardyń árqaısysy belgili bir salaǵa baǵyttalǵan. Máselen, ındýstrııalyq óndiris, hımııa, munaı-gaz óńdeý, aqparattyq tehnologııa, kólik-logıstıka jáne týrızm dep jalǵasa beredi. Sarapshylar pikirinshe, AEA áleýetin tolyq paıdalaný úshin birqatar máseleni sheshken lázim.
Keıingi jyldary eldegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarda sheteldik ınvestısııa kólemi artty, biraq olardyń basym bóligi shıkizattyq nemese jartylaı daıyn ónimderge baǵyttalǵan. Sondaı-aq AEA-da ınfraqurylymdyq jobalar iske asyrylǵanymen, keıbir aımaqtarda jol, elektr men gaz jelileri tolyq jetkizilmegen. Salyq jeńildikteri men kedendik artyqshylyqtar ınvestorǵa qolaıly bolǵanymen, jergilikti kásipkerlerdiń qatysý úlesi tómen bolyp tur.
«Mysaly, «Astana – jańa qala» men «Alataý ınnovasııalyq tehnologııalar parki» sekildi aımaqtar salystyrmaly túrde joǵary tıimdilik kórsetip keledi, al keıbir aımaqtarda óndiris qýaty tolyq iske qosylmaǵan. Ondaǵy negizgi máseleniń biri – basqarý júıesiniń álsizdigi. Keıbir AEA-da ákimshilik rásimder kúrdeli, bıýrokratııa áli de bar. Sondaı-aq ındýstrııalyq parkterde óndiristi bastaýǵa qajetti ınfraqurylym tolyq daıyn emes. Sheteldik iri kompanııalar basym, al otandyq shaǵyn jáne orta bıznes úlesiniń azdyǵy kóńilge qaıaý túsiredi. Aımaqtardaǵy kúrdeli máseleniń biri – joǵary bilikti ınjenerler men IT-mamandardyń jetkiliksiz bolýy. Aqyr aıaǵy ondaǵy keıbir jobalar ishki naryqpen ǵana shektelip, syrtqy naryqqa shyǵýǵa daıyn emes», deıdi ekonomıst Saparbaı Dosjanuly.
Sarapshy pikirine súıene otyryp, tıimdilikti arttyrý úshin kelesi qadamdardy usynýǵa bolady.
- Basqarýdy jetildirý
AEA basqarýshy kompanııalarynyń derbestigi pen jaýapkershiligin arttyrǵan jón. «Bir tereze» qaǵıdatyn tolyq iske asyryp, ınvestorlarǵa sıfrlyq qyzmet kórsetý kerek. Táýelsiz aýdıt arqyly jobalardyń tıimdiligin jyl saıyn baǵalap otyrǵan abzal.
- Infraqurylymdy damytý
Memleket-jekemenshik áriptestik (MJÁ) aıasynda jol, elektr, gaz jáne sıfrlyq jelilerdi tolyq jetkizý kerek. AEA-lardy óńirlik kólik dálizderimen (THKB, Batys Eýropa – Batys Qytaı) ıntegrasııalaǵan jón.
- Investısııany ártaraptandyrý
Otandyq kásipkerlerge arnaıy qoldaý paketteri (jeńildetilgen nesıe, eksporttyq sýbsıdııa) berilýge tıis. Innovasııalyq salalarǵa (jasyl energetıka, bıotehnologııa, IT) kóbirek kapıtal tartý qajet.
- Kadr saıasaty
JOO-lardy AEA jobalarymen baılanystyryp, dýaldy bilimge júıesin engizip, aımaqtyq kadr ortalyqtaryn ashyp, ınjenerlik jáne sıfrlyq maman daıarlaý qajettigi týyndap tur.
- Eksporttyq áleýet
«KazakhExport» quraldary arqyly AEA ónimderin syrtqy naryqqa shyǵarý isin ulǵaıtý mańyzdy. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn paıdalanyp, Ortalyq Azııa men Eýropaǵa tikeleı logıstıka arnalaryn birtindep keńeıtý qajettigi kúsheıdi.
Ekonomıst Qasymhan Qapparovtyń aıtýynsha, halyqaralyq tájirıbede AEA-nyń birneshe túri qurylǵan.
«Eksportqa baǵyttalǵan óndiristik, erkin saýda, ındýstrıaldy klasterlerge arnalǵan óndiristik aımaqtar, ǵylymı-tehnıkalyq parkter men ınnovasııalyq aımaqtar jáne qarjy ortalyqtary bar. AEA tek salyqtyq jeńildikpen shektelmeıdi. Onyń tıimdiligi aımaqtyń naqty baǵytyna, ınfraqurylymy men jalpy ulttyq strategııaǵa saı qurylýyna baılanysty. AEA – el ishindegi arnaıy belgilengen terrıtorııa. Ol jerde salyqtyq, kedendik jáne ákimshilik rejimder eldiń basqa óńirlerinen ózgeshe bolady. Mundaı jeńildikterdiń túpki maqsaty – óndiristi damytyp, ásirese eksportqa baǵyttalǵan salalardy qoldaý», deıdi.
Álemdegi eń iri mysaldardyń biri – Qytaıdaǵy Shenchjen. 1980 jyly AEA retinde qurylǵan bul qala nebári birneshe onjyldyqta álemdegi iri tehnologııalyq ortalyqtardyń birine aınaldy. Dýbaıdaǵy Djebel-Alı erkin aımaǵy da – sátti jobalardyń qatarynda. Ol jerde 140 elden 8 myńnan astam kompanııa jumys isteıdi ári aımaq Dýbaı ekonomıkasynyń 20%-dan astamyn quraıdy. Bangladeshtiń Chıttagong aımaǵy da jeńil ónerkásiptiń damýyna úlken serpin berip, eldi álemdegi kıim eksporttaýshy alǵashqy úshtikke qosty.
AEA – ekonomıkalyq qural
Aıtylǵan mysaldardan baıqaǵanymyz – AEA-nyń tabysy tek jeńildetilgen salyqqa emes, sapaly logıstıkaǵa, naryqqa qoljetimdilik pen memlekettiń naqty strategııasyna da baılanysty. Sonymen qatar tıimdiligin baǵalaý da kásibı deńgeıde jasalýy kerek.
«Biz tek tirkelgen kompanııalardyń sanyn emes, naqty salynǵan ınvestısııa kólemin, qansha jumys orny ashylǵanyn, eksporttyń qanshalyqty artqanyn qaraýymyz qajet. Osy kórsetkishter ǵana aımaqtyń ekonomıkaǵa paıdasyn naqty kórsetedi. Sońǵy bir mańyzdy faktor – ınvestor quqyǵyn qorǵaý. AEA ishinde jumys isteıtin bıznes kelisimsharttarynyń saqtalatynyna, zańnamanyń ózgermeıtinine senimdi bolýy kerek. Táýelsiz arbıtraj arqyly daýlardy sheshý múmkindigi bolýy shart. Eger quqyqtyq baza senim týdyrmasa, eshqandaı salyq jeńildigi ınvestordy ustap qala almaıdy», deıdi Q.Qapparov.
Onyń paıymynsha, tıimdi AEA – bul jaı ǵana salyqsyz aımaq emes, bul – ulttyq strategııaǵa kiriktirilgen, myqty ınfraqurylymy bar, ashyq basqarylatyn ári naqty nátıjelerimen ólshenetin ekonomıkalyq qural. Osyndaı jaǵdaıda ǵana AEA shyn máninde el ekonomıkasynyń ósý núktesine aınalady.
Elde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar áleýetin tolyq ashý úshin:
- Basqarýdy jetildirý;
- Infraqurylymdy tolyq aıaqtaý;
- Otandyq kásipkerler qatysýyn arttyrý;
- Maman daıarlaý júıesin kúsheıtý;
- Eksporttyq baǵdardy keńeıtý óte mańyzdy bolyp tur dep tujyrymdaýǵa bolatyn sııaqty.
Eger osy sharalar júıeli túrde júzege asyrylsa, AEA eldiń ónerkásiptik-ınnovasııalyq damýynyń lokomotıvine aınalyp, ekonomıkalyq ósimniń jańa draıverin qalyptastyra alady.
