Bastama – oń, baǵyt – aıqyn

Birinshiden, jańa ınvestısııa­lyq kezeń bastalady. Iаǵnı elge mıl­lıard­taǵan dollar qarjy tartyp, ony naqty óndiristerge salýy­myz kerek. Investısııa bolmasa, jańa zaýyttar da, jańa jumys oryndary da ashylmaıdy. Ekinshi­den, «Alatau City» jobasy qolǵa alynady. Bul – jaı ǵana qurylys emes, tutas ekonomıkalyq aımaq, ınnovasııalyq qala. Munda jańa tehnologııalar, sıfrlyq she­shimder, óndirister shoǵyrlanady. Demek bul joba eldiń tehnologııalyq bolashaǵy úshin mańyzdy. Úshinshiden, ınflıasııamen kúres kúsheıedi. Halyq úshin eń ózekti máseleniń biri osy. Baǵanyń turaqsyzdyǵy turmys sapasyna áser etedi. Sondyqtan memleket negizgi áleýmettik taýarlar men qyzmetterdiń qymbattaýyna jol bermeý úshin keshendi sharalardy qolǵa almaq. Tórtinshi­den, ımportqa táýeldilikti azaıtý mańyzdy bolyp tur. Qazir biz tutynatyn taýardyń basym bóligi shetelden keledi. Al ony ózimizde óndiretin bolsaq, aqsha elimizde qalady, jumys oryndary ashylady. Bul – kez kelgen memlekettiń ekonomıkalyq táýelsizdigi úshin bas­ty shart. Besinshiden, ekonomıkany yryqtandyrý jáne kásipkerlikti damytý ózekti máselege aınalyp tur. Iаǵnı bızneske kedergi keltiretin artyq qujattar men ruqsattardy qysqartyp, kásipkerlerge erkindik berý mańyzdy der edim. Shaǵyn jáne orta bıznes kúsheımeı, el ekonomıkasy alǵa jyljymaıdy.

Prezıdent atap ótkendeı, bas­ty maqsat – 2029 jylǵa qaraı ishki jal­py ónimdi eki ese arttyrý. Bu­ǵan qoljetkizý úshin joǵary ınvestı­sııalyq belsendilik qajet. Memleket osyny qamtamasyz etýge belsene kirisedi. Basym baǵyttar da aıqyndalyp otyr. Máselen, avtomobıl jasaý, temirjol mashınalaryn shyǵarý, hımııa jáne munaı-hımııa ónerkásibi, sırek metaldardy ıgerý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý baǵytyna tyń serpin berýimiz kerek. Bul salalardyń bar­lyǵy eńbek ónimdiligi joǵary jáne álemdik básekege tótep bere alady. Eger biz osy salalardy júıeli túrde da­mytsaq, el ekonomıkasynyń turaq­tylyǵy artyp qana qoımaı, jańa sapaǵa kóteriledi.

Qazir el aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri – ınvestısııa tartý isin jańa deńgeıge shyǵarý. Bul baǵytta naqty qadamdar jasalyp jatyr. Eń aldymen, salalyq mınıstrlikter ákimdiktermen birge jumys istep, qaı óńirde qandaı jobaǵa suranys bar, qaı salaǵa qansha ınvestısııa qajet, sonyń bárin eskerip, jobalardyń naqty tizimin jasaıdy. Muny jaı jospar emes, naqty «ınvestısııaǵa tapsyrys» dep ataýǵa bolady. Onyń jalpy kólemi 5 trln teńgeden asady dep boljanyp otyr. Bul jobalardy taldaý, qurylymdaý jáne ınvestorlardy tartý isin «Báıterek» holdıngi úılestiredi. Sonymen qatar Ulttyq bankpen birlesip jańa baǵdarlama ázirlenbek. Onyń aıasynda joǵary tehnologııalyq salalarǵa 1 mlrd dol­lar­ǵa deıin ınvestısııa tartý kóz­delip otyr. Munda Ulttyq qor men ekinshi deńgeıli bankterdiń qara­jaty baǵyttalady. Budan bólek, «Bankter týraly» jańa zań jobasy daıyndalady. Ol fıntehtiń da­mýy­­na, sıfrlyq aktıvterdiń aınaly­myna jol ashyp qana qoımaı, bank­­terdiń bos qarajatyn naqty sek­torǵa baǵyttaýǵa múmkindik beredi. Mem­leket basshysy 10 kúnniń ishinde ınvestısııalyq saıasatty qaıta qaraý boıynsha sharalardy ázirleýdi tapsyrdy. Keıinnen osy negizde sapaly ınvestısııa tartýǵa basymdyq beretin túbegeıli jańartylǵan is-qımyl jospary daıyndalmaq. Al isker­lik belsendilikti arttyrý úshin jaqyn kúnderi Alataý qa­lasyna erekshe mártebe berý týra­ly Jarlyq jobasy Prezıdent Ákimshiligine usynylady. Bul sheshim qalany ınnovasııalar men ınvestısııalar ortalyǵyna aı­nal­dyrýǵa baǵyttalǵan. Alataý qa­la­sy erekshe mártebege ıe bolǵan soń, onyń qalaı jumys isteı­tini naq­ty erejeler arqyly aıqyn­dala­dy. Arnaıy Jarlyq qabyl­danǵan­nan keıin, jeke zań kúshine engenge deıin qalaǵa ýaqytsha basqa­rý tetigi engiziledi. Bul qujatta qarjy­lyq model, basqarýdyń erekshe rejimi, krıptovalıýta qoldaný múmkindigi, «Smart City» tehnologııalaryn engizý, sondaı-aq halyqaralyq standarttar boıynsha jobalaý men qurylys júrgizý qarastyrylady. Munyń bári Alataý qalasyn ınnovasııalar ortalyǵyna aınaldyryp qana qoımaı, ekologııalyq turaqtylyqty arttyrýǵa, jańa ınvestısııalar tartýǵa múmkindik beredi.

Inflıasııa máselesi – el úshin eń ózekti taqyryptyń biri. Tarıftik saıasatpen qatar iske asyrylyp jatqan ınflıasııany ba­qylaý sharalary qaı­ta qaralady. Maqsat – ishki    naryqtyq teńgerimdi ustaý, ónim aǵynyn durys retteý jáne tapshylyqqa jol bermeý. Osy turǵydan alǵanda, ınves­tısııalarǵa «tapsyrys berý» tetigi erekshe mańyzǵa ıe. Ol el ishinde kóptegen shaǵyn óndiristiń ashylýyna jaǵdaı jasap, naryqty otandyq ónimdermen tolyqtyrýǵa yqpal etedi. Ekonomıkanyń turaqty ósýi de basty mindet bolyp otyr. Bıylǵy qańtar-shilde aılarynda ósim 6,3%-ǵa jetti. Endi jyl sońyna deıin osy qarqynnan taımaý – negiz­gi maqsat. Bul jolda Úkimet pen Ulttyq bank birlesip jumys isteıdi. Jaqyn aradaǵy ortaq mindet – ınflıa­sııany 5–6% deńgeıine deıin túsirý.

Sonymen qatar ishki naryqta tapshylyq týyndamas úshin tarıftik emes retteý sharalary qoldanylady. Bul otandyq kompanııalardy shıki­zatpen qamtamasyz etip, qaıta óńdeý kólemin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Azyq-túlik óndirýshilerge saýda oryn­daryndaǵy sórelerdiń 30%-y deńgeıinde basymdyq berildi. Al memlekettik qoldaý alatyn saýda oryndary úshin talap qatańyraq: azyq-túlik sóreleriniń keminde 50%-y, azyq-túlik emes taýar sóre­leriniń 20%-y otandyq óndirýshi­lerge arnalýǵa tıis.

Elimizde óndirilgen taýarlar­dyń ótimdiligin arttyrý úshin dúken­derde «Qazaqstanda jasalǵan» degen arnaıy mańdaıshalar qoıylady. Olar kórneki jerge ornalastyrylady, satyp alýshyǵa birden kózge tú­setindeı bolýǵa tıis. Bul qadam jergilikti ónimge degen senimdi kú­sheıtip, otandyq óndi­rýshi­lerdi qoldaýǵa baǵyttal­ǵan. Eko­nomı­ka­ny yryqtandyrý jumys­ta­ry da jalǵasady. Bul dege­nimiz – kásipker­lik jolyndaǵy artyq kedergilerdi joıý. Zańnamany jeńildetip, ákim­shilik tosqaýyldardy qysqartý arqy­ly bıznestiń tynysy ashylady. Osy maqsatta arnaıy jańa qurylym – «Retteýshilik ıntellekt ortalyǵy» qurylady. Ol jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoldanyp, zańnamany tekserip, qajetsiz talaptardy qysqartyp, naqty ári tıimdi etip qaıta qurady. Bul ortalyq retteýdiń zamanaýı alańyna aınalady. Memlekettik múlik týraly zań da qaıta qaralady. Negizgi maqsat – ekonomıkadaǵy memlekettiń úlesin azaıtý. Iаǵnı memleket bızneske artyq aralaspaýy kerek, jańa kásiporyn qurýǵa tek erekshe jaǵdaıda ǵana qaty­sýǵa tıis. Bul básekeniń ádil júrýi­ne múmkindik beredi. Áleýmettik-ká­sip­kerlik korporasııalar da óńirlik damýdyń katalızatory bolyp, jergilikti jerlerde jańa óndiristerdiń ashylýyna, jumys oryndarynyń kóbeıýine jaǵdaı ja­saýǵa tıis.

Salyq salasynda da ózgerister bar. «Salyq tóleýshini súıemeldeý» degen jańa júıe zań júzinde bekitil­di. Endi salyq tóleýshiler úshin yń­ǵaıly elektrondyq servıs iske qo­sy­lady. Mysaly, jasandy ıntel­lekt arqyly tekserister júrgi­zilip, ár­túrli anyq­tamany alý jeńil­deıdi. Bul ká­sipkerler men qara­paıym azamat­tardyń ýaqytyn únem­dep, ashyqtyqty arttyrady. Úki­met osynyń bárin júzege asyrý úshin naqty merzimder men tetik­ter­di aıqyndap qoıdy. Bir sózben aıtqanda, Memleket basshy­synyń Joldaýda aıtylǵan tapsyr­mala­ry júıeli túrde oryndalyp, áleýmet­tik-ekonomıkalyq turaq­tylyqty qamta­masyz etý jumystary jalǵasa beredi.

Erlan SAǴYNAEV,

Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri