Tarıh ǵylymy eldiktiń eńsesin kóteredi

– Zııabek Ermuhanuly, el úshin, urpaq úshin tarıh ǵylymynyń mańyzy nede?

– Tarıh – ulttyń sanasy, táýelsiz memleketimizdiń tuǵyry. Kezinde Alash kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan: «Tarıh – túzý jóndi úıretýshi. Tarıh tirshilikte jolbasshy deıtinimiz osy» dep jazǵan edi. Tarıhymyz túgendelip, óz halqymyzǵa, álemge durys jetkizilse, Qazaq eliniń abyroıy eshqashan alasarmaıdy.

Prezıdent Q.K.Toqaev Ulttyq quryl­taıda tarıhty – biregeıligimizdiń mańyzdy faktory dep atap kórsetti.

Tarıh ǵylymy ótkenniń qasıetti de qasiretti kezeńinen sabaq alýǵa, ata-baba amanatyna adal bolýǵa, el men jer tutastyǵyn saqtaýǵa, memleketshil deńgeıge kóterilýge shaqyrady. Tarıh – eldik pen mádenıet ólshemi.

О́zderińizge málim, búginde jańa akademııalyq kóptomdyqtyń sátti shy­ǵýyna Memlekettik keńesshi E.T.Qarın bastaǵan bilikti redaksııalyq alqa, kóshbasshy ǵalymdar atsalysyp jatyr.

– Qazaq halqy kóne zamannan kúni búginge deıin tarıhyn qalaı saqtap keldi?

– Sońǵy 6 myń jylda Eýrazııa dalasynda kóshpeli órkenıet óristese de, mal men egin sharýashylyǵymen birge qala mádenıeti, saýda qatynasy jaqsy damy­dy. Eki myń jyldan asa tarıhy bar, órkenıet belgileri aıqyn birqatar qala­larymyz bar. Arheologııalyq zertteýler osy shaharlardyń syrtqy órkenıet yqpa­lynan tys, osy aımaqty mekendegen ejelgi halqymyzdyń jeke tabysy ekenin kórsetip otyr. Túrik qaǵanaty dáýirinde tasqa tańbalanǵan tarıhymyzdyń qupııasy ashylyp, zertteýdiń jańa arnalaryn kórsetip otyr.

Degenmen kónetúrik eskertkishteri men qazaq shejiresin álemdik eńbektermen, arheologııalyq qazba málimetterimen salystyra zertteý – ýaqyt talaby. Orta ǵasyrlardaǵy tarıhymyz qytaı, arab, parsy jazbalarynda saqtalyp, hattalyp qalǵan. Osy oraıda ınstıtýtymyz shyǵys tilderin meńgergen tarıhshylardy tartyp, tárjime mura arqyly zertteýlerdi tolyqtyra bastady.

XIII-XVI ǵasyrlardaǵy tarıhymyz Plano Karpınıden Djon Kestlge deıingi eýropalyq saıahatshy, áskerıler murasyn qaıta paryqtaýmen túgendelmek. Pallastan Falkke deıin XIX ǵasyr oqıǵalaryn kóz aldymyzǵa ákeledi. Bul – tolyǵa beretin derekter.

– Otandyq kásibı tarıhshylarǵa deıingi bastamashyl tulǵalarymyz she?

– Durys aıtasyz. Sol kezdegi ýaqyt pen jaǵdaıǵa saı ult zııalylary tarıhty túgendedi. Muhamed Haıdar Dýla­tıden Qadyrǵalı Jalaırıge deıin­gi, Shoqan men Abaıdan bastap Sháká­rim men Máshhúr-Júsipke deıingi birtýar­lar eńbegi umytylmaıdy. Á.Bókeıhan, M.Tynyshbaıuly, T.Rysqulov, S.Asfen­dııarov, N.Tórequlov, Q.Kemeńgeruly, H.Dosmuhameduly kásibı tarıhshy bolmasa da, ult tarıhyn qalyptastyrdy. Alash arystarynyń murasy keshendi zerttele berse, kóp dúnıe tabylady dep senemin.

– Endi Tarıh ınstıtýtynyń óz shejiresine keleıik. Qalyń oqyrman bilse degen derekterge toqtala ketseńiz.

– Tarıh ınstıtýty KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıaly tóralqasynyń 1945 jyly 14 tamyzdaǵy qaýlysy negizinde quryldy. 80 jyldyq tarıhymyzdyń jóni osy. Onyń arǵy bastaýynda 1933 jylǵy keńestik Ǵylym akademııasyna qarasty Qazaq ult mádenıeti ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 1936 jylǵy KSRO Ǵylym akademııasy Qazaqstan fılıalynyń tarıh sektory, 1941 jylǵy birikken Til, ádebıet jáne tarıh ınstıtýty tur.

Ǵylym akademııasy men Tarıh ınstı­týtynyń qurylýynda J.Shaıahmetov, N.Ońdasynov eńbegi men tuńǵysh ǴA prezıdenti Qanysh Sátbaev bastamasy aıqyn. Áıgili E.Bekmahanov syndy batyl tarıhshylardyń dástúri de umytylmaıdy.

– Ordalaryńyzdyń elge tanytqan ǵalymdar týraly ne aıtasyz? Jazyqsyz qýdalanǵan tulǵalar da az emes qoı.

– Bizde tarıh, arheologııa, etnografııa salalary qatar damydy. Qasań ıdeologııa ýysynda ustaǵan kez az bolmady. Bastapqy irgeli zertteýlerden ýaqyt taby baıqalsa da eshqashan qunyn joımaıdy. El tarıhy zertteýlerin júıelegen ǵalymdar qatarynda akademıkter M.Áýezov, Á.Mar­ǵulan, A.Núsipbekov, S.Pokrovskıı, R.Súleımenov, S.Iýshkov, E.Bekmahanov, G.Dahshleıger, B.Súleımenov, N.Appolova, T.Eleýov, V.Shahmatov t.b. tur.

Instıtýttyń aty men zatyn tanyt­qan­dar: N.Sábıtov, P.Galýzo, E.Dilmuha­medov, V.Shah­matov, B.Súleımenov, G.Dahshleıger, D. Kishibekov, V.Vostrov, H.Arǵynbaev, M.Asylbekov, M.Muqanov, Iý.Zýev, E.Masanov, V.Ba­sın, F.Malıkov, A.Sabyrhanov, E.Gera­sımova, M.Tursynova, N.Mıngýlov, V.Iýdın, K.Pıshýlına, K.Nurpeıisov, T.Sul­tanov, A.Elagın, S.Ibragımov, H.Aıda­rova, M.Sýshanlo, G.Sýprýnenko, T. Beı­sembıev, A.Malıavkın, V.Moıseev, V.Shýhov­sov, V.Nastıch, M.Qadyrbaev, Z.Qı­naıa­t­uly, I.Erofeeva, N.Masanov, V.Galıev, E.Ýálı­hanov, T.Balaqaev, P.Belan, T.Eleýov, S.Nurmuhamedov, Iý.Romanov, B.Sýjıkov, Á.Tóleýbaev, S.Rústemov, N.Pan t.b.

Ujym tarıhynda tar jol, taıǵaq keshý az emes. «Qazaq KSR tarıhy» eki tom­dyǵyn daıyndaý barysynda kási­bı tarıhshylarǵa «kosmopolıtızm, ultshyldyq» aıdary taǵylyp, qýdalandy. Ermuhan  Bekmahanovtyń «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» (Almaty, 1947) kitaby saıası synnan kóz ashpady. Aqyry Erekeń 1952 jyly 25 jylǵa sottaldy. Bek Súleımenov sııaqty ǵalymdarda da bas bostandyǵynan aıyryldy. Naqaq qýdalaýǵa ushyraǵan tarıhshylar qata­rynda búgingi akademık Orazaq Smaǵulov ta bol­dy. Onyń antropologııalyq zert­teý­leri kitaphana men dúkenderden alynyp órteldi.

– 1943 jyly alǵashqy akademııalyq tarıhymyz jazyldy. Buǵan atsalysqan Máskeý, Lenıngrad ǵalymdary týraly aıta ketseńiz.

– «Ár nárseniń qaıyry bar» deıdi halyq. Fashızmge qarsy soǵys bastalǵanda áıgili tarıhshy A.Pankratova bir top áriptesimen Qazaqstanǵa evakýasııalanyp, osy eńbektiń jazylýyna muryndyq boldy. Akademııalyq tarıh daıarlaýǵa M.Áýezov, Á.Marǵulan, dırektordyń orynbasary E.Bekmahanov tikeleı qatysyp, has batyr B. Momyshuly pikir bildirgeni aqıqat.

Keıin bul eńbek synǵa ushyrap, ıdeo­logııalyq teperishke tústi. Soǵys aıaqtalyp, tarıhı paradıgma ózgergende Abylaı, Kenesary «reaksııashyl» tulǵaǵa aınaldy. Aýyr jaǵdaıdy aıtýdyń ózi aýyr: tarlan tarıh kimniń ádil, kimniń ádiletsiz ekenin kórsetip berdi.

– Jurtshylyq «Akademııalyq tarıh talaı márte shyqty. Solar nege tııanaqty jazylmady?» dep surap jatady.

– Bizde «Aıtqanǵa ǵana ońaı» degen oıly sóz bar. Alaı-dúleı, birjaqty saıası júıe kezinde qorqynysh pen úreı kóp qıyndyqqa alyp keldi. Biraq tarıhshylar barynsha kásibı adaldyǵyn saqtap qaldy. 1970–1980 jyldary ázirlengen 5 tomdyq «Qazaq SSR tarıhyn» ınstıtýtymyzdy 26 jyldaı basqarǵan akademık, maıdanger Aqaı Núsipbekov úılestirgen ǵylymı top on shaqty jyldyń ishinde jazyp shyqty. Eńbek óz kezeńine saı jaqsy daıarlandy. Memlekettik syılyqqa da ıe boldy. Muny qalaı tııanaqty jazylmaǵan deı alamyz?

Táýelsizdik jyldary jazylǵan 5 tom­dyq «Qazaqstan tarıhy» da qoǵamnyń suranysyn birshama qanaǵattandyrdy. Burynǵy saıası qatelikter salqyny túzetildi. Onyń jazylýyna 15 jyldaı ýaqyt ketti. Bul bes tomdyq akademık M.Qozybaev dırektorlyǵy tusynda bastalyp, S.Májıtov áriptesimizdiń basshylyǵy kezinde aıaqtaldy. Bul kóptomdyqty daıarlaýǵa K.Baıpaqov, O.Smaǵulov, B.Kómekov, M.Ábýseıitova, J.Qasymbaev, S.Qasqabasov, M.Qoıgeldıev t.b. otyzdan asa belgili ǵalym belsene qatysty. Budan shyǵatyn qorytyndy: akademııalyq tarıhtyń ár kezeńde qaıta jazylýy – tabıǵı úderis ári ǵylym tabysy.

– Jurt kútken jańa akademııalyq kóptomdyqtyń ereksheligi nede?

– Osyǵan deıingi bes tomdyq tarıh shyqqaly 15 jyl ótipti. Sodan beri qanshama qundylyqtarymyz túgendelip, kóptegen derekter, muralar elge jetkizildi («Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynyn­da», «Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıasynda). Otandyq tarıhqa jańasha kózqaras, tyń ádisnama qalyptasty. Biz aǵa býynnyń zertteýin birjaqty synaı almaımyz. Bári – óz kezeńi úshin mańyzdy eńbek. Biraq zaman talabyna saı akademııalyq basylymdy qaıtadan jazý – eldiktiń boryshy. Birinshiden, ózgeris ne úshin kerek? 5 tomdyqty ashyp qarasańyz, búginde mańyzyn joǵaltqan feodalızm, kapıtalızm sııaqty «formasııalyq uǵymdar» tolyp júr. Ekinshiden, Táýelsizdik jyldarynda el tarıhyn jańasha zerdeleıtin jańa urpaq qalyptasty. Olar bárine tyń tal­ǵammen qaraıdy jáne álemdik tarı­hı tanymmen parallel júrgizedi. Úshin­shiden, ǵalymdarymyzdyń búgin­gi dú­nıejúzi tarıhshylarymen baılany­sy, kásibı jetilýi ult tarıhyna shy­naıy qaraýdy mindetteıdi. Jal­py, bul aka­demııalyq kóptomdyq elimiz­diń ádilettik ustanamyn, salanyń jańashyl­dyǵyn kórsetedi dep senemin.

Taǵy bir erekshelik: buryn akademııa­lyq tarıhty salanyń kásibı, aǵa býyn 30-dan asa ókili jazsa, osy joly 7 tom­dyqqa 300-ge jýyq ǵalym tartyldy. Sondaı-aq bu­ǵan Qazaqstan tarıhyn zerttep júr­gen Ýıamo Tomohıko (Japonııa), Ken­jeahmet Nurlan (AQSh), Pıter Gol­den (AQSh), Tursyn Sultanov (Reseı), mar­qum Vadım Trepavlov (Reseı), Iýlaı Shamı­loǵly (AQSh), Aleksandr Nıkolov (Bolgarııa), Ilııas Kamaloǵlý (Túrkııa), Pıanchola Nıkkolo (Italııa), Paýla Maıkls (Aýstralııa), Braýn Keıt (AQSh) t.b. álem tarıhshylary atsalysty. Dál qazir birneshe deńgeıli saraptamadan ótken osy basylym óńdeý, jetildirý úderisinde. Ǵylymı-anyqtamalyq apparaty, ıllıýstrasııasy kúsheıtilip jatyr.

– Zııabek myrza, ınstıtýttyń 80 jyl­dyǵy dese, birinshi ne eske túsedi? Osy mejege qandaı jetistikpen keldińizder?

 – Seksen jyldyq – úlken beles. Árıne, á degende ǵylymı dástúr eske túsedi. Instıtýtty ár kezderi myqty tulǵalar basqardy. S.Iýshkov, S.Pokrovskıı, I.Gorohvodatskıı, A.Núsipbekov, B.Tó­lep­baev, R.Súleımenov, M.Qozybaev, M.Qoıgeldıev, K.Burhanov, S.Májıtov, H.Ábjanov – ár esimniń orny da, jóni de bar. Árbiri óz dárejesinde mekemeni nyǵaıtýǵa úles qosty. Mysaly, 26 jyl dırektor bolǵan akademık, maıdanger Aqaı Núsipbekov – ańyz tulǵa.

Q.Aldajumanov syndy bilikti aǵa býyn ókili bir jylǵa jaqyn dırektor mindetin atqardy. Qazaqstannyń tarıhyn túgendeýge qatysty barlyq komıssııaǵa bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdary enedi. Bul da – maqtanysh. Keshegi Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi mem­lekettik komıssııa jumysy – soǵan dálel.

Ras, keıbir obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge baılanysty ınstıtýt qıyn ýaqytty bastan da keshirdi. Ǵylymı joba­larǵa konkýrs úsh jylda bir ret jarııalanyp, mamandar turaqtylyǵy álsiregen kez de boldy. Shúkir, qazir bári retteldi.

2017 jyly 23 maýsymda konkýrspen ınstıtýt dırektory qyzmetine kelgenimde eki ǵylymı granttyq joba ǵana bar eken de, onyń bireýi aıaqtalýǵa jaqyndapty.

Bereke-birliktiń kúshimen az jylda 100-ge jýyq qyzmetkeri bar tatý-tátti ujym qalyptastyrdyq. Instıtýttyń 3 fı­lıaly (Astana, Qyzyljar, Kókshetaý) jáne 16 óńirde ókildigi ashyldy.

Ujym ǵalymdarynyń eńbegine kelsek, 200-den asa monografııa, qujattar jınaǵyn shyǵaryp, kitaphanalar men ǵylymı mekemelerge tartý ettik. Sonyń ishinde Sh.Ýálıhanovtyń tańdamaly eńbegin aǵylshyn tilinde jarııaladyq. Jobany Tarıh ınstıtýty, Ulybrıtanııadaǵy Qazaq­stan elshiligi, Kembrıdj ýnıversı­teti birlesip oryndadyq. 3 tomdyq «Qazaq­stan­nyń tarıhı ensıklopedııasyn» halyqqa usyndyq. Maıdanger-akademık A.Núsipbekovtiń 5 tomdyq eńbegin basyp shyǵardyq. Keńestik Qazaqstan basshylary Jumabaı Shaıahmetov pen Dinmuhamed Qonaevqa qatysty qujattar jınaǵy men ujymdyq monografııa jarııa ettik.

Biz – Ǵylym komıtetiniń ǵylymı jobalar men maqsatty baǵdarlamalaryn turaq­ty jeńip alýshymyz. Sonyń arqa­synda qarjylandyrý eselep ósip, zert­teý­ler men basylymdar sany artyp otyr. Qazir ınstıtýttyń Ortalyq Azııa aı­maǵyndaǵy, alys jáne jaqyn shetelderdegi tanymaldyǵy artty.

Ǵylym men bilim yqpaldastyǵyna oraı 2014 jyldan Abaı atyndaǵy QazUPÝ men Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da tarıhtan PhD daıarlap kelemiz.

Memlekettik keńesshi E.Qarınniń qoldaýymen áıgili shyǵystanýshy K.Ha­fı­zovanyń «Sın ımperııasy jáne Qazaq handyǵy» atty qujattar jına­ǵyn, 52 tomdyq «Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý jónindegi Mem­l­ekettik komıssııa materıaldary (HH ǵa­syrdyń 20–50 jyldary)» atty jınaq­ty shyǵardyq. Sondaı-aq «HH ǵasyr­dyń 20–50 jyldaryndaǵy Orta Azııa res­pýblıkalarynyń aýmaǵyndaǵy qazaqtar arasyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin» atty jobany júzege asyryp, Alash qozǵalysyna arnalǵan 11 tom jınaq jarııaladyq.

Taǵy bir jańalyǵymyz: shetel arhıv­terinen shamamen kólemi 110 tom «Qazaq handyǵynyń tarıhyna qatysty arhıvtik materıaldardy» jınaqtap, word formatyna kóshirip jatyrmyz. Professor Janymhan Oshan bastaǵan ǵylymı top Ábilqaıyr, Ábilmámbet, Jolbarys, Aby­laı, Ýálı handardyń hattaryn eski ja­zýdan búgingi qaripke túsirýge kiris­ti. Kórshi elderde saqtalǵan qazaq handa­rynyń epıstolıarlyq murasy edáýir burma­lanypty. Osyny qalpyna keltirý mindeti tur. Etnologııa patrıarhy Halel Arǵynbaevtyń úsh tomdyq murasyn halyqqa usynbaqpyz.

– Ǵylymnyń qara jumysyn atqarý úshin myqty mamandar qajet. Aqań aıtqandaı, «Ult jumysy – úlken ju­mys... Úlken jumysqa kóp jumysshy kerek».

 – Tarıh ǵylymynyń qara shańyraǵy osy salada maman daıarlaýǵa jáne eldik jobalar oryndaýǵa ǵalymdardy úılestirýge múddeli.

Eń bastysy, qıyndyqtan beti qaıtpaı­tyn júzden astam qyzmetkerimiz bar. Bul – zor áleýet. Sondaı-aq parsy, qytaı, eski túrik, mánjúr, japon, polıak, aǵylshyn tilderin biletin J.Jeńis, J.Oshan, O.Qýan­baı, E.Saýyrqan, B.Ejenhan, M.Qadylbek, K.Nurtaı, B.Júnisova t.b. mamandar shaqyryldy.

Ujymdaǵy B.Kómekov, O.Smaǵulov, Q.Aldajumanov, Sh.Tileýbaev, J.Jeńis, E.Toraıǵyrov, S.Ájiǵalı, M.Áb­di­rov, N.Álimbaı, J.Ábilqojın, A.Toq­tabaı, D.Álimǵazy, O.Muhatova, A.Qudaı­bergenova, A.Qapaeva, S.Asano­va, A.Ýaltaeva, A.Abdýlına, Á.Sha­shaev, G.Orynbaeva, Z.Sadýaqasova, S.Borba­sov, D.Qasymova, M.Qalybekova, A.Qaıyp­baeva, K.Cherepanov, Ǵ.Shotanova t.b. elge jáne álemge belgili jetekshi ǵalymdardyń mańynda myqty ǵylymı mektebi tur. Jas tarıhshylardyń betalysy da qýantady.

– Dana Arıstotel «Kim ǵylymnan alǵa ozyp, adamshylyqtan artqa ketse, onyń alǵa jyljýynyń ózi – artqa jyljý» degen eken. Qazaqstanda Q.Sátbaev zamanynan ǵylymnyń, ǵylymda shákirt tárbıeleýdiń dástúri boldy. Osy iste qandaı zárýlikter bar?

– Iá, «Qazaqstan ǵylymy kóshten qaldy» dep eshkim aıta almaıdy. Úlken zárýlik – ǵylym salasyn uıymdastyrýda. Máselen, ǵylymnan shashy aǵarǵan akademıkke jaýapty qyzmette otyrǵan tájirıbesi az magıstrant ne keńes bere alady? Muhtar Áýezov pen Álkeı Marǵulan, keshegi Shapyq Shókın men Salyq Zımanov úshin shákirt tárbıeleý anyq ta tanyq eldik is bolatyn. Álbette, adamshylyq osynyń astarynda.

Strategııalyq mańyzǵa ıe úlken ujym­byz. Ǵylymmen aınalysqan soń búgingi magıstrant, PhD syrtqy uıymdardyń kómeginsiz ózimizde daıarlaný qajet dep sanaımyz. Sonaý 1946 jyly akademık Q.Sátbaevtyń tabandylyǵy arqasynda Máskeý ruqsatymen Tarıh ınstıtýty ashylǵannan bar Dıssertasııalyq keńes 2010 jyly jabyldy. Barlyq salalyq ǵylymı ınstıtýttarda solaı boldy. Osyn­daı sheshim shyǵarǵan adam ǵylym kele­shegin oılady deısiz be? Ǵylym negizi­nen ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jasalatynyn eskersek jáne qajetti ǵylymı maman daıarlaýdyń ózektiligin oılasaq, Dıssertasııalyq keńes dál osy ǴZI-dyń ózinde bolýǵa tıis.

Ǵylym salasy úılespese, kóp nár­se búlinedi. Buryn dıssertasııa taqyryp­taryn júıelep otyratyn Úılestirý (koordınasııa) keńesi jumys istegen. Bul júıe ınstıtýtta 15 jyldaı buryn jabylyp qalǵan. Qazir ár ýnıversıtet «bas basyna bı bolyp» elge de, ǵylymǵa da qajet emes, ózektiligi joq, mańyzy álsiz dıssertasııa taqyrybyn bekitip jiberetini oılantady.

Instıtýt qarqyndy damyp, qyzmet­kerler sany ósti. Alaıda ınstıtýtymyzǵa «Ǵylym ordasy» ǵımaratynan bólingen bólmeler sany sol kúıinde qaldy. HHI ǵasyrda Tarıh ınstıtýty aıadaı bir-eki qabatta emes, jeke zamanaýı ǵımaratta otyrý kerek dep esepteımin.

Ǵalymdar jyl on eki aı ǵylymı jobalardy oryndaý úshin sabylyp mate­rıal jınaıdy, jer-jerdi aralap, ǵylymı ekspedısııalarǵa shyǵady. Bizdińshe, ǵylymı jobalardy oryndaý qarjysyna tek jazý, basý t.b. ofıstik tehnıkany ǵana emes, júrip-turý tehnıkasyn da (kólik) engizgen durys. Mundaı jaǵdaı álem tájirıbesinde bar.

Árıne, keıingi jyldary ınstıtýty­myzǵa salalyq mınıstrlik pen ǵylym komıteti tarapynan, Prezıdent ákimshiligi tarapynan múmkindiginshe qoldaý kórse­tilip keledi. Al myna máseleler keshikpeı oń sheshimin tabady dep úmittenemiz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Suhbattasqan –

Dıhan Qamzabekuly