– Adamnyń boıyndaǵy qandaı qasıetti bárinen joǵary qoıasyz? Mamandardy tańdaǵanda aldymen qandaı qyryna qaraıtyn edińiz?
– Men adamnyń kishipeıildigin, ınabattylyǵyn unatamyn. Qandaı jaǵdaıda da asyp-taspaı, úlkendi syılap turǵan adamdardy qurmetteımin. Al laýazymdy qyzmetterge maman tańdaǵanda onyń iskerligin, adaldyǵyn, burynǵy qyzmetinde jetken tabysyn, sonymen qatar jańa qyzmetke degen yntasy men ózin qoldaǵan adamdardy uıatqa qaldyrmaýdy, úmitin aqtaýdy oılaı bilgenin eskeretin edim.
– О́mirińizde umytylmas áser qaldyrǵan adamdar boldy ma?
– Bul jaǵynan alǵanda ómirde jolym bolǵan baqytty janmyn. Alǵash ınstıtýtty bitirip Internasıonal keńsharyna bólimshe agronomy bolyp kirisken sátten bastap maǵan tamasha adamdar kezdesti. Keńshar tyń kóterý jyldary qurylyp, negizgi turǵyndary basqa ult ókilderi bolǵanymen, tek tórteýinen basqa barlyq maman qazaqtyń orta jastaǵy, keıbiri soǵystan kelgen azamattary boldy. Sháımerdenov degen býhgalter bolyp isteıtin aǵamyz meni birden baýyryna tartyp, basqa aǵalarymyzben de aralastyryp, qazaq dástúrimen qalaı aralasýdy, halqymyzdyń syı-qurmetiniń qalaı jasalýyn, tipti etti qalaı múshelep, tabaqqa qalaı durys tartýǵa deıin ábden úıretip, tárbıeledi. Adamgershilik dástúrimizdiń ǵajaptyǵyna qazir ózge ult ókilderi de tańdaı qaǵyp qaraıdy ǵoı. Al men sol dástúrdi Internasıonal keńsharyndaǵy aǵalarymnan úırengenimdi áli kúnge saǵynyshpen eske alamyn. Keıin keńshar dırektory bolyp, odan ári aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy jáne basqa da laýazymdy qyzmetter atqarǵan jyldarymda Aqjan Bazarbaev, Esim Shaıkın, Márken Ahmetbekov, Toıshybek Tobylbaev, Qaraqan Seıitov sııaqty aǵalar bizge keremet qamqorlyq jasap, aqyl-keńes aıtyp júrdi. Solardyń ishinde shoqtyǵy bıigi oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Nil Bolatbaev aǵamyz boldy. 1985 jyly meni Sokolov aýdanyna atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine apara jatqan jolda Nil Aǵdámuly bylaı degen edi: «Seni endi kóp adam quttyqtaıdy, bireýdi jamandap, bireýdi maqtap ártúrli áńgimeler de aıtady, sen olardy tyńdap al, biraq ózińniń kóziń jetpeı eshqandaı sheshim qabyldama. Ekinshiden, munda qazaq az, biraq barynyń ózi seni qurmettep, dámge shaqyrady. Sondaıda jurttyń báriniń úıine shaba berme, rahmetińdi aıtyp bas tart nemese qolymyz tıgende kórermiz dep uzyn arqan, keń tusaýǵa sal. Al sol kezde oblystan, respýblıkadan bir qadirli qonaq, kerek adam kele qalsa, álgi shaqyrǵan adamǵa habarlasyp, ótkende shaqyrǵan edińiz, men bir adammen kelip qalamyn de. Sóıtip, qonaqqa shaqyrǵandy da, saparmen kelgendi de rıza qylasyń. Taǵy bir aqylym, kináli bolyp qalǵan kadrdy jazalaǵanda barynsha qatty ketpe, burandanyń eki-úsh oramyndaı qysatyn jer qaldyr. Áıtpese, rezbasyn ketirip alasyń. Al rezbasy ketse, ol adamnan qaıtyp qasıet taba almaısyń», degeni áli esimde. Eger meniń boıymda jaqsylyqtyń bir nyshany bolsa, osy aǵalardyń úlgisinen dep oılaımyn. Árıne, Alla túısik bergen shyǵar, al onyń damýyna osy kisiler áser etti.
– Sizdi kóp adam sheshen, sóılegende adamnyń oıyndaǵysyn dóp túsirip aıta alady desedi. Bul óner ómirlik tájirıbemen keldi me?
– Eger meni jurt sheshen deıtin bolsa, ol qasıet boıymda ómirlik tájirıbemnen qalyptasty ǵoı dep oılaımyn. Qazaq «Adam kóre-kóre kósem, sóıleı-sóıleı sheshen bolady» deıdi ǵoı. Maǵan jastaıymnan halyqpen tyǵyz aralasyp, kópshiliktiń kókeıine qonymdy sózder aıta bilý kerek boldy. Ásirese partııa qyzmetkeri bolǵan jyldarymda sózdi taýyp aıtýǵa, dámdi qylyp jetkizýge mashyqtandym. Ol úshin kitap, gazetterdi kóbirek oqýǵa tyrystym.
Bizdiń zamanymyzda kitapqa qushtarlyq óte kúshti boldy. Zamandastarymyzdyń arasynda kitap jınaý, jeke kitaphana jasaqtaý jaqsy úrdis edi. Men de birshama kitap jınadym. Abaıdy qaıtalap oqyǵan saıyn ózime jańa qyrlaryn ashyp, tańyrqaımyn. M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov shyǵarmalarymen óstik. Ol kezde Máskeýden «Roman-gazeta» degen jýrnaldy úzbeı jazdyryp alatyn edik. «Tamasha adamdar ómiri» serııasymen shyqqan ataqty adamdar ómirinen jazylǵan kitaptardy da qyzyǵa oqıtynmyn. Keıingi jyldary elimizge belgili B.Áshimov, A.Qoshanov, M.Saǵdıev, E.Áýelbekov, K.Salyqov jáne basqa aǵalarymyzdyń ómirinen jazylǵan kitaptardy oqydym. M.Qozybaev aǵamyzben de birneshe ret kezdesip, onyń tarıh týraly áńgimelerin estip, telegeı-teńiz bilimine, ǵulamalyǵyna tańǵalǵan edim. Poezııany da jaqsy kórdim, súıikti aqyndarymnyń qatarynda Á.Tájibaev, Q.Myrza-Áli, M.Maqataev jáne t.b. boldy. Maǵjan aqynnyń óleńderin de súısinip oqımyn.
– Siz el shetindegi, halqynyń quramy ártúrli, kúrdeli óńirde uzaq jyl oblys ákiminiń birinshi orynbasary sııaqty jaýapty qyzmetti abyroımen atqardyńyz. Qolynan is keletin sizdeı adamdy qabiletińiz jetip turǵanymen joǵarylaý qyzmetke tartpady. Sonyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Shynyn aıtsam, men osy máseleni keıingi kezge deıin oılaǵan da joqpyn. О́z mindetimdi adal atqardym, ájeptáýir tabysqa da jettim. Biraq mansap qýyp, joǵary qyzmetke talpynǵan emespin. Onyń ústine ol kezde bizge Táýelsizdiktiń irgesin bekitý kerek, ony sizder qalamasańyzdar kim qalaıdy degen qatań talap boldy. Sondyqtan qyzmetke ábden berilip júrip, biz ondaıdy umytyp ta ketkendeımiz. Biraq bir kezde joǵary laýazymda júrgen bir azamattan: «Seni Kókshetaýǵa jiberý týraly másele qaralyp jatyr» degen aqparat tústi. Ol kezde Kókshetaý óz aldyna oblys edi. Biraq sol áńgime sý aıaǵy qurdymǵa ketkendeı sap tıyldy, Kókshetaý da bizge qosylyp, oblys jabyldy. Al ózimizdiń oblysqa syrttan nege ákeledi, daıyn adam otyr emes pe degendi talaı jerde iri qyzmettegiler aıtyp júrdi, biraq meni shaqyryp, eshkim áńgimelesken emes. Bálkim, naryqtyq qatynas tereńdegen saıyn kommersııalyq qabileti joǵary adamdar kerek bolǵan shyǵar. О́zim tek taza júrgendi qalap, qandaı da bir zańsyz áreketten boıymdy tartyp ustadym.
– Búgingi tańdaǵy oblystyń, eldiń damýyna kóńilińiz tola ma?
– Keıingi jyldary Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen eldi órkendetýge, aýyldyq jerlerdi jandandyrýǵa baǵyttalǵan kóp jumys atqarylyp jatyr, birneshe baǵdarlama boıynsha qarajat bólindi. Endigi jerde osyny dáıektendirý – paryzymyz. Halyq aýyldan ketip qaldy, endi qaıtadan elge tartýǵa múmkinshilik bar ma? Osy máseleni aıtqanda sharýashylyqtardy kezinde asyǵystyqpen, artyn oılamaı jantalasyp taratqanymyzǵa ishim ashıdy. Joq, men eskilikti ańsamaımyn, aýyldardyń qańyrap qalǵanyna janym aýyryp aıtamyn.
Odan beri belsendi ómir sahnasyna jańa urpaq keldi. Qara topyraqty qunarly ólkemizdiń quty qara orman halyq bolýǵa tıis. Biz áli kúnge jergilikti halyqtyń úlesi eń tómen oblys bolyp otyrmyz. Munyń ózi eldiń qaýipsizdigine de qater. Bıylǵy shildeniń 27-sinde bolǵan Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda Prezıdent kóshi-qon saıasatyn júrgizý barysynda geosaıası jaǵdaılardy, demografııalyq boljamdardy jáne halyqtyń kóshý sebepterin eskerý qajettigin atap kórsetti. Otyrys qorytyndysynda Úkimetke naqty tapsyrmalar júktep, memlekettik organdardyń fýnksıonaldyq mindetterin qaıta saralap, kóshi-qonǵa qatysty barlyq aqparattyq júıeni biriktirý boıynsha jumysty jandandyrýdy tapsyrdy. Osy mindetti oryndaý úshin bizdiń oblys aýmaǵynda memlekettik jobany qolǵa alý kerek. Ol boıynsha birinshi kezekte Soltústiktiń aıazyna tótep bere alatyn, barynsha sapaly, osy zamanǵy talaptarǵa saı tıptik úıler turǵyzǵan durys. Buǵan deıin turǵyzylǵandar sapasyz bolyp qańyrap tur. Al sapaly úılerdi jyl saıyn ár aýylǵa on-onnan salsa jetedi. Endi qonys aýdarýshylarǵa jerdi qaıdan áperýge bolady degenge keleıik. Kezinde ár aýyldyq keńeste, qazirgi aýyldyq okrýgterde «zapastaǵy jerler» bolatyn. Keńshardyń barlyq jeriniń 15–20 paıyzy solarǵa tıesili edi. Sol kezdegi aýdan ákimderi olardy bos jatpasyn dep sharýashylyqtarǵa birneshe jylǵa kelisimshartpen jalǵa bergen. Mine, endi aýyl mańyndaǵy sol jerlerdi qaıtaryp, kóship kelgen adamdardyń sanyna qaraı egistikti de, jaıylymdy da paı úlesimen berý kerek. Qazirgi ákimder ondaı kelisimsharttardy bilmeıdi, al olar arhıvte jatyr. Sosyn qonys aýdarýshylarǵa aqshalaı kómek emes, ákimdik uıymdastyryp, belgilengen tártippen mal áperýi qajet. О́ıtkeni qolma-qol aqsha alsa, ony qonys aýdarýshy jumsap qoıady, al mal alsa, jeri bolsa, óndiredi. Osyndaı tájirıbe Qytaıda da bar eken. Olar ShUAR-dyń bos jerlerine 100 shaqty úıden arnaıy aýyldar turǵyzyp, olarǵa beriletin jerdi, maldy da shottap, kóship kelgenniń qolyna kiltti ustatatyn kórinedi. Sondyqtan kóship kelgender basqa jerge ketýdi oılamaıdy. Mine, Prezıdenttiń jańa bastamasyn iske asyrý boıynsha osyndaı oı qosar edim.
– Qaramaǵyńyzda istep, joǵary qyzmettik satylarǵa kóterilgen tabysty shákirtterińizdiń arasynan kimderdi aıtar edińiz?
– Kóptegen shákirtimmen maqtana alamyn. Bir kezde bızneste júrgen Aıdarbek Saparovtyń belsendiligin, alymdyǵyn eskerip «Azyq-túlik kelisimshart» korporasııasynda dırektor bolyp júrgenimde orynbasarlyq qyzmetke shaqyrdym. Ol óte isker bolyp shyqty, keshikpeı aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aýmaqtyq komıtetine tóraǵa bolyp ketti. Odan birneshe aýdanǵa ákim, oblys ákiminiń birinshi orynbasary, oblys ákimi sııaqty qyzmetterdi sátti atqaryp, qazir Aýyl sharýashylyǵynyń mınıstri. Esjan Qabıev degen orynbasarym keıin ornyma dırektor bolyp istep, artynan basqa laýazymdyq qyzmetterge ósti. Serik Ahmetbekovti qoldaǵan edim, keıin ol Agrarlyq nesıe korporasııasyna tóraǵa boldy. Ondaǵan jigittiń aýdan ákimi, túrli departamentter men basqarmalardyń bastyǵy, oblys ákiminiń orynbasary bolýyna yqpal ettim. Sonyń ishinde salyq salasynda istep júrgen Rýslan Ańbaevtyń kóterilýine kómektestim. Odan beri bul jigit úsh aýdannyń jáne qalanyń ákimi boldy. Oblys ákimderi keıbir sebeptermen qyzmetinen almaq bolǵandardy qorǵap, ketirýden alyp qalyp júrdim. Qazir sol jigitter rızashylyǵyn bildirip júredi. Keıde tipti men umytyp ketken bir azamattar kelip, rahmet aıtyp jatady. Osydan bir-eki jyl buryn Astanadan bir azamat habarlasyp, meni kórgisi keletinin aıtty. Ol bir kezde aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda jaýapty qyzmet istegen eken, ony óziniń bastyǵy A.Shteın qýdalap, qyzmetinen ketirmek bolypty. Myna qandasymyz Qytaıdan kelgen kórinedi. Ol maǵan ózin qorǵaýdy surap kelgen eken, men birden Shteınge habarlasyp, jigitti ornynan qozǵamaýdy, kerisinshe, qoldaýdy qatty tapsyryppyn. Sonymen, jigit qyzmetinde qalyp, uzaq jyl istep, zeınetke de shyǵypty. Sol meniń jasaǵan jaqsylyǵymdy umytpaı, shynaıy alǵysyn aıtpaq úshin arnaıy kelipti. Sol sııaqty osy bıyl J.Qızatov atyndaǵy kolledjde kezdesken bir orys azamaty da kelip, bir kezde maǵan jaqsylyq qylyp edińiz dep rahmet aıtty. Sondaı kezde ishińnen masaırap qalasyń. Al úmitti aqtamaǵandar da boldy, biraq qazir ondaılar eske túspeı tur.
– Siz ómirde sergek adamsyz. Jasyńyz ulǵaıǵan shaǵyńyzda aınalysqa engen kompıýterdi, smartfondy jaqsy ıgerip ketkenińizdi bilemiz. Ony ıgerýge kim kómektesti?
– Ol ómir talaby ǵoı. Keýdeńnen jan shyqqansha ómirdiń talabynan qalmaý kerek. Meniń nemerem Danııal IT mamany, joǵary bilimdi osy saladan alǵan. Qolymda ósken sol balam maǵan kompıýter men smartfonnyń syryn ashyp berdi. Qazir bul salada ózime jeterlik bilimim bar. Al nemerem qazir Astanada turady, eki shóberem bar. Sáýle apaıyń ekeýmiz kórgen tórt perzentimizden órgen nemere-jıenderim de kelip, meniń IT salasyndaǵy bilimimdi tekserip, tolyqtyrady.
– Qazirgi qyzmet etip júrgen jastarǵa qandaı aqyl aıtar edińiz?
– «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen sózdiń máni tereń. О́kinishtisi, qazir kóptegen aýdan ákimderi men orynbasarlarynyń, departament, basqarma basshylarynyń jurttan boı tasalap turatynyn kórip júremiz. Bul – halyqqa aıtary, kóterilgen másele boıynsha biligi joq degen sóz. Osyndaı ákimderdi kórgen soń adamdardyń bılikten kóńili qalady. Sondyqtan basshy bolǵan jastar barlyq máseleden habardar jáne sheshilý joldaryn bilip turýy kerek. Keıbireýler óziniń ana tilin bilmegendikten qashqalaqtaıdy. Jat til emes, óziniń ósip-óngen ortasynyń tilin aqyl-esi damyǵan jastarǵa úırenip alý qıyn emes. Tek nıet qajet.
– О́negeli áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
