Nyǵmet Nurmaqov – 1920–1930 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı baǵytyn qalyptastyrýǵa belsendi qatysqan tarıhı tulǵa. Túrksib temirjolynyń salynýyna atsalysqan, sondaı-aq el astanasynyń Orynbordan Qyzylordaǵa kóshirilýine yqpal etken qaıratker.
Kitaptyń tanystyrylymyna Parlament Senaty men Májilis depýtattary, tarıhshylar, arhıv qyzmetkerleri, zertteýshiler, sondaı-aq Nurmaqovtyń urpaqtary, elordalyq oqýshylar men stýdentter qatysty.
Tusaýkeser barysynda Prezıdent arhıviniń dırektory Álııa Mustafına sóz sóılep, jınaqtyń ǵylymı jáne tarıhı mańyzyna toqtaldy.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2022 jyly XX ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin materıaldaryn zerdeleý ortalyǵy ashyldy. Bul ortalyq úsh jyl ishinde arnaýly memlekettik arhıvterden 700 myńnan astam is qabyldady. Qazirgi tańda olardy júıeleý, saraptaý, konservasııalaý jáne qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Osy materıaldar Memlekettik komıssııa shyǵarǵan 72 tomdyq qujattar jınaǵyna kirdi. Sonymen qatar ǵylymı-zertteý jumysy sheńberinde byltyr Prezıdent arhıvi 12 tomdyq «Alashorda isi» materıaldaryn ǵylymı aınalymǵa engizdi. Búgingi Nyǵmet Nurmaqovqa arnalǵan jınaq – osy aýqymdy jumystyń jalǵasy. Bul zertteý eńbegi birneshe jylǵa sozylǵan muqııat arhıvtik izdenistiń nátıjesi», dedi ol.
Senat depýtaty Ásem Rahmetova men qaıratkerdiń týǵan inisi Jámeldiń uly Muqan Nurmaqov, sondaı-aq inisi Qurmanǵalıdyń qyzy Tamara Chývakova da sóz sóılep, Nyǵmet Nurmaqovtyń tarıhı murasyn saqtaý isine qosqan úlesi úshin arhıv ujymyna alǵystaryn bildirdi.
Jınaq bes bólimnen turady jáne hronologııalyq tártippen qurastyrylǵan. Onda Nyǵmet Nurmaqovtyń Omby semınarııasyndaǵy oqýynan bastap, ádilet salasyndaǵy alǵashqy reformalary, QAKSR Halyq Komıssarlary keńesiniń tóraǵasy retindegi qyzmeti, Máskeýdegi kezeńi men 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrginge deıingi ómir joly qamtylǵan. Sondaı-aq otbasyna qatysty arhıvtik derekter de kórinis tapqan.
Jınaq ǵylymı-anyqtamalyq apparatpen tolyqtyrylǵan. Bul jóninde HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin materıaldaryn zerdeleý ortalyǵynyń basshysy Gúlshat Nurymbetova aıtyp berdi.
«Jınaqqa engizilgen qujattar Prezıdent arhıvinen, onyń ishinde Ishki ister mınıstrligi men Bas prokýratýranyń arnaıy arhıvterinen alynǵan. Sondaı-aq Omby qalasynyń tarıhı arhıvinen (RF), QR Ortalyq memlekettik arhıvinen, Ulttyq arhıvten, Qaraǵandy oblystyq arhıvinen jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń kınofotoqujattar jáne dybys jazbalarynyń Ortalyq memlekettik arhıvinen alynǵan materıaldar endi. Sonymen qatar jınaq ǵylymı-anyqtamalyq apparatpen qamtamasyz etilgen. Olar esimder kórsetkishi, geografııalyq kórsetkish, eskertpeler, qysqarǵan sózder tizimi men etnomádenı jáne áleýmettik-saıası uǵymdar sózdiginen turady. Bul – jınaqty ǵylymı aınalymǵa engizýge jáne bolashaq zertteýlerge úlken serpin beredi», dedi ol.
Jınaqtyń tusaýkeserimen qatar ashylǵan «Dáýir jáne tulǵa: Nyǵmet Nurmaqov» kórmesine qaıratkerdiń ómir jolyna qatysty júzdegen túpnusqa arhıvtik materıal qoıyldy. Olardyń qatarynda sot jáne prokýratýra júıesin qazaqylandyrýǵa qatysty buıryqtar, Túrksib qurylysyna baılanysty úkimet qaýlylary, F.Goloshekınmen aradaǵy qaıshylyqtarǵa qatysty hat almasýlar, qupııa tergeý qujattary men otbasyna qatysty materıaldar, Alashorda qaıratkerlerimen túsken sırek fotosýretter bar.
«Arhıvtiń mundaı ǵylymı bastamalary ult tarıhyndaǵy aqtańdaqtardy zerttep-zerdeleý isine, tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýge tyń serpin berip otyr. Búgingi is-shara sonyń dáleli deýge bolady. Ult qaıratkerleriniń taǵdyryn jas býynǵa kórsetý arqyly biz óz tarıhymyzdy kórsetip, úıretemiz. Búgingi is-sharany uıymdastyrǵan Prezıdent arhıvine zor alǵysymdy bildiremin», dedi eli úshin eńirep ótken esil erdiń nemeresi Roza Nurmaqova.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń arhıvi táýelsizdik jyldarynda shamamen 90 tarıhı-qujattyq jınaq shyǵardy. Olardyń arasynda saıası repressııalar, halyqtardy jer aýdarý, ult-azattyq qozǵalystar men Qazaqstannyń jańa tarıhyna arnalǵan eńbekter bar.
