Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Jıynǵa qatysýshylarǵa iltıpat bildirgen Qasym-Jomart Toqaev qonaqjaılyq tanytyp, sammıtti joǵary deńgeıde uıymdastyrǵan tájik tarapy men Prezıdent Emomalı Rahmonǵa alǵys aıtty.
– Tájikstannyń tabysty tóraǵalyǵy Uıymnyń áleýetin nyǵaıtýǵa, kópjosparly yntymaqtastyǵymyzdy tereńdetýge úlken úles qosty. Bul sammıt Qazaqstanda halyqaralyq bedeldi uıym sanalatyn TMD jumysyna úlken serpin beredi, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent bıyl Uly Jeńistiń 80 jyldyǵy atalyp ótip jatqanyn eske saldy.
– Barlyq memlekettiń damýyna jol ashatyn jalpyadamzattyq qundylyqtardy aýyr jaǵdaıda qorǵaǵan ákelerimiz ben analarymyzdyń, jeńimpaz urpaqtyń óshpes erligin qazaqstandyqtar qaster tutady. TMD aýmaǵynda, sonyń ishinde Qazaqstanda aıtýly mereıtoı laıyqty deńgeıde atalyp ótti. Merekelik is-sharalardyń shyrqaý shegi Máskeý men Beıjińde ótken aýqymdy ári mazmundy saltanatty sherýler boldy. Adamzat tarıhyndaǵy eń qanquıly soǵystyń qaharmandary men barsha qatysýshysyn jadymyzda máńgi saqtaý – moraldyq paryzymyz. Fashızmdi jermen-jeksen etken Uly Jeńiske 80 jyl tolsa da, ókinishke qaraı, álem saldary aýyr tıetin jahandyq qaqtyǵys qaýpimen taǵy da betpe-bet kelip otyr. Qazaqstan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tarıhı shyndyǵyn burmalaýǵa, fashızmdi toıtarǵan Uly Jeńistiń tarıhı mańyzyn tómendetýge qatysty áreketterge qarsy. Halyqaralyq quqyqtyń irgesi sógile bastaǵanyn, qaqtyǵysqan memleketter arasyndaǵy senim deńgeıi ábden tómendegenin, kózqarastar qaıshylyǵy kúsheıe túskenin, kópjaqty dıplomatııanyń daǵdarysqa ushyraǵanyn, Birikken Ulttar Uıymynyń bitimgerlik áleýeti álsiregenin alańdaýshylyqpen qabyldaımyz. Osyndaı geosaıası dúrbeleńder jaǵdaıynda barlyq qaqtyǵys faktoryn joıý úshin TMD elderi men barsha jaqtastarymyzdyń kúsh biriktirýi óte ózekti. Muny ózara túsinistik pen jan-jaqty oılastyrylǵan is-qımyl arqyly sheshýge bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdenttiń pikirinshe, TMD jańa tarıhı jaǵdaıda memleketter arasyndaǵy senimdi arttyrýdyń halyqaralyq tetigi retinde suranysqa ıe qurylym ekenin dáleldedi.
Dostastyqtyń 35 jyldyǵy qarsańynda Memleket basshysy elder arasyndaǵy strategııalyq seriktestikti damytýǵa jáne Uıym qyzmetin ilgeriletýge baǵyttalǵan birqatar usynysyn ortaǵa saldy.
Qasym-Jomart Toqaev saýda-ekonomıkalyq baılanystardy jandandyrý negizgi basymdyqtardyń biri bolyp qalýǵa tıis ekenin aıtty.
– О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha TMD elderi saýda aınalymynyń jalpy kólemi 8 paıyz ulǵaıyp, 110 mlrd dollarǵa jetti. Sonymen qatar keıingi bes jylda Qazaqstannyń Dostastyq memleketterimen alys-berisi bir jarym ese ósip, 38 mlrd dollardy qurady. Bul kórsetkish Uıymnyń saýda-ekonomıkalyq áleýetin tanytady jáne áli de múmkindikterdiń bar ekenin baıqatady. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári arttyrýǵa qajetti ınstıtýttyq jáne quqyqtyq bazamyz bar. О́zara tıimdi talaptarǵa saı qyzmet kórsetý naryqtaryna tikeleı ári kedergisiz qoljetimdilikti keńeıtýge, birlesken óndiristerdi iske qosýǵa, negizgi salalardaǵy kooperasııalyq baılanystardy kúsheıtýge basa mán berý kerek dep sanaımyz. Investısııa tartý, kólik-tranzıt áleýetin tıimdi paıdalaný, sıfrlyq sheshimder engizý jáne óńirlerdiń teń dárejeli baılanystaryn damytý basymdyqtardyń qatarynda bolýǵa tıis. TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etýdiń tyń múmkindikterin qarastyrýdy usynamyz. Muny kelesi jyly sáýir aıynda BUU aıasynda Astanada ótetin halyqaralyq forým alańynda uıymdastyrýǵa bolady. Jıyn qaýipsizdik pen damýdyń qazirgi syn-qaterleriniń sebep-saldaryn zerdeleýge arnalady. Osylaısha, TMD-nyń jetekshi sarapshylary qazirgi ýaqyttyń qıyn problemalaryn sheshýge úles qosa alar edi. 2026 jyly Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq organyna tóraǵalyq etedi. Elimizdiń tóraǵalyǵy aıasynda birqatar mańyzdy is-shara josparlanǵan, sonyń ishinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq forým uıymdastyrylmaq. Oraıly sátti paıdalanyp, qurmetti áriptesterimdi, sondaı-aq TMD elderi úkimetteriniń músheleri men bıznes ókilderin forým jumysyna belsendi qatysýǵa shaqyramyn. Atalǵan alańda elderimizge qatysty ortaq máseleler qarastyrylatynyn eskere otyryp, oǵan EAEO men TMD-nyń birlesken is-sharasy mártebesin berýdi qarastyrýdy usynamyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent belsendi jumys isteıtin kólik dálizderi tabysty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń kepili ekenin atap ótti. Bizdiń aımaq Eýropa men Azııany jalǵap, jahandyq kólik-logıstıka júıesinde erekshe ról atqaryp keledi.
– «Soltústik – Ońtústik» dálizi TMD memleketteri úshin Parsy shyǵanaǵy men Ońtústik Azııa elderiniń naryǵyna tikeleı jol ashady. Al «Shyǵys – Batys» bastamasy men Transkaspıı baǵdary Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» mega jobasymen ushtasyp, TMD aýmaǵyn Eýrazııadaǵy toǵyz joldyń torabyna aınaldyrady. О́ńirimizdiń tranzıttik múmkindikterin jaqynda ǵana Qazaqstan aýmaǵynda iske qosylǵan «Dostyq – Moıynty» temirjol jelisi kúsheıte túsedi. Ol TransQazaqstan temirjol dálizin qalyptastyrýdyń negizin qalaıdy. Biraq memleketterimizdiń kólik salasyndaǵy áleýetin tolyq ashý úshin bizdiń aldymyzda zamanaýı ınfraqurylym qalyptastyrý mindeti tur. Dostastyqtyń biryńǵaı sıfrlyq kólik-logıstıka kartasyn ázirleýdi usynamyn. Bul ulttyq ınfraqurylymdyq josparlardy biriktirýge jáne kólik baılanystarynyń tutas keńistigin jasaqtaýǵa múmkindik beredi. О́z kezeginde ol ınvestısııa kólemin arttyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Búginde Qazaqstan bastamashy bolǵan TMD-ǵa múshe memleketterdiń aýmaǵy arqyly ótetin kúre joldardy ózara ushtastyrý tujyrymdamasy boıynsha jumystar aıaqtalyp keledi. Júk aǵynyn tıimdi basqarý, shyǵyndardy tómendetý jáne táýekelderdi azaıtý úshin bul qujatty jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizýdi kózdeıtin erejelermen tolyqtyrý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt memleketterdiń ornyqty damýy men básekege qabilettiliginiń negizgi faktoryna aınalǵanyna mán berdi. Qazaqstan memlekettik basqarý, áleýmettik sala men azamattardyń turmys-tirshiligin qamtıtyn sıfrlyq kún tártibin jedel ilgeriletip keledi. Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligi quryldy, Sıfrlyq kodeks boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Sondaı-aq atalǵan saladaǵy barlyq bastama men jobany ulttyq strategııaǵa biriktiretin Sıfrlyq Qazaqstan tujyrymdamalyq qujaty ázirlenýde. Prezıdent elimiz TMD memleketterimen osy saladaǵy yntymaqtastyqqa ashyq ekenin málimdedi.
Memleket basshysy jýyrda elimizde jasandy ıntellekt salasyna mamandanǵan ýnıversıtet qurý jóninde sheshim qabyldanǵanyna toqtaldy. Budan bólek, 400 myń stýdentti qamtyp, zertteýshiler komandasy men DeepTech startaptarynyń qalyptasýyna qolaıly jaǵdaı jasaıtyn memlekettik baǵdarlama tabysty júzege asyryldy.
Qasym-Jomart Toqaev osy jobany keńinen taratýdy usynyp, jahandyq naryqtaǵy qatań báseke jaǵdaıynda jumys isteýge qabiletti mamandardyń jańa býynyn daıarlaý maqsatynda Qazaqstannyń Dostastyq elderimen yntymaqtastyq ornatýǵa ázir ekenin jetkizdi.
Memleket basshysy ekologııalyq qaýip, tabıǵı jáne tehnogendik apattar TMD elderiniń ornyqty damýyna zor qater tóndiredi dep sanaıdy. Prezıdenttiń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılardy erte bastan anyqtaýdyń jáne eskertýdiń tıimdi tetikterin qarastyrý – mańyzdy mindet.
– Klımattyq jáne tehnogendik tótenshe jaǵdaılardy boljaýdyń óńirlik ortalyǵyn qurý arqyly birlese jumys isteýdi usynamyz. Kaspıı teńiziniń tez tartylyp bara jatqany zor alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Negizi, bul – óńirlik qana emes, jahandyq problema. Sondyqtan bizdiń bastamamyzben ázirlenip jatqan Kaspııdiń sý resýrstaryn saqtaý boıynsha memleketaralyq baǵdarlamaǵa qosylýdy usynamyz. Mundaı mańyzdy qujatty daıyndaýǵa Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy eldermen birge barlyq múddeli memleketter jáne halyqaralyq uıymdar tartylýǵa tıis, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev mádenı-gýmanıtarlyq qatynastar elderimizdi biriktiretin negizgi faktor ekenine nazar aýdardy. Prezıdent dástúr men ınnovasııany, tarıhı mura men zamanaýı tehnologııany sabaqtastyratyn kreatıvti ındýstrııany damytýdyń bolashaǵy zor dep esepteıdi.
– Qazaqstan osy salany damytý baǵytynda jumys atqaryp jatyr. Búginde kreatıvti sektorymyzdaǵy qosylǵan qun 2 mlrd dollardan asady. Bul ındýstrııada 143 myń adam jumys isteıdi. Kreatıvti ındýstrııa ekonomıkamyzǵa oń yqpal etýde. Eń mańyzdysy, ol mádenı dıplomatııanyń, elderimiz arasyndaǵy dostyq pen tatý kórshilikti nyǵaıtýdyń tıimdi tetigine aınaldy. TMD elderiniń bul baǵyttaǵy áleýeti zor. TMD-nyń gýmanıtarlyq yntymaqtastyq jónindegi memleketaralyq qory bazasynda Kreatıvti ındýstrııa qaýymdastyǵyn qurýdy usynamyn. Onyń basty maqsaty jas talanttardy qoldaý, birlesken jobalardy iske asyrý, kreatıvti ekonomıkanyń ekojúıesin qalyptastyrý bolýy qajet, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent TMD-nyń álemdik arenadaǵy abyroı-bedelin nyǵaıtýdyń mańyzyna toqtaldy. Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, Qazaqstan Dostastyqtyń halyqaralyq baılanystaryn jandandyrýdy dáıekti túrde qoldaıdy.
– Esterińizde bolsa, 2023 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń usynysy boıynsha TMD-nyń Baıqaýshylary men Seriktesi ınstıtýty bekitildi. Bul bastamanyń alǵashqy nátıjeleri baıqala bastaǵanyn rızashylyqpen atap ótkim keledi. Búgin Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna Baıqaýshy mártebesin berý týraly sheshim qabyldaımyz. Bul oqıǵa Eýrazııanyń aımaqtyq qurylymdar yqpaldastyǵy tarıhynyń jańa paraǵyn ashady. Budan bólek, Máskeýdegi sammıtte Qazaqstan usynǵan «TMD plıýs» formatynda qarym-qatynas ornatýdy qoldaımyz. Atalǵan qadam TMD-nyń halyqaralyq arenadaǵy rólin nyǵaıta túsedi, – dedi Memleket basshysy.
Sóz sońynda Qasym-Jomart Toqaev Keńestiń kelesi jyly Uıymǵa Túrikmenstannyń tóraǵalyq etý jónindegi sheshimine qoldaý bildirdi.
– Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Gýrbangýlyevıch Berdimuhamedovti osy mańyzdy ári qurmetti mıssııany qolǵa alýymen quttyqtaımyn. Maqsatymyz ortaq – Dostastyqty jasampazdyq pen órleýdiń, jańa ıdeıalar men múmkindikterdiń keńistigine aınaldyrý. Birlesken kúsh-jiger arqyly TMD-ny qarqyndy, tıimdi ári bolashaqqa nyq qadam basqan halyqaralyq uıym retinde nyǵaıta alatynymyzǵa senimdimin, – dedi Memleket basshysy.
Otyrysta Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Armenııa Premer-mınıstri Nıkol Pashınıan, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, TMD Bas hatshysy Sergeı Lebedev sóz sóıledi.
