Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bári «Aqmola aqıqatynan» bastaldy
Aldymen keshegige kóz júgirtsek, elimiz jańa dáýirge qadam basqan shaq — 1990 jyldyń qazan aıy. Jurt ári-sári kúı keshken alasapyran kezeńde qazaq baspasóziniń qatary taǵy bir shaǵyn basylymmen tolyqty. «Aqmola aqıqaty» degen ataýmen tuńǵysh qalalyq qazaq gazeti jaryq kórdi. Bul burynǵy Selınogradta qazaq tilindegi qalalyq deńgeıdegi alǵashqy basylym edi. Buǵan deıin óńirde oblystyq «Kommýnızm nury» («Arqa ajary») men «Qaraótkel» gazetteri ǵana shyǵyp kelgen.
Sol tusta qalanyń resmı ataýy – Selınograd, al gazettiń «Aqmola» ataýymen shyǵýy tarıhı ádilettilikke shaqyrǵan rýhanı ıshara ispetti. Ýaqyt ta kóp uzamaı osy aqıqatty tanytty, Arqanyń tósindegi shahardyń baıyrǵy Aqmola ataýy resmı qalpyna keldi. Osylaısha, ataý men mazmun qabysyp, basylym qoǵamdaǵy jańǵyrý úderisiniń belsendi qatysýshysyna aınaldy.
Gazettiń tuńǵysh bas redaktory — Kenje Jumaǵulov. QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin támamdap, sol kezdegi tártipke saı joldamamen Selınogradqa kelgen jas maman oblystyq telearnada júrip-aq kózge túsedi. Qalalyq qazaq gazetin ashý qajettigi týǵan sátte tańdaýdyń osy talapty jasqa túsýi tegin emes-ti. Kezdesýde ol gazettiń atyn «Aqmola aqıqaty» dep qoıýdy usynady.
«Erte me, kesh pe, bul qalanyń baıyrǵy ataýy qaıtady. Biz sol shyndyqqa ilesýimiz kerek». Aıtylǵan sóz aqıqatqa aınaldy, redaktordyń ýáji el úmitimen úndesti.
Alǵashqy jyldary basylymdy shaǵyn quramdaǵy shyǵarmashylyq ujym aptasyna bir ret shyǵardy. Alaıda ujym shaǵyn bolǵanymen, maqsat bıik edi. Tilshiler basylymnyń tórt betine qalanyń qat-qabat tirshiligin syıdyrdy, qoǵamnyń kúpti kóńil kúıin shertti, til men rýhanııattyń muńyn aıtty. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, jas ujym jarııalyqtyń jarshysy bola bildi.
Aqshamnyń baǵyn ashqan bas redaktorlar
1997–1998 jyldary astananyń arý Almatydan Aqmolaǵa kóshýi, artynsha Astana ataýynyń qabyldanýy basylymnyń jańa tynysyn ashty. Gazettiń birer sany «Aqmola aqshamy» atalyp, keıin «Astana aqshamy» degen qazirgi ataýyna turaqtady.
Jumagúl Saýhat bas redaktor retinde shyǵarmashylyq pen menedjmenttiń qos qanatyn qatar kúsheıtti. Almaty men óńirlerden tájirıbeli qalamgerlerdi tartý arqyly elordalyq redaksııa respýblıkalyq deńgeıdegi pikir alańy bolýǵa umtyldy. Basylym betindegi «SOS» sekildi qoǵamdyq aıdarlar, ashyq hattar men zertteý materıaldary nátıjesiz qalmady, kóterilgen máselelerdiń deni sheshimin tabýǵa bet aldy.
Keıingi kezeńde gazet biraz ýaqyt «Astana habary» ataýymen shyqty, ıá, Maǵjan Sadyhanuly basqarǵan tusta. Basylymda óndiris, qala sharýashylyǵy, ýrbanızasııa taqyryptary tereńdeı tústi.
Tanymal jýrnalıst Nurtóre Júsip basshylyqqa kelgende basylymda ulttyq múdde, mádenıet taqyryptary, saıası taldaý keńinen jarııalandy. Ol sózi iri, paıymy salmaqty avtorlardy tartyp, saraptamalyq dúnıelerge serpin berdi.
Belgili ǵalym ári jýrnalıst Amantaı Shárip jetekshilik etken jyldary basylym tarıhı ataýyn enshiledi, «Astana aqshamyna» qaıta oraldy. «Gazet ishindegi gazetter» formaty («Aınalaıyn», «Aıqarakóz», «Alqońyr») oqyrman aıasyn keńeıtti (osy tusta ǵoı bizdiń de «qańǵalaqtap» Aqordaly shaharǵa kele qalyp, gazet tilshileriniń qataryn tolyqtyrǵanymyz). Amantaı Sháriptiń ǵalymdyǵy, parasaty, bilim-biligi basylymnyń ár nómirinen aıqyn bilinip, sezilip turatyn. О́ıtkeni ol ár sannyń árbir betin muqııat qarady, zeıin saldy, salmaqtylyǵyna mán berdi.
2010 jyldardyń tusynda gazettiń otymen kirip, kúlimen shyqqan qyzmetkerlerdiń biri Erbolat Qamenniń basshylyǵy kezinde redaksııany sol jaǵalaýǵa kóshirý bastamasy iske asty. Aqorda men «Báıterektiń» irgesindegi qazirgi oryn astanalyq basylym mártebesine ábden laıyq edi. Nebári jıyrma bes jasynda basylymnyń tizginin ustaǵan Erbolat Tilekqabyluly mekemeniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, tilshilerdiń áleýmettik ahýalyn kóterýge aıtarlyqtaı kúsh saldy. Basylymnyń sapasyn da nazardan tys qaldyrǵan joq, «Báıterek túbindegi basqosý», «Ult upaıy» syndy aıtary mol aıdarlar kópshiliktiń oıynan shyǵyp, ún qosýlaryna sep bolyp jatty. Aǵa býyn men jastardyń tálim-tárbıege toly sabaqtastyǵyn da úılestire bilgenin aıtýǵa tıispiz.
«Aqshamdy» aralyq kezeńderde Aıaǵan Sandybaı, Zeıin Álipbek sekildi tájirıbeli jýrnalıster redaktorlyq mindetti atqaryp, turaqtylyqty qamtamasyz etti.
Beridegi betburys
2017 jyldan beri Astananyń bas basylymyn Erkin Qydyr basqaryp keledi. El gazeti – «Egemen Qazaqstan»-nyń úlken mektebinen ótken basshy dástúr men jańashyldyqty ushtastyryp, saraptamalyq qalypqa erekshe mán beredi. Ujymda Aıgúl Ýaısova, Gúlbarshyn О́keshqyzy, Tólen Tileýbaı, Amanǵalı Qaljan, Gúlmıra Aımaǵanbet, Qalıakbar Úsemhanuly, Raıhan Rahmetova syndy belgili qalamgerlermen qatar Shapaǵat Ábdir, Indıra Birjanova sııaqty jas tolqyn ókilderi birlese eńbek etip keledi.
«Astana aqshamy» — elordanyń aınasy. Bul basylymnyń ár beti eldiń tynys-tirshiligin, qoǵamdaǵy ózgeristerdi dál, salmaqty ári ulttyq kózqaraspen jetkizýge tıis. Bizdiń maqsat — otyz bes jyldyq tarıhy bar basylymnyń bedelin saqtap qana qoımaı, ony jańa deńgeıge kóterý. Gazet jańalyq jetkizýshi ǵana emes, qoǵamdyq pikirdiń minberi bolýy kerek», deıdi bas redaktor.
Ol jastardy jumysqa tartý basym baǵyttary ekenin de atap ótti.
«Dástúrli jýrnalıstıka mektebin saqtaı otyryp, jańa býyn qalamgerlerine jol ashyp otyrmyz. Bul — basylymnyń bolashaǵyna salynǵan ınvestısııa. Jas tilshiler tájirıbeli áriptesterimen qatar shyńdalyp, jaýapkershiligi bıik shyǵarmashylyq ortada ósip keledi», degendi de jetkizdi Erkin Qydyr.
Gazetke alǵashqy tolqynmen qyzmetke kelgen Ǵalym Qojabekov – kóp jyldan beri bas redaktordyń orynbasary. Ár tilshini qajet kezinde qoldap-qolpashtap, erkeletip te qoıatyn aǵa jýrnalıst «Aqshamǵa» qatysty aıtaryn osydan on jyl buryn arnaıy kitap qylyp ta shyǵarǵan. Astananyń jylnamasyna aınalǵan gazettiń shırek ǵasyrlyq shejiresi sol jınaqta túgel baıandalǵan desek, qatelespeımiz.
Búgingi tildesýde de áriptesimiz ótkennen syr tarqatty:
«Alǵashqy ujym shaǵyn boldy. Edil Demeýqulov, Jumagúl Sátmuhambetova, Orynbaı Balmuratov, Beıbit Ospanov, Aısulý Qasymova, Tursyn Esilbaeva, Kúlásh Sádýova… Árqaısysynyń moınynda bir-bir bólimniń salmaǵy boldy. Biz sapaǵa ózgeshe mán berdik. 1991 jyly qalalyq bıýdjetten bólingen azyn-aýlaq qarjynyń ózi redaksııaǵa tynys berdi. Qaǵaz tapshy, boıaý jutań, telefon men fakske kezek. Sonyń ózinde oqyrmanǵa adaldyq degen uǵymnan taıǵan joqpyz.
1997–1998 jyldary Aqmolaǵa elorda mártebesi berilgende gazettiń de ómiri ózgerdi. Almatydan, óńirlerden qanshama qarymdy qalamger keldi. Janbolat Aýpbaev, Dıdahmet Áshimhanuly, Erǵazy Ásembekov, Torǵaıdan О́ris Iаshúkirqyzy, Oraldan Tańatar Tóleýǵalıev, Jezqazǵannan Aıqadyr Tileýov, Atyraýdan Temirhan Ramazanov, Mońǵolııanyń Baıólgeıinen Beken Qaıratuly, Kókshetaýdan Janǵalı Hasenov… osynyń barlyǵy redaksııanyń minezin qalyptastyrdy», deıdi ol.
Búginde «Astana aqshamy» gazeti elordanyń basty aqparat quraldarynyń biri retinde óz dástúrin zaman aǵymyna úılestire jalǵastyryp keledi. Táýelsizdiktiń tól perzenti sanalǵan basylym elordamen birge ósip, birge shyńdaldy. Gazet qazir «Elorda aqparat» medıaholdıngi quramyna enip, bas dırektor Oljas Sydyqbek basshylyǵymen zamanaýı aqparat keńistiginiń talaptaryna saı jumys istep, izgi dástúrdi jalǵastyryp keledi. Qala ómirin qamtýmen shektelmeı, respýblıkalyq qoǵamdyq-saıası máselelerdi de talqylaıtyn basylym mártebesine ıe, ulttyń upaıyn túgendeıtin rýhanııat taqyryptary da, tanymdyq tarıhı maqalalar da turaqty jarııalanady. Áleýmettik máselelerge qatysty syn maqalalar da úzbeı jaryq kóredi.
Máselen, «Qala men sala», «Áleýmet saýaly», «Allo, «Astana aqshamy»!» sııaqty aıdarlar arqyly oqyrmanmen ekijaqty baılanys ornap, qala turǵyndaryn tolǵandyrǵan problemalar gazet nazarynan tys qalmaıdy. Redaksııaǵa túsken hattar, turǵyndardyń saýaldary negizinde kóptegen ózekti másele kóterilip, tıisti mekemelerden jaýap alynady. Keıingi jyldary «Astana aqshamy» qalam terbegen taqyryptardyń birazy naqty nátıje bergen jaǵdaı az emes. Mysaly, gazet jýrnalısteri shahardyń shetki aımaqtarynyń jaǵdaıy, eski úılerdi jańartý, úleskerlerdiń problemasy, qala kóshelerin kógaldandyrý men tazalyq, ıesiz janýarlardy baqylaý sııaqty máselelerdi áldeneshe ret qozǵady. Qalanyń keıbir shurq-tesik joldary, qoqys tolǵan jáshikteri, ashyq jatqan qudyqtary týraly synı materıaldar jaryq kórgennen keıin jaýapty mamandar shuǵyl shara qoldanyp, kemshilikter túzetilgeni jıi baıqalady. Eger kóterilgen másele der kezinde sheshilmese, «aqshamdyq» tilshiler sol taqyrypqa qaıta aınalyp soǵyp, resmı saýal joldap, jaýap alǵansha tynbaıdy. Munyń ózi «Astana aqshamy» gazetiniń qoǵamdyq baqylaý turǵysyndaǵy yqpaly joǵary ekenin kórsetedi.
Gazettiń qalamy kommýnaldyq túıtkilderge ǵana emes, rýhanııat máselelerine de sergek. Ulttyń mádenı qundylyqtaryn ulyqtaý, memlekettik tildiń mártebesin kóterý taqyryptary turaqty qozǵalady. Bir mysal, «Astana aqshamynyń» keıingi jyldary kótergen bastamalarynyń biri – elordada uly jazýshy Muhtar Áýezovke eńseli eskertkish ornatý máselesi. Basylym betinde zııaly qaýym ókilderiniń «Uly tulǵa el tórinde tursa…» atty ashyq haty jarııalanyp, onda Astana qalasynda Áýezovke laıyqty músinniń joqtyǵy synǵa alyndy. Gazet ujymynyń osy taqyrypty tabandylyqpen qaýzaýy nátıje berdi, kóp uzamaı qala ákimdigi zańǵar jazýshyǵa arnalǵan eńseli eskertkish ornatý úshin ashyq konkýrs jarııalady. Nátıjesinde, byltyr elorda tórinde Muhtar Áýezov eskertkishi boı kóterip, halyq ıgiligine aınaldy.
Sıfrlyq dáýirde gazet dástúrli formatpen qatar, elektrondy platformalarda da belsendi bolýǵa qadam jasap otyr. «Astana aqshamynyń» ǵalamtordaǵy saıty tyń jańalyqtardy jedel taratady, PDF nusqasy usynylady. Áleýmettik jelilerde resmı paraqshalary bar. Bul arqyly basylym qala turǵyndarymen onlaın baılanys ornatyp, jastar aýdıtorııasyna jaqyndaı tústi.
Otyz bes jyldyq tájirıbe men qalyptasqan dástúr – basylymnyń basty baılyǵy. Aldaǵy ýaqytta da elordanyń qazaq tilindegi bas basylymy oqyrman súıispenshiliginen aınymaı, el múddesine qaltqysyz qyzmet ete beredi dep senemiz.
Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»
