Tereń oıǵa jeteleıtin qoıylym

Patshalyq Reseıdiń bıý­ro­kratııalyq mashı­­na­­sy­nyń jumysyn aıaý­­syz áshkerelep, mazaq etetin Aleksandr Sýhovo-Kobylınniń pesalaryn elimizdiń orys teatr­lary jıi sahnalaıdy. Endi, mine, sol múıizdeı qatyp qalǵan júıeniń kelbetin ájýálaıtyn avtordyń týyndylaryna qazaq tea­trlary da nazar aýdara bas­tady. Pesany aqyn-dramatýrg ­Álııa Dáýletbaeva aýdaryp, bel­gili rejısser Barzý Abdýrazzakov qoıdy.

Rejısser B.Abdýrazzakov buǵan deıin Shekspır, Chehov, Gogol, Shıller, Moler syndy álemdik deńgeıdegi klassıkterdiń shyǵarmalaryn ulttyq boıaý qosyp, sýretkerlik sezimtaldyqpen, kórkemdik-sımvoldyq tilmen ushtastyra otyryp jańasha úlgide sahnalap keldi. Bul joly da sol údeden shyǵyp, qoıýshy rejısser men teatr ujymy pesany kórermenge dál sol qalpynda usynýǵa tyrysypty. Pesa mátini búgingi qazaq kórermenine túsinikti bolatyndaı etip laıyqtalǵany baıqalady. Rejısser: «Sahnaǵa qoıatyn qyzyqty materıal joq dep zarlaı berýge bolmaı­dy. Álem ádebıetinde san túrli taqyryptaǵy shyǵarmalar jeter­lik. Sonymen birge álemdik dramatýrgııada taza kúıinde orıgınal pesa mátinin tabý qıyn. Máselen, Shekspır, Moler sekildi klassıkter ózine deıingi jazylǵan «Otello», «Romeo men Djýletta», «Gamlet», «Tartıýf», «Sarań» shyǵarmalaryndaǵy oqıǵalar men sıýjetterdi damytyp, qaıtadan jazyp kórermenge usynǵany belgili. Demek rejısserler álem dramatýrgteriniń úzdik shyǵarmalaryn paıdalana bilýimiz kerek», deıdi.

Rejısser Aleksandr Sýhovo-Kobylınniń úzdik shy­ǵarmasyn sahnalaý arqyly jalpy pesa­nyń mazmunyndaǵy keıbir ek­pin­di tustardy qaıta qarastyryp, tolyqtyrýlar engizgeni – qup­tarlyq jaıt. Mysaly, rejıs­ser qoıylym bastalǵanda oqy­latyn hatty (Krechınskııdiń) she­neý­nikterdiń kvartetine bólip bergen. Hatty sheneýnikter kvarteti bólip oqyǵan soń dramatýrgııalyq qaqtyǵystyń máni, oqıǵanyń damýy, ekpini men yrǵaǵy aıqyndala túsken. Sonymen qatar ulttyq mádenı kodtar – kıim, mýzyka, rámizder keń qoldanylǵany­men, olar ýaqyt pen keńistikke baǵynbaıdy. Rejısser osylaı pesany ózindik traktovkamen sahnalaı otyryp, dástúrli zamanaýı ómir kórinisterin de batyl úılestirip beredi. Oryn­daýshylardyń zamanymyzǵa saı kıim úlgileri, Parıjdi eske salatyn sahnadaǵy mýzykalyq fragmentter (vals), oqıǵa ornyn­daǵy úı, keńse jıhazdary búgingi kórermenniń ómirin de sýrettep jatqandaı kórinedi.

Spektaklde qaqtyǵysqa túsetin eki tarap ta taptalǵan adamı-azamattyq quqyǵyn qal­pyna keltirýdi kózdeıdi. Ádi­let­ti sot sheshimin talap etetin ın­tellıgent Murat pen onyń qyzy Gýlıdiń keıpi, memlekettiń zańdy qadaǵalaýshy hám jazalaýshy bılik organdarynyń jemqor basshysynyń beınesi, tipti keńseniń usaq sheneýnikterimen bolatyn teketirestiń bári búgingi qoǵamda bolyp jatqanyn ishteı moıyndaısyz. Shyndyq pen ádildik úshin kúreste janyn salatyn birinshi jaqtyń ózi «para berý kerek!» degen toqtamǵa kelip, bıtine deıin syǵyp beretin áreketi zaldaǵy kórermenge etene tanys jaǵdaıat ekenin moıyndamasqa laj joq. Jaǵympazdyq, bıýrokratııa men paraqorlyq jaılaǵan quqyqtyq júıeniń aldyǵa tartar syltaýy men ýájine qarap, ádildik, zań ústemdigi degen uǵym­dar qandaı sátte bos sózge aınalatynyn, ádiletsizdiktiń týy jelbiregende qarapaıym adal adamnyń abyroıynyń qalaı taptalatynyn spektaklden anyq kórýge bolady.

Rejısser zańy tek qaǵaz jú­zinde jazylǵan, al is júzinde bıýro­kratııa, nemquraıdylyq pen zu­lymdyq saltanat qurǵan, irip-shirigen sot júıesi bar aýrý qoǵamnyń allegorııalyq beınesin shynaıy sýrettep, spektakldiń mańyzdy sahnalaryna qosal­qy keıipker engizip, kórermenge qa­ra­ta túıindi támsil oılaryn aıtyp otyrady. Gúldana Kósher­baevanyń oryndaýyndaǵy Rýh ata­latyn keıipkerdiń monologi sahnadaǵy sıtýasııalardy tu­jy­rymdap baǵalaýǵa, kótergen ta­qy­ryptyń fılosofııalyq astaryn tereńdete túsýge kómektesip tur. Rejısser Rýhty spektakl­diń túıinin jasaýshy, mańyzdy oı-tujyrymdy habardar etýshi mańyzdy keıipker­ge aınaldyr­ǵan. Onyń monologi qoıýshy re­jıs­serdiń qoıylym kótergen ta­qy­rypqa sýretkerlik kózqarasyn, ózindik pozısııasyn tanytady jáne bul sahnadan ózekti de ótkir esti­le­di. Rýhtyń «Úı týraly», «Qýań­shy­lyq týraly», «Soqyr men sy­zat týraly», «Taý shyńyndaǵy adam ­týraly» támsiliniń árqaısysy adam­­zatqa eskertý sekildi, tereń oıǵa jeteleıdi. Máselen, ol: «Men bir úıde boldym. Ol ǵajap edi. Ár­bir baǵana – duǵa tárizdes, árbir órnek – bir jyrdaı… Úı bir sátte shań men kúlge aınaldy. Qurttar bılegen el osylaı qurıdy. Ary – álsizdik. Uıaty – kúlki. Ashkózdik – kásip bolǵan jerde. Úı qıraǵanda eshkim «Apat boldy» demeıdi» nemese: «…Halyq bos shelekpen qaldy. Sol kúnnen bastap olar «shań» ishe bastady. Teledıdardyń shańyn. Sózdiń shańyn. Mansaptyń shańyn. Adam shańnan birden ólmeıdi. Ol jandy baıaý sarqyp, ishten shiritedi. Sol kezde sen halyqtyń kózine qaraısyń – olar solǵan topyraqtaı jarylǵan, Syzattardy kóresiń. Sýsyz – tirshilik mánsiz. Sýsyz – úmit óshedi. Sebebi sý – Qudaıdyń nyshany», deıdi.

Rýhtyń aýzyndaǵy osyndaı árbir sóz adamzatqa túsken «Injil», «Quran» sekildi qasıet­ti kóne kitaptardy oqyǵandaı áser qaldyrady. Rejısser adam pendeshilikten, ashkózdikten, azǵyndyqtan aıylyn jımasa, ar­ty orny tolmas ókinishke alyp ba­ra­tynyn, ony qalpyna kel­tirý qıynǵa túsetinin osyndaı támsil­deri arqyly eskertedi.

Spektakl sýretshisi Murat Mám­betov sahna keńistigin kór­se­tetin dekarasııany dra­ma­týrg­tiń túpnusqa mátindegi remarka­syna saı kórkem sheshken. Negizgi oqıǵa ótetin oryn basty keıipker Murattyń kelisti salynǵan úıi, sol úıdiń ásem bezendirgen zaly men sheneýnikter kabınetine qoıyl­ǵan ústelder bir-birimen qabysyp, ortaq dekorasııalyq sheshim tap­qan. Eńseli úıdiń terezesindegi temir tor túrmeniń atmosferasyn da beredi. Ár jerge ilingen sýretshi I.Repınniń «Volgadaǵy býrlaktar» tanymal polotnosy, Mao Szedýnnyń portreti jáne sórelerge qoıylǵan túrli papkalardaǵy ister qoıylymnyń ishki mazmunyn shırata túsken. Eńseli úsh esik jáne kók maýytpen kómkerilgen resmı mekemeler­degi keńse ústelderi oqıǵa barysyn­daǵy áreketti ret-retimen jyldam aýys­tyryp, spektakldi úzilissiz jalǵastyrýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzady.

Akterlik ansambl men ártis­terdiń oıyn órnegi búgingi ómir súrý daǵdysyna saı ıgerilgen. Jekelengen jas ártister tarapynan keıbir sahnalyq obrazdyń astary tolyq ashylmaı jatsa da, ansambldik oıynnyń shy­­na­ıylyǵy kórermendi qoıylym­ǵa elitip áketedi. Rejıs­ser ártis­tiń ishki jaı-kúıin kórermenge sezindirý úshin bolmashy is-qı­myl, ym-ısharatpen ishki dramatızm­di ashyp berýge árekettengen. Tipti ekinshi planda óner kórsetken ártisterdiń ózi aldyńǵy sheptegi spektakldiń keıipkerlerine aına­latyn tustar da joq emes. Buǵan mysal retinde Álıhan Juma­­ǵa­lıev oryndaǵan Elýbaı Myń­baı­ulynyń sýsyldaǵan synaptaı sah­na­lyq beınesin ataýǵa bolady. Kút­pegen jerden sýmań etip kirip keletin, ashpaıtyn esigi joq, ózi­niń qara basynyń paıdasyn oılaý­dy umytpaıtyn kishkentaı deń­geıdegi, biraq, namyssyz, jaǵym­paz sheneýniktiń obrazyna tánti boldyq.

Qoıylymdaǵy joǵary shendi basshy Baraqbaı Qoshqarulyn somdaǵan Asqar Jangeldıev syrt kelbetiniń ózi susty, qol astynda­ǵy qyzmetkerlerdiń úreıin alyp, qutyn qashyratyn, qajet bolsa bárin tórt taǵandatyp etigin jalatatyn, aldyna aryzdana kel­gen paqyrlardy mysymen jasqaıtyn, kúshpen basyp-janyshtaýdan taımaıtyn NKVD tergeý mekemesiniń janalǵysh ofıserin kóz aldyńyzǵa ákeledi. Bul deńgeıdegi basshylardan bereke tappaǵan Murattyń budan zor basshyǵa baryp aryzdanamyn dep sheshim qabyldaýy tamuqtyń kelesi esigin ashty. Joǵaryǵa shaǵymyn jetkizbekke bel baılaǵan beıbaqtyń isi ónbeı, úlken basshynyń qabyldaýyna kirgenimen, shash al dese bas alatyn toptyń tepkisine túsip, onyń shala-jansar denesin súırelep shyǵaryp tastaıtyny shendilerdiń halyq úshin emes, kerisinshe jumys jasaıtynyn áshkereleıdi. «Aparyp qoqysqa laqtyryńdar!» degen buıryqty sózbe-sóz oryndaǵan baskeserler Muratty zaldyń ortasyna laqtyrǵanda, kóremenniń kókeıinde «halyqtyń ortasy Úlken sheneýnikke qoqys orny bolǵany ma?» degen suraq týdyrady. Qoıylymnan halyq úshin emes, qaltasy úshin bılik qurǵan toptyń bar baılyqty ıemdenetinin, datyn aıtqandardy túrmege, jyndyhanaǵa toǵytyp jazalaıtynyn baıqadyq. Spek­takl fınalyndaǵy Rýhtyń ke­ıingi monologi de osy oıymyzdy qýattaıdy. Qoıylym sońyn­da birinen-biri ótken sumpaıy, sus­ty, asqan qatygez, tek jaza­laý­ǵa peıildi, jebirler men jyl­pos­tardyń áreketi ótkir áshkerele­nip, sońǵy núktesi qoıylady.

Mahambet atyndaǵy Atyraý oblystyq akademııalyq qazaq drama teatry qoǵamdaǵy kertartpa kúshterdiń jymysqy áreketin áshkere etetin ótkir spektakldi sahnalap otyr. Qoıylym basyn­daǵy sheneýnikter kvartetiniń kórer­men zalyna qarata: «Sen, sen, sen, barlyqtaryń qaqpanǵa tústińder. Ne isteý kerek? Berý kerek, Ber! Ber!», deıtin kórinisi uzaqqa deıin qaıtalanyp esten ketpeı qoıdy. Kórermen sahnadan ózine etene tanys keıipkerlerdi kóre otyryp, kúlkige qaryq qylatyn ári qanjylatatyn ártisterdiń ónerin moıyndamaýy áste múmkin emes. Osyndaı kúldire otyryp jylatatyn, jylata otyryp tereń oıǵa jeteleıtin qoıylymdy arnaıy izdep baryp kóretin kórermenniń qatary kóp bolaryna sengimiz keledi.

Amankeldi MUQAN,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty teatr jáne kıno bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty