Serikbaı ONBAEV: Patrıottyq tárbıe talbesikten bastalady

– Serikbaı Meıirbaıuly, jalpy patrıottyq tárbıe degenimiz ne? Bul qalaı dáriptelý kerek? Osy baǵytta qandaı jumys atqarylyp jatyr?

– Men qazirgi Túrkistan oblysy Saýran aýdany Shornaq aýylynda dúnıege keldim. Sozaq aýdanynyń ortalyǵy Sholaqqorǵan aýylyndaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy orta mektepti bitirdim. Sodan soń Máskeýdegi joǵary áskerı oqý ornynda tórt jyl bilim aldym. Mine, sodan bastap jarty ǵasyrdan astam áskerı salada aıanbaı ter tógip kelemin. Elimizdiń táýelsizdigin máńgi de baıandy etetin – ol ishki turaqtylyǵy men qýatty áskeri. Al ásker myqty bolý úshin el qorǵaıtyn azamattar otansúıgish, batyl da jaýdan taısalmaıtyn erjúrek bolýy kerek.

Jastaıynan týǵan jerdiń topyraǵynda aýnap, onyń qadirin bilip ósken er-azamat Otanyn qorǵaýda jan aıasyp turmaıdy. Sebebi Otan qasıetti meken degen uǵymdy ol bala kúninen qulaǵyna sińirip ósedi. Sondyqtan el aldyndaǵy boryshyn óteý perzenttik ári azamattyq paryzy dep biledi. Balaǵa jastaı patrıottyq tárbıe berý – memlekettik turǵyda mańyzdy is. Osyǵan baılanysty Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev HI «Aıbyn» halyqaralyq áskerı-patrıottyq jastar jıynynda jastardy jigerlendiretin, rýhyn kóteretin sóz arnaǵan edi.

«Jastar beıbit zamannyń qadirin túsinýge tıis. Jyl ótken saıyn jahandyq shıelenister órship, memleketter arasynda qaqtyǵystar jıilegenin kórip otyrsyzdar. Qazirgi asa kúrdeli ýaqytta elderimiz arasyndaǵy túsinistik, ózara senim men kelisim óte mańyzdy ról atqarady. Qýatty armııa – táýelsizdik tiregi, qarqyndy damý kepili. Búgin sapta turǵan sarbazdar – naǵyz otanshyl, batyl, myqty azamattar. Qazaqstan armııasynyń keleshegi sizderdiń qoldaryńyzda! Ádiletti jáne Qaýipsiz Qazaqstandy quratyn da – sizder. Men Joǵarǵy Bas qolbasshy retinde elimizdiń bilimdi, adal, ozyq jastaryna senemin! Aldaǵy kúnderi sizderdiń qanshalyqty kúshti ári epti ekenderińiz synalady. Áskerı qyzmettiń qandaı bolatynyn sezinip, zamanaýı armııanyń ozyq tehnologııalarymen tanysasyzdar. Naǵyz jaýynger tabandy eńbek, qatań tártip pen jaýapkershilik qana jeńiske jetkizetinin biledi», degen edi Memleket basshysy.

Patrıottyq tárbıe berý úshin birinshi kezekte ne isteý kerek? Eń aldymen, adamnyń ózi patrıot bolý kerek. «Tárbıe – tal be­sikten» degendeı, áýeli tárbıe otbasynda beriledi. Bul jerde aldymen ata-ana kózi ashyq, kókiregi oıaý, meıirban, ulttyq dástúrdi dáripteıtin jandar bolýy qajet. Bizdiń qoǵamdyq birlestik músheleri Shymkent qalasyndaǵy 285 jalpy orta bilim beretin mektep, 4 kolledj, 9 joǵary oqý ornynda, sondaı-aq byltyrdan bas­tap ashylǵan Keńes Odaǵynyń batyry, general-maıor Sabyr Raqymov atyndaǵy áskerı kolledjde, Shymkent garnızonynda ornalasqan áskerı bólimder men mekemelerde «Erlik» sabaqtaryn uıymdastyryp keledi. Osylaısha, elimizdiń beıbit ómiri men tynyshtyǵyn qorǵaıtyn óskeleń urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýge úlesimizdi qosyp júrmiz.

«Erlik» sabaǵynda jan aıamaı Otanyn qorǵaǵan batyr ata-babalarymyzdyń jeńisti joldary týraly aıtylady. Olar­dyń jaýdy jeńý úshin qoldanǵan áskerı taktıkalary men aıla-ádisteri jaıynda áńgimelenedi. Máselen, Orbulaq shaı­qasynda qazaqtar az ǵana qolmen jońǵardyń myńdaǵan áskerine toıtarys berip, úlken shabýyldyń aldyn aldy. Sol sekildi bas­qynshy Gıtlerdiń tankti dıvızııa­laryn Máskeýge kirgizbeı, qala syrtynda kúırete soqqy bergen qazaqtyń dańqty perzenti Baýyrjan Momyshulynyń taktıkasy osy kúnde sheteldiń áskerı oqý oryndarynda arnaıy dáris retinde oqytylady. Birlestik músheleri osy sekildi babalar erligin jastarǵa úlgi etip áńgimelep beredi. Olardyń áskerı aıla-sharǵylary týraly tarıhı derekterge súıene otyryp baıandaıdy.

«Erlik» sabaǵynda balalardyń densaý­lyǵyna qatysty keńes pen ártúrli paıdaly nasıhat aıtylady. Er adam árdaıym atqa qonýǵa daıyn júrý kerek. Bul – onyń buljymas paryzy. Al jigitterdiń densaýlyǵy jaqsy bolýy mańyzdy. Ol kóbine kúndelikti jep júrgen asqa, qımyl-qozǵalysqa, fızıkalyq jattyǵýmen birge mıdy qozǵaıtyn oqý-bilimge kelip tireledi. Densaýlyqqa qaraý degenimiz – paıdaly taǵamdar tutyný, ártúrli sporttyq seksııalarǵa barý, kóbirek qımyl-qozǵa­lysta bolý. Qaladaǵy tirshilik balanyń qımyl-qozǵalysyn tejep tastaıtyny aıqyn. Onyń ústine búginde adamzattyń ajyramas bóligine aınalǵan smartfondar jastar turmaq úlkenderdiń ózin arbap aldy. Smartfon qımyl-áreketke kedergi bolsa, onyń ishindegisi – adamnyń mıyna tóngen úlken qater. Ásirese jastar telefonnan ár nárse kórip, búginde oılary buzylyp barady. Tyıym bolmaýynyń saldarynan kez kelgen aqparatty qabyldap, mıyna tez sińirgen óskeleń urpaqtyń sanasy da, ádebi men minez-qulqy da ózgeriske ushyraıdy. Bul bir ǵana elimizge tán kórinis emes, mundaı úrdis qazir dúnıe júzinde beleń alǵan. Al oǵan qarsy turar bir ǵana ımmýnıtet bar. Bul – ulttyq tálim-tárbıe men patrıotızm. Osy turǵyda «Erlik» sabaǵy jastardy týra jolǵa bastaýda jarqyn úlginiń mysalyn kórsetip júr.

– Qoǵamdyq uıym músheleri mereke men ártúrli taqyrypqa saı uıymdas­tyrylatyn is-sharalarǵa qanshalyqty atsalysady?

– Bizdiń birlestiktiń basty maqsaty – jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleý, olardyń boıyna otansúıgishtik pen adaldyq qasıetiniń dánin sebý. Osy jospardy iske asyrý jolynda joǵaryda atalǵan «Erlik» sabaǵy qalanyń mektepteri men kolledj­derinde arnaıy ótedi. Sondaı-aq ardagerler mýzeılerdi de aralap, babalardyń dańqty jeńisteri men erlik isterin nasıhattap júr.

Birlestiktiń patrıotızmdi nasıhattaý baǵytynda atqaryp jatqan basqa da jumysy jeterlik. Máselen, Shymkent qalasynda aýǵan, tájik-aýǵan, Taýly Qara­baq, Chernobyl, Semeı synaq polıgony, Jeltoqsan kóterilisi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Shekara qyzmeti, Qarýly kúshter ardagerleri koalısııa quryp, bir maqsatqa jumylyp úlken isterdiń bastamashysy bolyp júr.

Úkimettiń 2023 jylǵy №1039 qaýly­symen 2024–2030 jylǵa deıingi 7 jyldyq áskerı-patrıottyq tárbıe jos­paryn basshylyqqa ala otyryp ju­mysqa kirisken. Odan bólek, Qorǵanys mınıstrliginiń ár jylǵa arnalǵan áskerı-patrıottyq josparlaryn basshylyqqa ala otyryp, qalalyq bilim basqarmasymen, Qorǵanys isteri jónindegi departamentpen memorandýmǵa qol qoıdy. Osy atalǵan jos­­­pardy oryndaýda Shymkent qalasynyń ardagerler qaýymdastyǵy elimizde jeti jyl qatarynan júldeli birinshi oryndy ıelenip keledi.

Máselen, «Bilim kúnine» oraı byltyr 40 patrıottyq is-shara ótkizse, bıyl bir mezgilde 1-2 qyrkúıekte 47 patrıottyq is-shara uıymdastyrdy. О́tken jyly olardyń jalpy sany 800-den asyp jyǵyldy. Jastarǵa úlgi kórsetip patrıottyq tárbıe berýde talmaı eńbek etýdiń óteýi shyǵar dep oılaımyn, maǵan Shymkent qalasynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. Mundaı qurmetke bıyl Chernobyl ardagerler qoǵamynyń tóraǵasy Saırýlla Nahbaev ta bólendi. Men 2023 jyly Astana qalasynda ótken Búkilarmııalyq jıynda ıyǵyna pogon taqqan ardagerlerdiń atynan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń aldynda baıan­­dama jasadym. Osynaý baqytty sáttiń maǵan buıyrǵanyn eshqashan umytpaımyn.

Jalpy, Qorǵanys mınıstrliginiń «Qarýly Kúshter ardagerleri» RQB Shym­kent qalasy boıynsha fılıaly 2019 jyly qurylyp jumys isteıdi. Birlestiktiń basty mindetin taǵy da qaıtalap ótsek, bul – óskeleń urpaqty patrıottyq rýhta tárbıelep, batyr atalar men apalarymyz sııaqty elimizdiń beıbit ómiri men tynyshtyǵyn qorǵap qalý jolyna daıyndaý. Birlestik qurylǵaly beri «Mektepke jol» aksııasy aıasynda kópbalaly otbasylarǵa, jetim balalarǵa 1 mln teńgege deıingi somaǵa mektep formalaryn satyp áperdi. Balalardy týberkýlezden emdeıtin dıspanserge materıaldyq kómek kórsetti. 1 maý­sym – Balalardy qorǵaýdyń halyqaralyq kúni qarsańynda ártúrli qaıyrymdylyq is-sharalar uıymdastyrady. Sonymen qatar Túrkistan oblysynyń Maqtaaral, Tólebı aýdandarynda bolǵan kóktemgi tasqyn kezinde jáne elimizdiń soltústik, batys óńirlerin alapat sý basqan kezde birlestik músheleri uıymdasyp, qarjylaı jáne materıaldyq kómek jóneltti.

– Alǵashqy áskerı daıyndyq pániniń patrıottyq tárbıege baýlýdaǵy róline toqtalyp ótseńiz. Osy pán arqyly áskerdiń alǵashqy álippesin úıretýde qandaı ózgeris bar?

– Oqýshylarǵa áskerı ómirdiń ne ekenin úıretetin sabaqtyń mańyzy óte joǵary. О́ıtkeni balany jastaıynan áskerı tártipke úıretetin, osy salaǵa qyzyqtyratyn birden-bir jol – osy alǵashqy áskerı daıyndyq páni. Tipti Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, Halyq qaharmany, nebári 20 jasynda Keńes Odaǵynyń batyry atanǵan armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov «Meniń qabyldaý bólmem shalǵaı aýyldyń mektebindegi «alǵashqy áskerı daıyndyq» pániniń kabınetinen bas­talady» degen eken. Muny áskerılerdi aýdan ortalyǵynda ornalasqan áskerı komıssa­rıat­tan ǵana kóretini sebepti aıtypty.

Mekteptegi áskerı sabaq óte úlken nátıje berip jatyr. Máselen, qaladaǵy №68 mekteptiń «Alǵashqy áskerı daıyn­dyq jáne tehnologııa» pániniń jetekshisi Asanbaı Imanqulov úsh jyl qatarynan oqýshylarymen birge Qaraǵandy obly­synyń Spassk dalalyq alańyndaǵy ja­rysqa qatysyp keledi. Bıyl Qytaı, Úndistan, Belarýs, Reseı, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan sekildi elderdiń qatysýymen Aqtóbe qalasyndaǵy áýe qor­ǵanys kúshteri ınstıtýtynyń dalalyq jattyǵý alańynda halyqaralyq «Aıbyn» jarysy ótti. Osy synǵa №68 mektepten qatysqan 2 qyz bala arnaıy atalym bo­­­ıynsha júldeli orynǵa ıe boldy. Bul – árıne, áskerı jetekshiniń tókken teriniń óteýi, kópjyldyq daıyndyq pen eńbektiń jemisi. Atalǵan bilim uıasynyń shákirtteri Belarýs elinde ótken qutqarýshylardyń halyqaralyq jarysynan ekinshi oryndy ıelenip qaıtty. Aqtóbe qalasyndaǵy bıylǵy «Aıbyn» jarysynda Shymkentten barǵan 10 ul men 5 qyz qatysqan komanda júldeli úshinshi orynǵa kóterildi. Keńes Odaǵynyń batyry, general-maıor Sabyr Raqymov atyndaǵy áskerı kolledj komandasy bolsa, osy dodada júldeli ekinshi oryndy ıelendi. Osynaý jeńistiń barlyǵy Shymkenttiń abyroıyn bıikke shyǵardy.

Jarysqa attanatyn eki komandany barsha ardager batamyzdy berip, shyǵaryp saldyq. Júldemen oralǵan jeńim­pazda­rymyzdy ata-analary men ardagerler orkestrmen saltanatty jaǵdaıda kútip aldyq. Keýdelerinde medal jarqyraǵan jastarǵa kelgennen keıin de tilegimizdi arnadyq. Memleketimizde osyndaı ójet te óreli jastardyń ósip kele jatqany erekshe qýanyshqa bóleıdi.

– Oqýshylardyń sporttyq áskerı klýbtarǵa barýyna qalaı qaraısyz? Shym­kentte osyndaı klýbtar bar ma?

– О́z basym oqýshylardyń sporttyq áskerı klýbtarǵa barýyn tolyq qoldaımyn. Shymkent qalasynda úsh Oqýshylar saraıy bar. Onda ondaǵan úıirme jumys isteıdi. «Jas barabanshylar», «Jas dombyrashylar», «Jas jol polıseıleri», «Jas toǵyzqumalaqshylar», «Jas shahmatshylar», «Jas avıamodelshiler» sekildi kóptegen qyzyqty úıirmeni ataýǵa bolady. Oǵan qosa, mektepterde áskerı-patrıottyq klýbtar ashylǵan. Máselen, «Sáýle» shaǵyn aýdanyna qarasty №129 mekteptegi 35748 áskerı bólimniń «Bolashaq» klýbyn polkovnık Reımbaı Halmýratov basqarady. Bul klýb oqýshylary 2022 jyly «Aıbyn» patrıottyq «Jas sarbazdar» jarysynda birinshi oryndy ıelengen bolsa, ótken jyly ekinshi oryndy jeńip alǵan. Sonymen qatar shahardaǵy bilim uıalarynda «Jas sarbaz», «Jas qutqarýshy», «Jas shekarashy», «Jas áskerı polısııa», «Jas jol polıseıi», «Jas tankıst», «Jas artıllerıst», «Jas kadet» degen sekildi synyptar bar. Onda oqıtyn oqýshylar arnaıy formamen júredi jáne basqa balalarǵa úlgi. Sebebi olardyń kópshiligi – tártipti, sabaqtaryn jaqsy oqıtyn oqýshylar.

Qalada batyr Saǵadat Nurmaǵambetov esimin ıelengen mektep bar. Bıyl Keńes Odaǵy batyrynyń mereıtoıy toılandy. Osyǵan baılanysty birlestik músheleri kóptegen is-sharany qolǵa aldy. Máselen, ardagerler Halyq qaharmanynyń týǵan jeri Aqmola oblysy Aqkól qalasyna 24 mamyrda baryp, onyń eńseli eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, Quran baǵyshtap qaıtty. Shymkenttegi №72 mektep general S.Nurmaǵambetov atymen atalady. 2020 jyly mektep qabyrǵasyna arnaıy taqtaısha ilindi. Aldaǵy ýaqytta bilim uıasynyń aldyna batyrdyń músinin ornatý josparlanyp otyr.

Sondaı-aq osy jyly 24 jeltoqsanda qazaqtyń qaharman uly Baýyrjan Mo­myshulynyń týǵanyna 115 jyl tolady. Osyǵan baılanysty birlestik músheleri batyr týǵan aımaq Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanyna zııarat jasap barmaq nıette. Qanmaıdanda asqan erligimen kózge túsken Baýyrjan Momyshuly esimi búginde shartarapqa jaıylǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, onyń Máskeýdi qorǵaý operasııasynda qoldanǵan «Spıral», ıaǵnı «Shıyrshyq» dep atalatyn soǵys taktıkasy sonaý Kýbadan bastap Izraılge deıingi áskerı joǵary oqý oryndarynda áli kúnge deıin oqytylady.

– Mektep, klýb bir bólek, ákeniń tárbıesi bir bólek qoı. Osy jaǵynan kelgende uldarymyz qaısar, ór rýhty bolý úshin ákeniń de tárbıesi myqty bolý kerek shyǵar?

– Durys aıtasyz, «Bir ákeniń tárbıesin júz mektep te bere almaıdy» degendeı, balaǵa berilgen úıdegi ákeniń tárbıesine eshnárse jetpeıdi. Bul oraıda, Shymkent qalasynda Ákeler alqasy uıymy jumys isteıdi. Onda sabaqtan tys ýaqytta áke­leri de uldarynyń patrıot bolyp tárbıelenýine atsalysady. Otbasy ınstıtýtyn kúsheıtý baǵytynda elde atqarylǵan sharýa kóp. Sonyń biri – «Úlgili otbasy» baıqaýy. Qala deńgeıinde osy jarysqa talaı otbasy qatysty. Meniń pikirimshe, ákelerdiń uldarymen júgirý marafony sekildi ártúrli sporttyq jarystarǵa birge qatysýy nemese bala-shaǵasyn ertip tabıǵat aıasynda qydyrýy balanyń boıyna úlken kúsh uıalatyp, tárbıeniń tamyryn tereńdete túsedi. Kez kelgen isti birge atqarý áke men uldyń arasyndaǵy názik ıirimderdi qataıtyp, berik baılanystyrady. Sondyqtan balanyń naǵyz er jigit bolyp ósýinde áke tárbıesiniń mańyzy óte joǵary. Sol úshin de qoǵamda ákeniń rólin eshqashan tómendetýge bolmaıdy. О́mirde ár nárseniń qaıtarymy bolady. Sol aıtpaqshy eger áke balasyna durys tárbıe bere alsa, óskende mindetti túrde onyń nátıjesi men jemisin kóredi.

– Búgingi tańda memleket áskerdi kúsheıtý baǵytynda aýqymdy ózgeris­terdi bastaǵanyn bilemiz. Odan bólek, jastardy áskerı boryshyn óteýge jiger­lendirý úshin qandaı aqyl-keńes aıtar edińiz?

– Elimizdiń qorǵanys salasy zamanaýı tehnıkalarmen, drondarmen qamtamasyz etilgen. Aıbyndy ásker el qorǵany úshin kerek. Sol úshin búgingi zamannyń urys taktıkalaryn meńgerip, soǵan saı atys qarýlarymen jabdyqtalyp jatyr. Ásker qataryna shaqyrylýshy azamattyń moınynda nesıelik qaryzy bolsa, ol 14 aıǵa toqtatylady. 12 aılyq merzimdi qyzmet kezinde jaqsy qyzmet etip joǵarǵy jetistikterge jetip, sertıfıkat alǵan sarbaz ózi tańdaǵan mamandyǵy boıynsha joǵary oqý ornyna UBT tapsyrmaı, tegin grantqa túsýine múmkindik aldy. Joǵary oqý ornyndaǵy áskerı kafedralarǵa da grantpen oqýǵa túsip, ofıser bolýyna jaǵdaı jasalǵan. Budan bólek, áskerı joǵary oqý oryndaryna emtıhansyz oqýǵa túsip, ofıser qatarynda elin qorǵaýǵa múmkindik berildi. Aqyly oqyp bilim alý kópbalaly otbasylarǵa, árıne, ońaı emes. Sondyqtan 12 aılyq merzimdi qyzmettegi sarbazdar osy jeńildikti paıdalanyp, búginde 10 myńǵa jýyq sarbaz stýdent atanyp bilim alyp jatyr. Eń bastysy, er-azamat eldiń qorǵaýshysy ekenin umytpaýymyz kerek. Qandaı jaǵdaı bolsyn áskerı mindet er jigittiń moınynda paryz bolyp qala beredi. Jastar áskerge bararda qandaı qıyndyq bolsa da Otan úshin bárin jeńip shyǵamyn degen oıda bolsa, oǵan keleshekte psıhologııalyq turǵyda áskerı mindetin óteý ońaı bolady. Sondyqtan kásibı áskerı qyzmetshiler de, qarapaıym sarbazdar da rýhanı ózin tárbıelep, jan dúnıesin taza ustasa, áskerdiń abyroıy burynǵydan bıikteı túser edi degen pikirdemin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Ánýar JUMAShBAI,

«Egemen Qazaqstan»