Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qandaı sheshimder qabyldandy?
Bir aı buryn kópshilik benzın baǵasynyń qymbattaýyna qatysty narazylyq bildire bastady. Endi Úkimet bıylǵy 16 qazannan bastap jaǵdaıdy ózgertemiz dep ýáde berip otyr. Naqtyraq aıtsaq, janarmaı baǵasyn kóterýge tyıym salmaq. Moratorıı jarııalandy. Inflıasııa bir qalypqa kelgenshe eshkim baǵany shuǵyl ósire almaıdy. Energetıka vıse-mınıstri Suńǵat Esimhanovtyń aıtýynsha, bul sheshim Prezıdenttiń áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etý týraly tapsyrmasyna sáıkes qabyldanǵan.
«Búginnen bastap AI-92 men dızel otynynyń baǵasyn kóterýge moratorıı engizildi. Biz úshin eń bastysy – halyqtyń turmystyq jaǵdaıyn jeńildetý. Energetıka mınıstrligi Básekelestikti qorǵaý agenttigimen jáne óńir ákimdikterimen birlesip sheshimniń naqty oryndalýyn qatań baqylaıdy. Sondaı-aq elektr energııasy men jylý tarıfteriniń de negizsiz ósýine jol berilmeıdi. Bul baǵyttaǵy jumys tek ýaqytsha shara emes, uzaqmerzimdi turaqtylyqty qamtamasyz etý tetigi», dedi vıse-mınıstr.
Kommýnaldyq tólemderdiń sharyqtap ketkeni de el esinde. 2023 jyly «tarıfterdi kóterý – sapany arttyrýdyń joly» degen ýájben bastalǵan naýqan eki jyl boıy jalǵasty. Biraq nátıjesi halyqqa ońaı tıgen joq. Endi Úkimet buǵan núkte qoımaqshy. 2026 jyldyń birinshi toqsanyna deıin kommýnaldyq tarıfterge de moratorıı jarııalandy. Bul sheshim elektr, sý, jylý, káriz, gaz – bárine qatysty. Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Asan Darbaevtyń aıtýynsha, tarıfterdi ustap turý – júıeli retteý saıasatynyń bastaýy.
Kásipkerler úshin eń qıyn dúnıe – esep pen tekserý. Shaǵyn bıznes ıeleri qaǵazben alysyp, ınspektordan sharshaǵan edi. Endi bul aýyrtpalyqtan arylmaq. 2026 jyldan bastap salyq júıesi «taza paraqtan» bastalady. Qarjy mınıstri Mádı Takıevtiń aıtýynsha, jańa kezeńde mıkro jáne shaǵyn bızneske burynǵydaı qatań baqylaý bolmaıdy.
«Biz bızneske dem berýdi maqsat etemiz. Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes, tekserýler men kameraldyq baqylaýlar toqtatylady. Eger kásipker negizgi qaryzdy ótese, ósimpul men aıyppuldar keshiriledi. Sondaı-aq salyq tóleýshilerdi ońaılatylǵan tártippen esepten shyǵarý úderisi engiziledi. Bul – adal jumys isteıtin kásipkerlerge tynys beredi. Ekonomıka damýy úshin eń aldymen bızneske senim qajet», dedi mınıstr.
Úkimet ıpoteka rásimdeýdiń qıyndaǵanyna da nazar aýdarypty. Endi turǵyn úıge bólinetin qarjy eki ese artady. «Naýryz» jáne «Naýryz-Jumysker» baǵdarlamalaryna 500 mlrd teńge baǵyttalady. «Áskerı baspana» jobasy da qaıta iske qosylady. «Otbasy bank» tóraǵasy Lázzat Ibragımovanyń sózinshe, bul sharalar turǵyn úıge qoljetimdilikti arttyrady.
«Budan bylaı páterlerdiń baǵasy memleket baqylaýynda bolady. Qurylys kompanııalary úsh jylǵa deıin baǵany kótermeýge mindetteledi. Al áskerı qyzmetkerler úshin jańa múmkindik týyp otyr: olar daıyn páterdi tikeleı «Baspana market» arqyly satyp ala alady. Mundaı sharalar turǵyn úı naryǵyn turaqtandyryp, azamattardyń úmitin qaıta jandyrady», dedi ol.
Úılesim qajet
Ekonomıst Andreı Chebotarev osy ekonomıkalyq saıasattaǵy birneshe qaıshylyqqa nazar aýdardy.
«Kópshilik salyqtyń kóterilýinen keıin baǵa ósedi dep oılady. Biraq bıznes árqashan aldyn ala áreket etedi. Salyq áli engizilmeı jatyp, kásipkerler sony eskerip, baǵalardy qymbattatyp úlgerdi. Muny Ulttyq ekonomıka mınıstri de moıyndaǵan. Kóptegen kompanııa salyqtyń jańa mólsherin jyldyń basynan bastap-aq esepke qosqan. Qazir keıbir sharalar jeńildetilgenimen, baǵalar keri túspeıdi. Eshkim baǵany qaıta tómendetpeıdi», deıdi qarjyger.
Sarapshy muny makroekonomıkalyq turǵydaǵy birinshi «erekshe» jaǵdaı dep atady. Bılik bir sheshim qabyldap, keıin ony ózgertkende naryqta senimsizdik paıda bolady. Al baǵa sharyqtap ketken soń ony keıin toqtatý nemese keri qaıtarý múmkin emes. Ekinshi másele – Úkimet pen Ulttyq bank arasyndaǵy qaıshylyqta.
«Prezıdent Joldaýda ekonomıkalyq saıasatty úılestirip, birge jumys isteý kerek dedi. Biraq is júzinde úılesim joq. Ulttyq bank ınflıasııany tejeý úshin bazalyq mólsherlemeni kóteredi. Al kelesi kúni Úkimet jeńildetilgen ıpotekalar taratyp, naryqqa qaıta aqsha quıady. Bul – gaz pen tejegishti bir mezgilde basýmen teń. Kólikti toqtatqyń keledi, biraq ekinshi adam janyndaǵy pedalmen gazdy basyp otyr. Nátıjesinde, motor qyzyp, júıe kúıip ketýi múmkin nemese transport múlde basqarýdan shyǵady», deıdi A. Chebotaraev.
«Taza paraqtan» bastaý – durys qadam
Ekonomıst Aıbar Oljaev bolsa, baǵa men tarıfterge engizilgen moratorıı – ýaqytty uzarta turýdyń amaly sııaqty dep baǵamdaıdy.
«Úkimet bul sheshimdi ınflıasııanyń kúrt ósýinen qaýiptengen soń qabyldaǵany baıqalady. Shyn máninde, memleket naryq tetikterine aralaspaýy kerek edi. Biz buǵan deıin ekonomıkany yryqtandyrý baǵytynda naqty jarlyqtar daıyndaǵanbyz, ıaǵnı naryq ózi rettelýge tıis bolatyn. Biraq qazirgi jaǵdaıda baǵanyń birden sharyqtap ketýinen saqtaný úshin osyndaı ýaqytsha sharalar qolǵa alyndy. Al onyń uzaqmerzimdi tıimdi áseri ázirge belgisiz», deıdi ol.
Dese de, sarapshy salyq júıesindegi ózgerister órge bastaıdy degen pikir aıtty. Jańa kodeksti «taza paraqtan» bastaý – óte durys sheshim. Bul bızneske jańa tynys beredi, burynǵy qatelikter men tekserýlerdi qaıta-qaıta mazdata bermeıdi. Amnıstııa men ósimpuldardy esepten shyǵarý da kásipkerler úshin jaqsy yntalandyrý bolmaq.
«Al ıpoteka máselesinde qaıshylyq bar. Bir jaǵynan, Úkimet qymbatshylyqqa qarsy kúres júrgizip otyr, ekinshi jaǵynan arzan ıpotekany ulǵaıtý arqyly suranysty qaıta arttyryp, baǵanyń ósýine ózi túrtki bolýy múmkin. Bul belgili bir qurylys kompanııalarynyń lobbıi sekildi áser qaldyrady. Qazir kerisinshe, ıpotekalyq naryqty sál «sýytý» kerek edi. Sonda ǵana turǵyn úı baǵasy tómendeý úrdisine túser edi. Avtonesıe baǵdarlamasyna kelsek, bul da qymbatshylyqqa qarsy saıasatpen úılese bermeıtin sheshim. Jeńildetilgen avtonesıe baǵa qysymyna qarsy jumys isteýdiń ornyna, keıde kerisinshe, suranysty kúsheıtip jiberýi múmkin», deıdi A.Oljaev.
Eń aldymen azamattardyń tabysy artýǵa tıis
Ekonomıst Marat Abdýrahmanovtyń paıymdaýynsha, tarıfterdi toqtata turý kommýnaldyq sharýashylyq júıesine áser etpeıdi. О́ıtkeni júıeniń ózi ózgermeıdi.
«Mysaly, ıpotekalyq baǵdarlamalardyń qysqarýy ekonomıkaǵa jáne turǵyn úıdiń qoljetimdi bolýyna áser etpeıdi. О́ıtkeni qazirgi jaǵdaıda 20 paıyzdan joǵary mólsherlememen beriletin ıpoteka kópshilikke arman. Ipoteka alǵan adamdardyń sany – shamamen 140 myń. Al turǵyn úıge muqtaj otbasy sany – 2 mıllıonǵa jýyq. Salystyrýǵa da kelmeıdi. Jalpy, Úkimettiń qabyldap jatqan sharalaryn qysqa da, uzaq merzimde de tıimdi deýge bolmaıdy, sebebi júıeli sheshimder joq. Eger eńbekaqy, onyń ishinde eń tómengi jalaqy óspese, onda mundaı sharalar tapsyrmany júzege asyrýǵa jetkizedi dep aıtý qıyn. Sebebi tabys kóbeımese azamattardyń ál-aýqaty da jaqsarmaıdy. Demek, halyqtyń materıaldyq jaǵdaıy báribir ózgermeıdi. Ekonomıka rasynda ósip jatsa, nege eń tómengi jalaqy 155 dollar ǵana, al kúnkóris deńgeıi 100 dollar bolyp tur? Qarjy mınıstrligi salyq túsimderi artqanyn aıtyp júr. Respýblıkalyq bıýdjetke 10 trln teńge, jergilikti bıýdjetterge 6 trln teńgeden astam qarjy túsken. Kelesi jyly bul kórsetkishter tıisinshe 15 jáne 9 trln teńgege jetýi kerek. Biraq bul qaǵazdaǵy ósim halyqtyń turmysyn jaqsartpaıdy. Salyq tólemeıtin, jumys ornyn ashpaıtyn ınvestorlar elge esh paıda ákelmeıdi», deıdi M.Abdýrahmanov.
