Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
– Ikram Adyrbekuly, bıyl elimizdiń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń qabyldanǵanyna 35 jyl tolady. Sol kezdegi eldiń saıası ahýalyna úńilsek, atalǵan deklarasııa táýelsiz memlekettiń irgetasyn qalaǵan alǵashqy quqyqtyq akt edi. Osy tarıhı qujattyń máni men mańyzyn siz qalaı baǵalaısyz?
– Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy elimizdiń tolyqqandy táýelsiz memleketke aınalý jolyndaǵy alǵashqy ári asa mańyzdy quqyqtyq negiz boldy. Ári batyl jáne resmı keńes júıesi aıasynda bolsa da, respýblıka óz zańdaryn qabyldaýǵa, ishki jáne syrtqy saıasatty júrgizýge quqyǵy bar ekenin jarııa etti. Deklarasııada Qazaqstan Konstıtýsııasy men zańdarynyń respýblıka aımaǵynda ústemdiligi bekitildi. Sonymen qatar elimiz óz tabıǵı resýrstary men ekonomıkalyq-áleýmettik áleýetine tolyq ıe ekenin jarııalady. Ulttyq mádenıet, til, din máselelerinde derbes saıasat júrgizetinin málimdedi. Respýblıkamyz basqa memlekettermen tikeleı halyqaralyq qarym-qatynas ornatýǵa umtylatynyn bildirdi. Bul keıin Birikken Ulttar Uıymyna, basqa da halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolýǵa jol ashty. El tarıhynda tuńǵysh ret demokratııalyq quqyqtyq memleket qurý el damýynyń negizgi maqsaty retinde jarııalandy. Sol arqyly elde azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna negiz qalandy. 1991 jyly 16 jeltoqsandaǵy «Táýelsizdik týraly» konstıtýsııalyq zań osy Deklarasııa negizinde qabyldandy. Iаǵnı bul qujat Qazaqstannyń shynaıy táýelsiz memleket bolýyna aparatyn quqyqtyq jáne saıası irgetasy ispetti. Sonymen qatar egemendiktiń alǵashqy batyl qadamy bolǵan demokratııa halyq arasynda ulttyq sana-sezimdi oıatty, azamattardyń el taǵdyryna degen jaýapkershiligin arttyrdy. Elimizdiń tolyq táýelsiz memleket bolatynyna degen senimdi nyǵaıtty. Sol sebepten 25 qazan – Respýblıka kúniniń ult, memleket tarıhyndaǵy orny, mańyzy erekshe.
– Egemen el bolǵannan keıin eń aldymen syrtqy saıasat derbestigine qol jetkizdik. Sol alǵashqy jyldary elimizdiń syrtqy saıasattaǵy basym baǵyttary qandaı boldy?
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jańa táýelsiz memleket retinde Qazaqstannyń halyqaralyq arenada ortada tanylýy, moıyndalýy, ornyǵýy, beıbit ári kópvektorly syrtqy saıasat júrgizýi negizgi maqsat boldy. Sonyń nátıjesinde 1991–1993 jyldary elimizdi álemniń júzden asa eli resmı tanyp, dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýǵa nıet bildirdi. Al Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyna 1992 jyly 2 naýryzda múshe bolyp qabyldandy. Sonymen qatar álemdegi bedeldi, yqpaldy ınvestısııalyq múmkindikteri joǵary elderde Qazaqstannyń elshilikteri ashylyp, jumys isteı bastady. Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy kúninen bastap kópvektorly syrtqy saıasat ustandy. Iаǵnı Batys, Shyǵys, Reseı, musylman elderi, Azııa elderimen teń deńgeıde qarym-qatynas ornatýdy maqsat tutty. 1991 jyly Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. 1994 jyly elimiz ıadrolyq qarýdan tolyq bas tartty. Asa qýatty ıadrolyq qarýy bar tórtinshi el bola tura, beıbit joldy tańdadyq. Sol qadamy arqyly Qazaqstan ıadrolyq qarý ustanýdyń úlgisine aınaldy. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń qurmetine, zor senimine ıe boldy. Memlekettik shekara týraly Reseımen, Qytaımen, Orta Azııa elderimen beıbit jolmen túsinistik pen syılastyqty negizge ala otyryp, arnaıy kelissózder júrgizip, tolyq sheshimge qol jetkizdik. Shekara boıynda beıbitshilik beldeýin ornata aldyq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qysqa merzimde Reseı, Qytaı, AQSh, Eýropa elderimen saýda-ekonomıkalyq baılanystar jolǵa qoıyldy. Syrtqy saıasatta elge shet memleketterden ınvestısııa tartý basty maqsatqa aınaldy. Elimizdiń tabıǵı resýrstaryn ıgerýge belgili shetel kompanııalary tartyla bastady. Atqarylǵan jumystar memlekettiń halyqaralyq qoǵamdastyqta beıbitshil, jaýapty jáne senimdi seriktes retinde qalyptasýyna, joǵary bedelge ıe bolýyna jol ashty. Osyndaı aýqymdy mańyzdy isterdi júzege asyrý barysynda eldiń derbes kásibı dıplomatııalyq júıesi qalyptasty.
Alǵashynda Keńes odaǵynyń dıplomatııalyq salasynda qyzmette júrgen tájirıbeli ulttyq kadrlar elge shaqyrylyp, jaýapty laýazymdarǵa taǵaıyndaldy. Olardyń táýelsiz memleketimizdiń dıplomatııalyq áleýetin, dárejesin, kásibıligin arttyrýǵa qosqan úlesi ólsheýsiz.
– Qytaıdaǵy elshi retinde siz aımaqtyq saıasat pen ekonomıka baǵytynda da belsendi jumys istedińiz. Sol kezeńnen este qalǵan mańyzdy oqıǵalardy eske bir túsirseńiz.
– О́tkendi eske alsaq, men shyndyǵynda 2007–2011 jyldary Qytaı Halyq Respýblıkasynda Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin atqardym. Sol eldegi jáne eki memleket arasyndaǵy kóptegen mańyzdy oqıǵalardyń kýási boldym. Bul kezeń Qytaıdyń álemdik arenada bedeliniń artyp, ishki saıası turaqtylyqty saqtaýymen erekshelenedi.
2008 jyly Qytaı alǵash ret jazǵy Olımpııa oıyndaryn ótkizdi. Elimiz osy Beıjińdegi jazǵy Olımpıadanyń tabysty da sátti ótýine erekshe qoldaý kórsetti. Ony búkil Qytaı halqy joǵary baǵalady, rızashylyǵyn bildirdi. 2010 jyly 1 mamyr–30 qazan aralyǵynda Shanhaıda dúnıejúzilik kórme uıymdastyryldy. Oǵan 192 memleket qatysty. Oǵan adamzat tarıhyndaǵy eń iri halyqaralyq kórme boldy degen baǵa berildi. Elimiz bul kórmege «Qazaqstan – bolashaqtyń energııasy» degen uranmen qatysyp, eldiń jetistikteri men bolashaq áleýetin 7 mıllıonnan asa kelýshilerge tanystyrdy.
Qytaı men Qazaqstan ishki tutyný naryǵyna basa nazar aýdarýǵa kóshti. Qarjylyq daǵdarystan zardapsyz jańa tájirıbe jınaqtap shyqqan Qytaı kompanııalary Qazaqstannyń munaı-ónerkásip salalaryna qyzyǵýshylyq tanytyp, kólemdi ınvestısııa sala bastady. Elshilik árdaıym transshekaralyq ózender máselesine erekshe mańyz berip otyrdy. Tıisti memlekettik organdarmen naqty jumys júrgizdi. Sonyń nátıjesinde 2011 jyly Qazaqstan men Qytaı úkimetteri arasynda transshekaralyq ózender sýynyń sapasyn qorǵaý týraly alǵashqy resmı kelisimge qol qoıyldy. Qytaı memleketi basqa kórshi eldermen transshekaralyq ózenderge baılanysty qujattarǵa qol qoıýǵa asyqpaıtynyn baıqasaq, bul – ońdy jetistik. Endigi maqsat – sol ózenderdegi sýdy bólisý týraly qujatqa qol qoıý. Osy baǵytta belsendi jumys júrgizilip jatqany belgili.
– Siz Senatta jumys istegen jyldary halyqaralyq qatynastar men qaýipsizdik máselelerine de aralastyńyz. Táýelsiz eldiń qaýipsizdik saıasaty qalaı qalyptasty?
– Konstıtýsııaǵa sáıkes, halyqaralyq kelisimder men sharttardy bekitý, ratıfıkasııalaý – Parlamenttiń, sonyń ishinde Senattyń da mindeti. Sonymen qatar halyqaralyq parlamenttik uıymdarmen yntymaqtastyq ornatý arqyly parlamenttik dıplomatııany júrgizedi. Osyndaı jumystardyń nátıjesinde Qazaqstannyń beıbit bastamalary men syrtqy saıası ustanymdaryn halyqaralyq minberde nasıhattaýǵa múmkindik paıda bolady. Mysaly, men jetekshilik etken Senattyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń músheleri, senatorlar zań shyǵarýshylyq qyzmetimen birge turaqty túrde TMD Parlamenttik Assambleıasynyń, EQYU Parlamenttik Assembleıasynyń jáne taǵy basqa halyqaralyq parlamenttik uıymdardyń jumysyna belsene qatysyp otyrdy. Sol uıymdarda eldiń múddesin qorǵap, bedelin, yqpalyn arttyrýǵa óz úlesin qosty.
– Búginde siz – Túrki memleketteri uıymy Aqsaqaldar keńesiniń múshesisiz. Túrki yntymaqtastyǵynyń damýy Qazaqstan úshin neni bildiredi dep sanaısyz?
– Túrki Memleketteri uıymy – bizdiń el úshin tarıhı, mádenı, saıası jáne ekonomıkalyq turǵydan erekshe mańyzdy halyqaralyq uıym. Elimiz – osy uıymnyń negizin qalaýshy jáne belsendi músheleriniń biri. Bolashaqtaǵy uıymnyń strategııalyq mańyzyn jaqsy túsinedi. О́ıtkeni Qazaqstan halqy – túrki dúnıesiniń ajyramas bóligi. Ortaq til, din, ádet-ǵuryp pen tarıhı tereń tamyr ultymyzdy basqa túrki elderimen rýhanı jáne mádenı turǵyda jaqyndastyrady, baýyrlas halyq retinde qarastyrady. Sol sebepten de elimizdiń syrtqy saıasatynda túrki elderiniń ıntegrasııasy mańyzdy baǵyttyń biri retinde aıqyndalǵan. Túrki memleketteri uıymy balama dıplomatııalyq platforma retinde Reseı, Qytaı memleketterimen, Batys eldermen aradaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik týǵyzady. Búginde túrki memleketteriniń jalpy naryǵy 160 mıllıon adamnan asty. Bul – Qazaqstan úshin úlken tutyný aımaǵy naryǵy, ınvestısııalyq áleýet, jańa múmkindik baǵdar. Ásirese túrki memleketteri aıasynda Transkaspıılik halyqaralyq ortalyq dálizdiń bolashaǵy zor. Bul transporttyq-tranzıttik ınfraqurylymnyń elimizde damýyna aıryqsha serpin beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
