Halqyna qyzmet etýden tanbaǵan
Bir jyldary Mirjaqyp Dýlatuly Qyzyljarda bolyp, qazaq balalaryn oryssha oqytqany belgili. Maǵjanǵa da alǵash orys tilin úıretken osy Jaqań ekeni aıtylady. Onyń Ýfa qalasyndaǵy «Sharq» baspasynan «Oıan, qazaq!» degen atpen 1909 jyly shyǵyp, manıfeske balanǵan óleńi halyq arasynda keń taralyp, 1911 jyly ekinshi ret basylyp shyqqan. «Oıan, qazaqtyń» ekpinimen basqa da túrki halyqtarynyń aqyndary óz buqarasyna «oıan» degen rýhta óleńder shyǵara bastaǵan. Patsha jandarmerııasy budan qorqyp, Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵyn» joıýǵa kúsh salǵan. Sonda Qyzyljarǵa kelgen myń danasyn Jumaǵalı Tileýlın jasyryp, jandarmerııanyń tyrnaǵynan qutqaryp qalady.
Jumaǵalıdyń ózi Mirjaqyppen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan. Qaıratkerdiń qazaqty oıatý quraly – oqý-aǵartý ıdeıasyn jaqtap, úndeýin qoldap júredi. Petropavldyq arhıv qyzmetkeri, magıstr Tımýr Qazbekov Mirjaqyptyń aǵasy Asqarǵa jazǵan hatyn taýyp, jarııalady. Onda Jaqań bylaı degen eken: «Qyzyljarǵa kelgeli birtalaı adamdarmen tanystym, solardyń ishinde tez til tabysyp ketkenim – Jumaǵalı Tileýlın degen dáriger. Ol ári qalamy tóselgen jazýshy eken. О́nerden de qur emestigi aramyzdy jaqyndata tústi. Onyń úıine baryp turamyn...».
Jumaǵalı Tileýlınniń ózi Aıyrtaý aýdanyndaǵy Shuqyrkól degen jerde 1890 jyly orta dáýletti otbasynda dúnıege kelgen. Áýeli aýyl moldasynan hat tanyp, sosyn patsha zamanynda sol mańnyń halqyna «lóktir Qusaıyn» degen atpen belgili bolǵan adamnyń tárbıesinde júrip, onyń kómegimen Ombydan dárigerlik bilim alǵan. Artynan «lóktir Qusaıynnyń» Raıhan degen qyzyna úılenip, úsh bala súıgen.
Jumaǵalı eńbek jolyn Petropavl qalasyndaǵy aýrýhanada dáriger bolyp bastap, 1918 jylǵa deıin qyzmet istegen. Zertteýshiler J.Tileýlındi Qyzyljar qalasynda eńbek etken eń alǵashqy qazaq dárigeri sanaıdy. Osynaý jyldarda ol talaı adamdy ajaldan qutqarǵan. El aralap juqpaly aýrýlarǵa qarsy ekpe jumystaryn júrgizgen, gıgıenalyq-tazalyq saqtaý ádisterin úıretken. Qalaǵa kelgen syrqaty bar qazaqtar aldymen aýrýhanadan Tileýliniń balasyn izdep, dárigerlik kómek alǵan. Oıy ushqyr, sózge sheber Jumaǵalı sol jyldarda «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazetine medısına taqyrybynda maqalalar jazyp otyrǵan. Keńes ókimeti ornap, qazaqtyń marǵasqalary arasynan Halyq-aǵartý komıssary bolyp Ahmet Baıtursynuly taǵaıyndalǵany belgili. Aqań da Jumaǵalıdyń medısına salasyndaǵy eńbekterin bilgen, sondyqtan oǵan dárigerlik salasy boıynsha oqýlyqtar, kitaptar jazýdy jáne basqa halyqtyń dáriger ǵalymdarynyń eńbekterin qazaq oqyrmanyna uǵymdy etip aýdarýdy tapsyrǵan. Osy talapty oryndaǵan Jumaǵalı Tileýlın 1923 jyly Orynbor qalasynda «Densaýlyq», 1924 jyly Petropavlda «Gıgıena», 1926 jyly Máskeýde «Juqpaly naýqastar men olarǵa qarsy qoldanylatyn sharalar» atty kitaptar men 1927 jyly Qyzylordada «Gıgıena» atty medısınalyq oqýlyq jazyp, bastyryp shyǵarǵan. Sonymen birge ol ataqty dárigerler – D.Globanyń «Kóz aýrýy», E.Mýralevıchtiń «Merez derti», E.Klotovanyń «Qoldaǵy haıýandardan adamdarǵa juǵatyn naýqastar» atty eńbekterin tárjimelep, bastyrǵan. Aýdarmalary sapaly, qazaq uǵymyna qanyq, túsinýge jeńil.
2007 jyly Semeıge saparymyzda Gogol atyndaǵy buryn Abaı baryp júrgen kitaphanada boldyq. Sonda bir qyzyq oqıǵa týraly estigen edik. 1937 jyly Alash qaıratkerleriniń eńbekterin órtep jiberý kerek dep tapsyrma berilgende, álgi ǵımarattyń sol kezdegi orys dırektory tyıym salynǵan kitaptardy tómendegi kún túspeıtin, kózge qaqastaý bir shaǵyn bólmege úıdirip, esigin kirpishpen qalap tastaǵan eken. Syrtyn basqa qabyrǵalarmen birdeı qylyp áktetip qoıǵan soń, ony eshkim bólme dep oılamaǵan. Janashyr jan ózi túsinbese de, adamdardyń aqyl-oı eńbeginiń nátıjesin osyndaı jolmen qutqaryp qalady. Keıin jóndeý jumystaryn jasamaq bolyp, qabyrǵany buzǵandar Alash azamattarynyń tabylmaı júrgen eńbekterine ushyrasyp, mol oljaǵa qaryq bolady. Arasynan Jumaǵalı Tileýlınniń de segiz kitaby shyqqan eken.
Qaıratker esimin ardaqtady
Qyzyljardaǵy S.Muqanov atyndaǵy oblystyq ámbebap-ǵylymı kitaphanada Jumaǵalı Tileýlınniń mereıtoıyna arnalǵan kesh ótti. Onda jergilikti ýnıversıtettiń professory, tarıhshy Zylıha Bımaqanova, oblystyq arhıvtiń qyzmetkeri Mereke Baımuqanov, tarıhshy Baljan Suraǵanova, t.b. baıandama jasap, Jumaǵalı Tileýlınniń ómiri men qyzmetinen jınalǵandarǵa mol maǵlumat berdi.
J.Tileýlın Alash qozǵalysyn belsendi túrde qoldap, onyń isine qyzý aralasqany da aıtyldy. Ultynyń oıanýyna, basqa halyqtarmen teń bolýyna qyzmet etken. «Alash» partııasy qurylǵanda onyń múshesi bolyp, II jalpyqazaq sezinde Alashorda úkimetine múshe bolyp saılanady. Alashtyń Qyzyljar ýezindegi bólimshesiniń basshysy bolyp saılanǵan. 1919 jyldan qyzyl komıssarlardyń joldary bolyp, bılikke kelgen soń Alash kóshbasshylary óz múshelerin Qazaqstanda bolshevıkterdiń sosıalızm qurylysyna qyzmet etý arqyly ultqa astyrtyn janashyr bolýǵa shaqyrǵany belgili. Sol kezde J.Tileýlın Kókshetaý ýezindegi densaýlyq saqtaý bólimin eki jyldaı basqarady. Odan Petropavlda qazaq mektepterine muǵalimder daıarlaıtyn úsh jyldyq pedtehnıkýmǵa basshylyq jasaıdy.
1930 jyly ony «Keńes ókimetine qarsy qarýly kúres jáne ókimetke qarsy ultshyl úgit-nasıhat júrgizdi, sheteldik ortalyqtarmen baılanysta boldy» degen jalǵan aıyppen tutqynǵa alyp, eki jyl tergeýde otyrǵannan keıin 1932 jyly 30 sáýirde bes jyl merzimge Voronej oblysyna jer aýdarady. Osy jyldarda jaqyn dosy Maǵjan Jumabaev Jumaǵalıǵa arnap «...ǵa» degen óleńin jazǵan. Onda mynadaı joldar bar: «Ardaqty er! Umytylmas etken isiń, Kúni erteń aıbyndy Alash jınap esin, Kóksegen kóp zamannan tilegińdi Jaryqqa shyǵarýǵa jumsar kúshin», dep aqyn aldaǵyny kóregendikpen aıtady.
Tutqynnan bosaǵannan keıin Jumaǵalı Tileýlın otbasy qonys aýdarǵan Qyrǵyz eline baryp, Novotroısk aýylynda dáriger bolyp júrgen jerinen, 1938 jyly qaıta ustalyp, atý jazasyna kesiledi. Osyndaı isterine qarap keńes ókimetiniń qanshalyqty ekijúzdi, aıar ári qanisher ekenine kóziń jete túsedi. Áıtpese, 1920 jyly ózderi amnıstııa jarııalaǵannan keıin barlyq kúsh-qýaty men bilimin tek halyqty emdeýge, densaýlyǵyn jaqsartyp, aýyrǵandardy ajaldan alyp qalyp, elge qyzmet etkennen basqa jazyǵy joq Alashordanyń bir múshesin sonshalyqty qýdalap, atyp tastaýǵa esh sebep joq edi. Onyń ústine J.Tileýlın 1930–1937 jyldary qamalyp kelgeni belgili. Osydan-aq keńes ókimetiniń halyqqa janashyr, qamqor, ádiletti bolamyz deıtin ıdeologııasynyń jalǵan ekendigi kórinip tur.
Jıynǵa qatysqan Maǵjan Jumabaev atyndaǵy joǵary pedagogıkalyq kolledj ben Jumaǵalı Tileýlın atyndaǵy joǵary medısınalyq kolledjdiń stýdentteri osyndaı sumdyqtardy, jalǵandyqtardy estip, aıaýly jannyń jazyqsyz japa shekkenine ókinishterin bildirdi.
Jumaǵalı Tileýlın atyna Kókshetaýda kóshe berilgen, al Qyzyljardaǵy medısınalyq kolledj sol kisiniń atymen atalady. Bul iske «Egemen» de eleýli úles qosty. 2008 jyly jergilikti ólketanýshy Qaırolla Muqanov «Jumaǵalı Tileýlın» atty zertteý eńbegin shyǵarǵanda, gazettiń 2008 jylǵy 26 qarashadaǵy nómirine elge tanytý maqsatymen osy kitap týraly «Maǵjan óleńiniń keıipkeri» degen taqyrypta maqala jazdyq. Maqalada Petropavlda alǵashqy kásibı dáriger bolǵan Alash arysy Jumaǵalı Tileýlın esimin medısınalyq kolledjge bergen durys degen usynys jasaǵanbyz. Biraq uzaq ýaqyt boıy másele sheshile qoımady. Tek 2020 jyly oblys ákiminiń orynbasary bolyp Ǵanı Nyǵmetov kelgennen keıin ǵana seń qozǵaldy. Ǵanekeńe J.Tileýlınniń kim ekenin ábden túsindirip, aıtyp bergen edik. 2021 jyldyń 15 qyrkúıeginde S.Muqanov atyndaǵy kitaphanada «Rýhanı jańǵyrýǵa» arnalǵan bir jıynda Ǵanekeńniń esine osy ótinishimizdi taǵy salǵanbyz. Aqyry, 2022 jyly medısınalyq kolledjge Jumaǵalı Tileýlın esimi berildi («Jaqsynyń aty ólmes». «EQ». 15.09.22)
Al Kókshetaý qalasynda esil erdiń esimimen burynǵy Levon Mırzoıan kóshesi ataldy. Jumaǵalı Tileýlın týraly Sarbas Aqtaev, Baıqal Baıádilov, t.b maqala jazdy. О́lketanýshy Qaırolla Muqanovtyń jınaq qurastyrǵanyn joǵaryda aıttyq. Soltústik Qazaqstan Memlekettik arhıviniń dırektory, tarıhshy Sáýle Málikova men belgili ǵalym Zarqyn Taıshybaı arhıv derekterine negizdelgen ekinshi jınaq shyǵardy.
Tileýlın taǵylymy
Jýyrda Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvi qyzmetkerleri men J.Tileýlın atyndaǵy medkolledj ustazdar ujymy birigip, Alash arysynyń 135 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizdi. Konferensııany tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, oblystyq arhıvtiń dırektory Sáýle Málikova júrgizip otyrdy. Alǵashqy sóz kezegin alǵan J.Tileýlın atyndaǵy medkolledj dırektorynyń mindetin atqarýshy Ásemgúl Ámirına oqý ornynda Alash arysynyń atyn kópshilikke tanystyrý men eńbekterin zertteý boıynsha qandaı is-shara ótkizilip jatqany týraly aıtty. Kolledj mýzeıiniń eksponattary tolyǵý ústinde eken. Onda Jumaǵalıdyń ózi ǵana emes, otbasy músheleri, jary Raıhannyń, balalarynyń ómiri men qyzmeti týraly da derekter bar. Mýzeıge Almatyda turǵan balasy, medısına ǵylymdarynyń doktory Serik Tileýlın marqumnyń kóp kómegi tıipti. Ol ákesi týraly ózinde bar qosymsha málimetterdiń bárin jibergen eken.
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Zarqyn Taıshybaı Alash qozǵalysynyń Qyzyljardaǵy jáne jalpy Esil óńirindegi is-áreketi týraly mol maǵlumat aıtty. Sonyń ishinde «Qazaq» gazeti jabylǵan soń Qyzyljarda shyqqan «Jas azamat» gazetiniń de yqpaly zor bolǵanyn, onda Jumaǵalı Tileýlınniń birneshe maqalasy jarııalanǵanyn jetkizdi.
Osy konferensııaǵa Jumaǵalı Tileýlınniń Astana, Kókshetaý qalalarynda turatyn týystary da qatysty. Jumaǵalıdyń tórt aǵasy bolǵan eken. Sonyń ishinde Sápı degen aǵasynyń Beket degen balasy, osy Sápıdiń Qýandyq degen ulynan týǵan Muratbek degen balasy jáne Tileýliniń aǵasy Súıindik degen kisiniń Jasulan degen balasy keldi. Beket Tileýlın aǵasy týraly úlken áńgime aıtyp, kóp derekter berdi. Ol Jumaǵalıdyń barlyq týysy qýdalanyp, kóbi ata-tekterin ózgertip jibergenin aıtty. Tek aǵalary aqtalǵan soń ǵana kóbi Tileýlın tegin qaıtarǵan eken. Jumaǵalıdy alyp ketkenin úı-ishi de bilmeı qalypty. Shaǵyn terezesi bar qara qorapty mashınamen alyp ketip bara jatqanda alańdap otyrǵan esil er balasy Seriktiń konkı teýip júrgenin kórip qalyp: «Serik, mamańa aıt, meni NKVD áketip barady!», dep aıtyp úlgergen eken. Artynan áıeli men balasy barǵanda birde-bir ret kórsetpegen. «Sondyqtan aǵamyzdyń sońǵy sózi ǵana jadymyzda qalǵan», dep Beket aǵa kózine jas aldy.
Jumaǵalı Tileýlınniń ómiri men qyzmeti týraly tamasha baıandamalardy jas ǵalymdar Dilnáz Smaǵul, Tımýr Qazbekov, Dilnáz Qaıyrboldy jasady. Tımýr Qazbekov Jumaǵalıdyń medısına týraly maqalasy «Qazaq» gazetine alǵash ret 1913 jyldyń 2 aqpanynda jarııalanǵanyn aıtty. «Bul – «Qazaq» gazetiniń alǵashqy segiz sany ǵana jaryq kórgen kez. Merzimdi baspasózdi zaryǵyp kútken oqyrman jurtshylyǵy úshin erekshe kezeń bolatyn. Gazet naǵyz ulttyq oıdyń minberine aınalyp, ár sanyn el asyǵa kútetin edi», dedi ol. Sondaı-aq ol Mirjaqyp Dýlatulynyń «Jer aýdarý» degen maqalasyn qoldaǵan Tileýlınniń ótkir jazbasyn da qaperledi. «Jumaǵalı Tileýlın osy maqalany oqı otyryp, Mirjaqyptyń oı tereńdigine, ulttyq múdde úshin alańdaýshylyǵyna, otarlyq júıege qarsy batyl pikirine úlken qurmetpen qaraıdy. Bul – «Stepnoe polojenıeniń» 4-baby negizinde júzege asyrylyp jatqan otarshyl saıasattyń kórinisi bolatyn. Soǵan Jumaǵalı da óziniń qarsylyǵyn bildiredi», dedi jas ǵalym. Joǵaryda biz keltirgen Mirjaqyptyń aǵasy Asqarǵa jazǵan haty da osy jigittiń maqalasynda aıtyldy.
Konferensııada J.Tileýlın atyndaǵy medkolledj ustazdary Anastasııa Korabelnıkova, Tatıana Volhına, Ásemgúl Bekturǵanovalar da baıandama jasap, qaıratker ómiri men qyzmetiniń kolledj oqýshylaryna qanshalyqty úlgi ekenin aıtty. Máselen, áleýmettik-ekonomıkalyq pánder oqytýshysy, magıstr Tatıana Volhına óz baıandamasynyń taqyrybyn «Rol Jýmagalı Tıleýlına v stanovlenıı zdravoohranenııa Severnogo Kazahstana» dep alypty. Dárigerlik eńbeginiń negizinde oblys óńirinde izi qalǵanyn, kezinde onyń jumysyna jaqsy baǵa berilgenin aıtty. Qazaq tili men ádebıetiniń oqytýshysy Ásemgúl Bekturǵanovanyń baıandamasy da mazmundy shyqty. Ol qaıratker Tileýlın týǵan halqyna adal qyzmet etkenin aıta kelip, shyǵarmalarynda únemi eldiń muń-muqtajyn jazǵanyna nazar aýdardy.
PETROPAVL
