Kitappen tynystaıtyn qala
Zaman kóshindegi bizdiń qoǵam da kitap pen tehnologııanyń arasyndaǵy dıalogke kýáger boldy. Alaıda bul ekeýiniń arasyndaǵy dıalog – mádenı evolıýsııanyń zańdy jalǵasy. Biri – tamyr, biri – qan, biri – estelik, biri – qozǵalys. Bizdi ózge memleketterde ótetin kitapqa qatysty aýqymdy sharalar qyzyqtyryp, eleńdetip kelgeni ras. Mundaı eleńdeýdiń astarynda ultymyzdyń mádenıetin, ádebıetin, únin, ómirge degen qushtarlyǵyn basqalarǵa jetkizsek degen asqaq arman jatqany anyq. Nemistiń, sosyn kúlli álemniń oıshyly Gete bir sózinde «mádenıet – adamdy tabıǵı kúıden adamdyq bıikke kóteretin baspaldaq», depti. Al bul pátýaǵa biz óz tarapymyzdan eshteńe qosa almaspyz, biraq mádenıettiń halyq pen memlekettiń rýhanı pasporty ekenin qaıyra eske salamyz.
Jaqynda Germanııanyń Frankfýrt qalasynda ótken «Frankfurter Buchmesse 2025» halyqaralyq kitap jármeńkesinde Qazaqstan ulttyq stendin ashyp, otandyq baspalardyń jańa týyndylaryn álem jurtshylyǵyna, ár elden kelgen baspagerlerge, oqyrmandarǵa tanystyrdy.
Bıyl 77-ret uıymdastyrylyp otyrǵan áıgili Frankfýrt kitap jármeńkesiniń qurmetti qonaǵy – Fılıppın memleketi. Kórmeniń basty maqsaty – kitap saýdasyn halyqaralyq deńgeıde ilgeriletý, baspa naryǵyn damytý ári qalamgerler men baspagerlerdiń ózara baılanysyn kúsheıtý. Kórmege álemniń 131 elinen 238 000 kitapsúıer qaýym qatysyp, 4 350 baspa óz ónimin jurtshylyqqa usynyp, 7 800 medıa ókilderi jumys istegeni belgili.
Kórme joǵary deńgeıde ashyldy. Qonaq memleket Fılıppın búkil álemge óz mádenıetin ózgeshe deńgeıde kórsetýge talpynǵany anyq baıqaldy. Mýzykalyq ónerin de, poezııalyq dástúrin de qysqa ǵana ýaqytqa syıdyryp, sharaǵa qatysqan álemdik aýdıtorııaǵa usynyp úlgerdi. Bizdi tebirentkeni, úsh býyn poezııa ókiliniń jurt aldyna shyǵyp asqaqtap, jyr oqyǵany. Ásem áýen, astarly jyr men erekshe yrǵaqtyń aıasynda otyrǵan bizge sol sát álemdi poezııa ustap turǵandaı sezildi. Kenet jurt aldyna Fılıppın delegasııasyn bastap kelgen senator Loren Legarda shyqty. Shyqty da araldar memleketiniń aq sálemin aıtyp, aǵylshynsha oıqastap sóıledi. Ol sózinde eliniń mádenı keńistiginiń damýy, ózge jurttarǵa nasıhattalýy men kózqarasy, qalam ustaǵan qaýymnyń osy saladaǵy ushan-teńiz eńbeginiń jemisi álemdik arenaǵa shyǵarýǵa sep bolǵanyn atap ótti. Sol sát qasymda otyrǵan qazaqstandyq delegattardyń janaryna úńildim. Báriniń kózinde «shirkin, bizdiń elimiz de osyndaı jahandyq kórmede qonaq memleket bolyp, óz mádenıetimizdi basqalarǵa kórseter kún týsa» degen asqaq ta aıaýly arman turdy.
Kórmedegi Qazaqstan joly
Álemniń túkpir-túkpirinen kelgen baspagerler men ár tilde jazatyn qalamgerler bas qosqan iri mádenı is-sharaǵa Qazaqstannan 30-dan astam delegasııa qatysty. Olardyń qatarynda elimizdiń jetekshi baspalary – «Mektep», «Atamura», «Almatykitap», «Arman-PV», «Steppe & World Publishing», «Evero», «Kazformoms», «AmalBooks» jáne basqa da otandyq baspa ókilderi bar. Qazaqstan stendine kelgen sheteldik qonaqtar elimizdiń ádebı álemimen, zamanaýı baspa isiniń damýymen jáne ulttyq mádenıetpen keńinen tanysty.
Qazaqstandyq stend Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen uıymdastyrylyp, halyqaralyq deńgeıdegi baspalarmen áriptestik baılanystardy damytýǵa jol ashty. Kórmege 350-ge jýyq otandyq kitap qoıylyp, kórkem ádebıet, ǵylymı jáne balalarǵa arnalǵan jańa basylymdar tanystyryldy. Kórme aıasynda birqatar mańyzdy tusaýkeser ótkizildi. Atap aıtqanda, nemis jazýshysy Anja Tuckermann qatysqan, jeti tilge aýdarylǵan «Abaıdyń qara sózderi. Urpaqqa Ulaǵat» kitabynyń tanystyrylymy úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Sonymen qatar «Atamura» baspasynyń «Qazaqstan – qyzǵaldaqtar otany», «Almatykitap» baspasynan jaryq kórgen «Meniń Qazaqstanym» serııasyndaǵy «Uly tulǵalarǵa» arnalǵan «Shoqan. Shyǵystyń jaryq juldyzy», akademık, ǵalym Orazaly Sábdenniń «Túrki, Álem órkenıeti, Qazaqstan jáne bolashaq», «Mektep» baspasynan shyqqan «Sımantıka. Oıý-órnekter» (úsh tilde), «Arman-PV» baspasynyń «Kóshpeliler oıyndary /Nomad Games/ Igry kochevnıkov», atty kitaptar tanystyryldy. Al qazaq ádebıetiniń klassıkasy sanalatyn Mirjaqyp Dýlatulynyń «Baqytsyz Jamal» romanynyń tanystyrylymy erekshe formatta ótti. Sondaı-aq meniń «Amerıka ashqan qazaqtar» atty jańa kitabymnyń tanystyrylymynda germanııalyq jýrnalıst jáne aýdarmashy Artur Weigandt moderator bolyp, atalǵan sharaǵa asa qyzyǵýshylyqpen qatysty. «AmalBooks» baspasynyń dırektory Baqytjan Buqarbaı ózi aýdaryp shyǵarǵan Mark Avrelııdiń «О́zimmen áńgime» atty kitabyn tanystyrdy.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıteti Kitap isi basqarmasynyń basshysy Almaz Myrzahmet: «О́nerde, ǵylymda, ádebıette shekara bolmaıdy. Qazirgi aqparattyq dáýirde óner týyndysynyń taralym aıasy tipti keńeıip ketken. Kitap óner týyndysy retinde eldiń mádenıetin, ulttyq ereksheligin, salt-dástúrin, tarıhy men tanymyn, bilimi men tájirıbesin keńinen nasıhattaıdy. Kitap isi salasynda álemdegi eń bedeldi halyqaralyq Frankfýrt kitap kórmesiniń negizgi mıssııasy da sol. Álemniń kil myqty baspalary óz ónimderin usyný arqyly ulttyq mádenıetti taratady. Osyndaı kórmeler arqyly týyndysynyń avtorlyq quqyǵyn satqan qalamgerler jer sharynyń túkpir-túkpirinen óz oqyrmandaryn taýyp, tanymal ádebı syılyqtar alady. Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ulttyq stend qurýdaǵy qol jetkizgisi kelgen negizgi maqsaty da osyndaı. Sondaı-aq bul is-shara otandyq baspalardyń kókjıegin keńeıtýge, ózge elderdiń ozyq úlgilerin ıgerýge zor múmkindik boldy».
Ulttyq kitap palatasynyń dırektory Ádil Qoıtanov: «Bıyl biz úshin atalǵan kitap kórmesi óte maǵynaly ótti. Sebebi Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen Qazaqstan stendin quryp, elimizde jaryq kórgen kitaptardy ózge eldiń oqyrmandaryna tanystyrýǵa múmkindik aldyq. Álem qalaı qubylyp bara jatsa da, qazir kitap oqıtyn, sonymen tynystaıtyn oqyrmannyń sany azaıǵan joq. Bul jaǵdaı bizge kúsh beredi, shabyttandyrady. Biz ótken jyly ǵana osy kórmege elimizdiń atynan qatystyq. Sonda Qazaqstan stendin úlkeıtip ashyp, basqalarǵa ózimizdiń mádenıetimiz ben ádebıetimizdi tolyǵyraq tanystyrsaq dep oılaýshy edik. Bıyl sol armanymyz oryndalyp, kórmege qatysyp, jaqsy nátıjemen oraldyq. Osy retki stendimizdiń kólemi de, dızaıni de ózgeshe ári úlken boldy, kıiz úıdiń beınesi men ulttyq naqysh úılesim taýyp, kórer kózge aıryqsha sán berdi. Kórme barysynda ózge elderdiń baspagerleri, qalamgerleri bizdiń stendke kelip, tanysyp, óz oılaryn ortaǵa saldy. Shyny kerek, kórmede bizdiń delegasııa belsendilik tanytty. Bir jaǵynan ulttyq kıim kıip, mádenıetimizdi dáriptese, ekinshiden birneshe kitaptyń tanystyrylymyn kórsetip, kitapsúıer qaýymnyń jaqsy baǵasyn aldy. Bir qýanarlyǵy, tanystyrylym negizinen aǵylshyn tilinde ótti, aınaladaǵy jurtshylyq Qazaqstan stendine kelýden jalyqpady. Sol úshin Frankfýrt halyqaralyq kitap kórmesinde biz tabysty jumys istedik dep aıta alamyn».
Kórmeniń alǵashqy kúni Qazaqstan Respýblıkasynyń Maındaǵy Frankfýrt qalasyndaǵy Bas konsýly Taýbaldy Úmbetbaev Ulttyq stendke arnaıy kelip, qazaqstandyq delegasııamen kezdesti. Bas konsýl jármeńkege qatysýshy shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderine sáttilik tilep, qazaq ádebıeti men mádenıetiniń halyqaralyq deńgeıde nasıhattalýyna tilektestigin bildirdi. Bul elimiz azamattarynyń qashanda yntymaqtastyqpen jumys istep, ult mádenıetin nasıhattaýǵa daıyn ekendikterin bildiredi. Kórmedegi elimiz stendindegi is-sharalardyń belsendi jumys isteýi Frankfýrtqa arnaıy barǵan ár Qazaqstan delegatynyń jaýapkershiligin sezingeniniń nátıjesi.
«Steppe&World» baspasynyń dırektory Raısa Saıran Qadyr: «Frankfýrtqa kelgen saıyn erekshe bir sezim baýraıdy. Bul qalada kitaptar tiri sııaqty, tynystap turǵandaı áser qaldyrady. Qaıda qarasań da baspagerler, jazýshylar, ıllıýstratorlar, agentter, stýdentter men oqyrmandar kórinedi. Olardyń bárin biriktiretin bir ǵana kúsh bar, ol – sózdiń kúshi. 77-shi Frankfurter Buchmesse bıyl da dál osyndaı rýhta ótti, ol álem ádebıetiniń júrek soǵysy sekildi sezildi. Bul kitap jármeńkesimen alǵash tanysqanyma jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Al kásibı baspager retinde sońǵy segiz jyl boıy úzbeı qatysyp kelemin. Ár sapar saıyn osy úlken ádebı álemniń ortasynda júrip, bir ǵana oı jıi mazalaıtyn. Men óz elimniń ulttyq stendi osy alańda tursa eken dep armandaıtynmyn. Sol arman ótken jyldan bastap shyndyqqa aınaldy. Bıyl da Frankfýrttyń keń pavılondarynyń birinde «Kazakhstan» degen jazýy bar kók tústi úlken stend alystan jarqyrap turdy. Kók týymyzdyń túsi tanys, jyly jáne maqtanysh sezimin týdyrdy. Janynan ótken saıyn júregim qýanyshqa toldy. Sol sátte túsindim, bul tek eldiń stendi emes, bul – tilimizdiń, ádebıetimizdiń, mádenıetimizdiń kórinisi. Bul – qanshama jazýshy, aýdarmashy, redaktor jáne sýretshi eńbeginiń nátıjesi. Ulttyq kıim kıip júrgen áriptesterimizdi kórgende erekshe bir maqtanysh sezimi paıda boldy. Bul jerde ulttyq kıim jaı ǵana sán emes, ol mádenı sımvol, bizdiń kim ekenimizdi jáne qaıdan kelgenimizdi beıneleıtin nyshan. Álemdik deńgeıdegi baspagerler men agentterdiń arasynda qazaqtyń órnektelgen beshpeti men oıýly beldemshesin kórgende, júrek erekshe eljireıdi. Bıyl jármeńkege Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ókilderi de qatysty. Olardy kórip qýandym. Bul úlken tájirıbe, álemdik kitap ındýstrııasynyń qalaı jumys isteıtinin jáne qandaı jańa úrdister bar ekenin óz kózimen kórý múmkindigi. Osy kórme arqyly olar elimizde baspa isin damytý, avtorlyq quqyqty qorǵaý, kitap eksporty men halyqaralyq yntymaqtastyq baǵytynda qandaı naqty qadam jasaý kerektigin tereńirek túsingen bolar dep úmittenemin. Frankfýrt kitap jármeńkesinde qazaqtyń kók týy kóterilip, ulttyq stendtiń boı kórsetýi – ult rýhynyń kórinisi. Mundaı úlken jetistik kezdeısoq emes. Kóptegen adamnyń eńbegi men seniminiń nátıjesi. Osy jolda erekshe eńbegi úshin Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevqa shyn júrekten alǵys bildiremin. El Prezıdentiniń mádenıet pen ádebıetke, kitap isine degen qamqorlyǵy men qoldaýy Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi bedelin arttyrýǵa yqpal etti. Kitaptyń jáne mádenı saıasattyń mańyzyn tereń túsinip, elimizdiń rýhanı kelbetin qalyptastyrý jolynda júıeli eńbek etip kele jatqan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Ǵalymqyzy Balaeva hanymǵa rızashylyǵym erekshe. Ol kisiniń mádenı bastamalarǵa degen yqylasy men tabandylyǵy kitap ındýstrııasyna jańa serpin berip otyr.
Qazaqstannyń jumsaq kúshi onyń kreatıvti úninde. Al sol únniń irgetasy ádebıet. Ádebıet ulttyń rýhanı tamyry men oılaý mádenıetin qalyptastyratyn, eldiń álemge ashylar aınasy bolyp sanalatyn eń tereń sala. Bizdiń tól ádebıetimiz erekshe kórkem, beıneli jáne tereń mánge ıe. Onda qazaqtyń bolmysy, tabıǵatpen úndes ómiri, sózge degen qurmeti men oılaý keńdigi kórinis tabady. Bul ádebıettiń ereksheligi onyń tabıǵı tazalyǵynda jáne adam janyn tereńnen qozǵaıtyn shynaıylyǵynda. Búgingi mindetimiz osy baılyqty álemge tanytý, qazaq sóziniń áýezin, onyń rýhanı qýatyn jáne kórkemdik órisin barshaǵa estirtý».
Bizge de múmkindikter bar eken...
Atalǵan kórmeden qaıtyp kele jatyp uzaq oıǵa battym. Álemdegi geosaıası qaqtyǵystar órship turǵan mynadaı zamanda da kitap úshin alystan at arytyp kelip, álemdi ortaq damýǵa, birge jumys isteýge nıet bildirgen 100-den astam eldiń baspa salasynyń mamandaryna súıinbeske shara joq. Olardyń kókeıindegi ártúrli kózqarastar men tyń oılar, bolashaq josparlar bir sát Frankfýrt aspanynda, Maın jaǵasynda qalyqtap turdy. Olar úshin sózden asqan myqty qarý joq.
Sonymen osy saparda bir qalanyń kitappen tynystap, kitappen dem alǵanyn kózimizben kórdik. Kórmeniń sońǵy kúnderi qala turǵyndary ár pavılondy aralap, unatqan kitaptaryn satyp alyp jatty. Tipti kóz aldymyzda chemodanyn súırep kelip, lyq toly kitap tıep áketken zeınetkerlerdi de kórdik. Ár jyly osy kórme ótetin kezde búkil qala qarbalasqa túsip, qonaqúı bitken kelýshilerge lyq tolady eken. Bul kitaptyń kúshi emeı nemene? Sol kelýshiler apta boıy qalaǵa qanshama kiris kirgizetinin oılasań, taǵy da qyzyǵasyń. Al kórme ǵımaratynyń bir qabatynda búkil álemdegi alpaýyt baspalar men avtorlar bir-birimen avtorlyq quqyq týraly kelisimge kelip, abyr-sabyr bolyp jatyr. Biz bir sátke bolsa da mundaı tarıhı sátti syrttan baqylap, qyzyqtap turdyq. Mine, bul mádenıet arqyly ekonomıkaǵa serpilis berýdiń bir túri.
Qalaı desek te, osyndaı keremet sátterden keıin qııalǵa erik bermeı tura almaıdy ekensiz. Shirkin, bizdiń elimiz de osyndaı álemdik kórmeniń qonaq memleketi bolyp, saf mádenıetimiz ben ádebıetimizdi jurtqa tanystyrsaq degen oıǵa qaldyq. Anaý sahnada sharshy álemdi aýzyna qaratqan Dımashymyz án salsa, Qurmanǵazy orkestri kúmbirletip kúı shertse qalaı bolar edi? Birden aıtaıyn, búkil Frankfýrt silkinip, terbelip keter edi. Sodan keıin dástúrli ánshiniń biri qadaý-qadaý ǵasyrlardan jetken qazaq áýenin tamyljytsa! Sonymen birge osy aýdıtorııa arqyly biz elimizdiń ádebı áleýetin de álemge tanyta alar edik. Frankfýrt halyqaralyq kitap kórmesiniń qonaq bolýǵa básekelestikte bási bıik. Estýimizshe, 2028 jyl ǵana bos tur eken. Oǵan deıin úlken baspalarmen ónimdi jumys istep, ádebıetimizdegi tańdaýly shyǵarmalardy aýdarýǵa da kirisýge ýaqyt jeter edi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Ozyq ult bolýdyń tóte joly – kitap oqý» degenin ornyqty túrde júzege asyrsaq, bizdiń de mádenıetimiz álem jurtshylyǵyn aýzyna qaratatyn kún týary sózsiz.
ASTANA – MAINDAǴY FRANKFÝRT – ASTANA
