– Halyqaralyq qatynastardy, áriptestikti nyǵaıtýda «Damýǵa resmı kómek» mańyzdy qural sanalady. Biraq bul uǵym áli de kópshilikke beımálim. Osy saıasattyń elimiz úshin mán-mańyzyn túsindirip berseńiz.
– «Damýǵa resmı kómek» saıasatynyń mánin túsiný úshin aldymen onyń paıda bolý tarıhyna toqtalǵan jón. Bul saıasattyń negizi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Eýropa elderi aýyr ekonomıkalyq daǵdarysqa ushyraǵan kezderi qalandy. Osy tusta AQSh alǵashqylardyń biri bolyp birqatar memleketke gýmanıtarlyq kómek kórsetti. Keıin bul «Marshall jospary» dep atalyp, munyń astarynda keńestik yqpalǵa qarsy turý ıdeologııasy turdy. Osylaısha, Amerıka óziniń saıası jáne ekonomıkalyq áserin saqtaýdy kózdedi.
Ýaqyt óte kele ODA-nyń saıası reńi kúsheıip, 1969 jyly onyń arnaıy standartyn Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) komıteti ázirledi. Bekitilgen krıterıılerge sáıkes damýshy elderge IJО́-niń 0,7%-yn bólý usynyldy. Alaıda bul mejege Germanııa men Fransııa sekildi sanaýly elder ǵana jetti. Olar da ózgelerge qoldaý kórsetýge umtyldy.
Qazaqstan da táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda dál osy kómektiń ıgiligin kórdi. Germanııa bastaǵan birqatar memleket qarjylaı, tehnıkalyq jáne kadrlyq qoldaý jasady. Máselen, KfW banki men GTZ (qazirgi GIZ) arqyly ınfraqurylym, densaýlyq saqtaý, bilim jáne ekologııa salalaryna kómek kórsetti. Sheteldik sarapshylarmen birlesip, zańnamalyq reformalar, memlekettik basqarý, qarjy júıesin jetildirý jumystary júrgizildi. Bul is-sharalar halyqaralyq arenada «Damýǵa resmı kómek» aıasynda júzege asty. Nátıjesinde, elimizge sheteldik ınvestısııalar tartyla bastady.
– Qazaqstannyń ODA saıasatyna belsendi qatysýy qashan bastaldy?
– Shamamen 2000-jyldary elimiz ekonomıkalyq ósimge qol jetkizdi. Osylaısha, kórshiles Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Aýǵanstanǵa qarjylaı jáne tehnıkalyq kómek kórsete bastady. Oǵan qosa birqatar halyqaralyq uıymnyń eldegi ókildikteriniń shyǵynyn ótedi. Biraq uzaq ýaqyt bul kómek halyqaralyq esepke tirkelmeı keldi. О́ıtkeni memlekettik organdar onyń «Damýǵa resmı kómek» sanatyna jatatynyn jete túsinbedi.
Sóıtip, 2014 jyly ODA-ǵa qatysýdyń quqyqtyq negizderin ulttyq deńgeıde bekitetin «Damýǵa resmı kómek týraly» zań qabyldandy. Bul halyqaralyq standarttarǵa saı bolýǵa, jahandyq úderisterge belsendi qatysýǵa múmkindik berdi. Qazaqstan – Eýrazııa boıynsha EYDU baǵdarlamasynyń donory qyzmetin óz moınyna alǵan Ortalyq Azııadaǵy birinshi memleket. Eldiń ODA saıasatyn úılestirý Syrtqy ister mınıstrligine júkteldi.
Qazaqstannyń damýǵa resmı kómek saıasatyna qatysýynyń birneshe strategııalyq aspektisi bar. Birinshiden, bul aımaqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan: sý resýrstaryn birlese paıdalaný, saýda kedergilerin azaıtý, aýyl sharýashylyǵyn damytý sekildi máselelerde qoldaý kórsetý. Ekinshiden, ulttyq múddeni ilgeriletý: otandyq tehnologııa men ónimdi naryqqa shyǵarý, úzdik tájirıbelerdi taratý múmkindigi týady. Úshinshiden, jahandyq deńgeıde el bedelin arttyrady, donor memleket retindegi mártebesin nyǵaıtýǵa sep bolady.
2020 jyly Qazaqstan ODA aıasynda ekijaqty jáne kópjaqty arnalar arqyly shetelderge jalpy kólemi 37,11 mln dollardy quraıtyn kómek kórsetti, al 2021 jyly bul kórsetkish 43,56 mln dollarǵa jetti. Bul qadam elimizdiń Ortalyq Azııadaǵy ekonomıkalyq jáne saıası baılanystaryn nyǵaıtyp, óńirlik ıntegrasııany tereńdetýge óz úlesin qosty.
– Keı azamattar «Nege bul kómekti óz aýyl-aımaqtarymyzǵa jumsamaımyz?» dep suraıdy. Buǵan ne deısiz?
– Oryndy suraq. Alaıda halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, belgili bir damý deńgeıine jetken memleketter álemdik qaýymdastyq aldynda kómek berýshi retinde de áreket etýge tıis. Bul – eldiń jahandyq deńgeıdegi jaýapkershiligi. Mundaı qoldaý tetigine qarastyrylatyn qarajat memlekettik bıýdjettiń óte az bóligin quraıdy. Tipti keıde bul otandyq kompanııalardyń demeýshiligimen de júzege asady. Mysaly, Túrkııanyń Gazıantep qalasynda jer silkinisinen zardap shekkenderge arnalyp mektep salynýda, ony qazaqstandyq kompanııa qarjylandyryp, qurylysyn ózi júrgizip jatyr. Al Ázerbaıjannyń Fızýlı qalasyndaǵy balalarǵa arnalǵan óner ortalyǵyn «BI Group» kompanııasy saldy. Jalpy, elimiz keıingi jyldary ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa atsalysyp keledi.
Esesine, Qazaqstan dıplomatııalyq baılanystardy nyǵaıtady, halyqaralyq uıymdardaǵy ustanymyn kúsheıtedi, ekonomıkalyq yqpalyn keńeıtedi. Iаǵnı strategııalyq turǵydan tıimdi qadam. Aıtpaqshy, elimizdiń osy ýaqytqa deıin jasalǵan kómekteri «orta derjavalar» qataryna enýine septesken. Túptep kelgende, munyń bári azamattarymyzǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalyp otyr.
– Qazirgi geosaıası ahýal álem elderinen erekshe saqtyq pen salmaqty saıasatty talap etedi. Osy turǵyda Qazaqstannyń jumsaq kúsh saıasaty men ODA tetikterin paıdalaný arqyly halyqaralyq arenadaǵy ornyn nyǵaıtýy qanshalyqty tıimdi?
– Qazirgi kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıda elderdiń syrtqy saıasaty tek áskerı-ekonomıkalyq áleýetpen emes, sondaı-aq jumsaq kúsh quraldaryn tıimdi qoldana bilýimen de baǵalanady. Bul turǵyda Qazaqstan ODA saıasaty arqyly óziniń halyqaralyq bedelin júıeli túrde nyǵaıtyp keledi. Bul mádenıet, bilim berý, densaýlyq saqtaý, sıfrlandyrý sekildi salalarda naqty kórinis taýyp otyr. Máselen, byltyr Qazaqstan Qyrǵyzstan men Tájikstanǵa gýmanıtarlyq jáne tehnıkalyq kómek kórsetýdi jalǵastyrdy. Negizgi basymdyq aımaqtyq yntymaqtastyq pen sıfrlyq transformasııany ilgeriletýge baǵyttaldy. Halyqaralyq seriktestermen birlesken jumys kómektiń kólemi men sapasyn arttyrýǵa múmkindik berip, Ortalyq Azııa elderi arasynda tájirıbe men ozyq sheshimderdi bólisýge jaǵdaı jasady. Bul óz kezeginde óńirde turaqty ári ózara táýeldi ekonomıkalyq baılanystardyń damýyna kómektesedi. Al egov jáne Kaspi sııaqty sıfrlyq sheshimderdiń eksporttalýy aımaqtyq yqpaldyń óskenin kórsetedi.
Onyń ústine Ortalyq Azııanyń júreginde ornalasqan Qazaqstan tranzıttik kópir retinde strategııalyq ornyn tıimdi paıdalanyp otyr. EO, Reseı, Qytaı, AQSh jáne Túrkııa sııaqty eldermen qarym-qatynasyn damyta otyryp, kópvektorly syrtqy saıasat strategııasyn ustanyp keledi. Ári bul pragmatıkalyq ustanym ODA sııaqty beıbit quraldardy tańdaýymen tolyq qabysady. Naqty jobalar, aımaqtyq yntymaqtastyq jáne ınstıtýsıonaldyq áleýet arqyly Qazaqstan óńirlik turaqtylyq pen senimdi seriktestik modelin usynyp otyr.
Demek qazirgideı aýmaly-tókpeli kezeńde «Damýǵa resmı kómek» – elimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi jaýapty ustanymyn júıeleı túsetin strategııalyq qural. Sondaı-aq bul jumsaq kúshtiń jańa býyndaǵy tıimdi joly der edim.
– ChatGPT Qazaqstan turaqty damýǵa 30–35 jyldan keıin jetýi múmkin dep boljaıdy. Bul mejege erterek jetý múmkin be?
– Syrtqy saıası qadamdar eldiń ishki damýymen úndeskende ǵana shynaıy áser beredi. Iаǵnı turaqty damý tek ekonomıkaǵa emes, saıası júıe men ınstıtýsıonaldyq turaqtylyqqa tikeleı baılanysty. Máselen, Ońtústik Koreıada jemqorlyq bolsa da, kóppartııalyq júıe men BAQ-tyń baqylaý tetigi qalyptasqan. Jýrnalıstıka men qoǵamdyq pikir ınstıtýttary bılikti tejeý men teńestirýde mańyzdy quralǵa aınalǵan.
Al bizde ákim-qaralarmen jeke tanystyq belgili bir artyqshylyqtar men jeńildikterge jol ashatyn tetik sanalady. Demek naqty baqylaý mehanızmi jetispeıdi. Transparency International uıymynyń byltyrǵy jemqorlyq ındeksinde Qazaqstan 180 eldiń ishinde 88-orynǵa kóterildi. Bul jemqorlyqpen kúreste belgili bir áleýet baryn kórsetedi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta ádiletti jáne tártipti qoǵam qurý – eldiń turaqty damýynyń basty sharty jáne strategııalyq maqsaty dep aıqyndap berdi.
Sosyn bizde júıe áli de jeke tulǵaǵa táýeldi. Germanııa, Shveısarııa, Avstrııa syndy elderde júıe adamǵa emes, zańǵa táýeldi. Mınıstrler saıası tulǵa, al memlekettik apparat turaqty kelisimshartpen úzdiksiz jumys isteı beredi. Bul – turaqty kadr saıasaty. Memleket basshysynyń keıingi jyldary Prezıdent bıligin shektep, birqatar ókiletti úkimetke, máslıhatqa, parlamentke bólip berýi bılik tarmaqtary arasyndaǵy jaýapkershilikti naqtylaı tústi. Endi tek zańdardy emes, qoǵamdyq sana men mádenıetti de ózgertý kerek. Máselen, Fınlıandııa men Sıngapýr mektepterinde azamattyq jaýapkershilik oqý baǵdarlamalaryna engizilgen. Bizge de balabaqshadan bastap «Adal urpaq» sııaqty jobalardy keńeıtý qajet. Osyndaı keshendi jumys júıeli jalǵassa Qazaqstan mejege erterek jete alady.
– Al elimizdegi ınvestısııalyq ahýaldy qalaı baǵalaısyz?
– Qazirgi tańda Qazaqstanda osy baǵytta aýqymdy jumys júrip jatyr. Syrtqy ister mınıstrliginde qyzmet atqarǵan jyldary bul úderistiń dıplomatııamen qatar ekonomıka, salyq, keden jáne ádilet salalarymen tyǵyz baılanysty ekenine kýá boldym. Investorlar óz usynys-eskertpelerin turaqty túrde bildirip otyrady. Eger qabyldaýshy tarap mindettemelerin oryndamasa, olar halyqaralyq sottarǵa júginýge quqyly.
90 jyldary keı ınvestorlar Stokgolm arbıtrajyna deıin júginýge májbúr boldy, bul elimizdiń halyqaralyq bedeline teris áser etken. Osy tájirıbelerdi eskere otyryp, Qazaqstan sheteldik kapıtalǵa quqyqtyq kepildikter beretin birqatar zań qabyldady. Olar 1994 jyly «Sheteldik ınvestısııalar týraly», 1997 jyly «Tikeleı ınvestısııalardy memlekettik qoldaý týraly», al 2003 jyly otandyq jáne sheteldik ınvestorlarǵa teń jaǵdaı qarastyrǵan «Investısııalar týraly» zań.
Sol jyldary Syrtqy ister mınıstri bolǵan Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen ınvestorlardyń máselelerin sotqa deıin sheshýge arnalǵan vedomstvoaralyq komıssııa quryldy. О́ıtkeni ınvestorlardyń arasynda paıdany kóbirek oılaıtyndary da bar. Sondyqtan keı salalarda (mysaly, munaı-gaz sektorynda) buryn berilgen artyqshylyqtar qaıta qaralyp, talaptar kúsheıtilip, mindetter engizildi. Munyń bári kópshilik kóre bermeıtin, biraq kúndelikti júrgiziletin júıeli jumys. Sózime tuzdyq retinde aıta ketsem, Halyqaralyq valıýta qorynyń 2025 jáne 2026 jyldarǵa arnalǵan esebinde Qazaqstan ekonomıkasy jaqsy ósim kórsetedi dep boljanady.
– Endi aıaq alǵan jas dıplomattarǵa qandaı keńes beresiz?
– Dıplomat bolý – jaı kelissóz júrgizý emes, tereń tarıhı, mádenı, saıası bilim men keń dúnıetanymdy qajet etetin jaýapty mamandyq. Jas mamandarǵa ınternetpen shektelmeı, sapaly ádebıet oqyp, kózi ashyq adamdarmen pikir almasýǵa keńes beremin.
Jalpy ózim Avstrııa, Germanııa, Shveısarııa sekildi elderde eńbek etip júrgen kezde, bilim alyp jatqan qazaq jastarymen jıi kezdesip turatynmyn. Olar shetelde qara jumysqa ǵana telmirip júrgen joq, jaqsy laýazymdarda, bedeldi salalarda óz ornyn tapqan. Sondyqtan qazaq jastary ózine senedi, damýǵa umtylady, til meńgeredi, básekege qabiletti der edim. Alaıda osylaı nyq senimmen aıtyp otyrsam da, qazaq tiliniń jaıy alańdatady. Sen qaı elde júrseń de, bótenniń jeri saǵan eshqashan óz úıiń bolmaıdy. Memlekettigimizdi saqtap, ult retinde ómir súremiz desek, eń aldymen óz ana tilimizde sóılesýimiz kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
