Qazaqstanda aýqymdy parlamenttik reforma bastaldy. El Prezıdenti aldaǵy ózgerister birpalataly parlament modeline kóshý, Konstıtýsııaǵa keshendi qaıta qaraý jáne sıfrlyq parlamentarızm qaǵıdattaryn engizý baǵytynda júzege asatynyn atap ótti.
Reformanyń túpki maqsaty, zań shyǵarý júıesindegi kútiletin ózgerister jáne e-Parliament jobasynyń mańyzy týraly bizge Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń dırektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Indıra Aýbakırova aıtyp berdi.
— Indıra Ýralovna, siz aldaǵy parlamenttik reformany ázirleý jónindegi jumys tobynyń múshesisiz. Jaqynda Memleket Basshysynyń qatysýymen ótken otyrysta Prezıdent elimiz birpalataly parlamenttik modelge kóship, Konstıtýsııaǵa aýqymdy túzetýler engizý qajettigin aıtty. Osy ózgeristerdiń strategııalyq maqsattaryn qalaı baǵalaısyz?
— Jýyrdaǵy Memleket Basshysy qatysqan otyrysta Prezıdent naqty atap ótti: aldaǵy reforma parlamenttiń birpalataly modeline kóshý men Konstıtýsııany keshendi túrde qaıta qaraýdy kózdeıdi. Mundaǵy basty maqsat — qurylymdy mehanıkalyq túrde ózgertý emes, joǵary kásibı, ashyq ári jaýapty jumys isteıtin ókildi organnyń quqyqtyq jáne saıası negizin qalyptastyrý.
Zańdyq turǵydan alǵanda, bul reforma Qazaqstanda parlamentarızmniń jańa modelin bekitýdi, halyqaralyq tájirıbeni, aqparattyq dáýirdiń syn-qaterlerin, sondaı-aq ulttyq quqyqtyq dástúrler men el múddelerin eskerýdi talap etedi.
Parlamenttiń qoǵammen jáne ózge bılik tarmaqtarymen ózara is-qımyl tetikterin jetildirý, zań shyǵarý qyzmetiniń sapasyn arttyrý – negizgi mindetterdiń biri. Sheteldik tájirıbe (mysaly, Shvesııa, Danııa, Jańa Zelandııa) kórsetip otyrǵandaı, zańnyń sapasy palatalar sanyna emes, qabyldanǵan rásimderdiń tıimdiligi men depýtattardyń jaýapkershiligine baılanysty.
Reforma aıasynda bılik tarmaqtarynyń shynaıy teńgerimi jaǵdaıynda myqty prezıdenttik bılikti saqtaı otyryp, ókilettikterdi qaıta bólý, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleý sıklin jańartý, sondaı-aq zań shyǵarý jáne saılaý úderisterinde sıfrlyq formattardy engizý kózdelýde.
Saılaý júıesine qatysty normalar da qaıta qaralady: partııalardyń ótý shegi, ashyq jáne jabyq tizimder, fraksııalar men oppozısııanyń quqyqtyq mártebesi, depýtattardyń daýys berý nátıjeleriniń ashyqtyǵy jáne basqa da mańyzdy baǵyttar.
Saıası turǵydan alǵanda, reforma formaldy ókildilikten bas tartýǵa, partııalyq jáne ishkipartııalyq básekelestikti kúsheıtýge, partııaaralyq dıalog mádenıetin damytýǵa jáne konsensýsqa beıimdilikti arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar, reformanyń saıası maqsaty — qoǵam tarapynan Parlamenttiń saılaýshylar aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý, azamattardyń parlament qyzmetine qatysýynyń jańa nysandaryn engizý, sonyń ishinde aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný arqyly qoǵamdyq qatysýdy keńeıtý qajettiligimen aıqyndalady.
Halqynyń senimine ıe, ashyq ári zamanaýı Parlament qurý — Qazaqstannyń demokratııalyq jańǵyrý jolyndaǵy mańyzdy qadamdarynyń biri. Bul baǵyttaǵy reformalar eldiń quqyqtyq jáne saıası júıesin jańa sapalyq deńgeıge kóterýdi maqsat etedi.
— Konstıtýsııanyń shamamen 40 babyna túzetýler engizý, keminde 10 konstıtýsııalyq zańdy jáne 50-den astam kodeks pen zańdy sáıkestendirý qajet bolady degen pikir bar. Mundaı aýqymdy jumysty oryndaýdyń naqty jospary qandaı? Sizdiń oıyńyzsha, qaı kezeńder mindetti bolyp tabylady?
— Jumystyń aýqymy rasynda da jańa Konstıtýsııanyń redaksııasyn ázirleýmen salystyrýǵa bolady. Sondyqtan biz bul úderisti jobalyq tásil negizinde, Venesııa komıssııasy men EQYU standarttaryna súıene otyryp júzege asyrýdy usynamyz.
Birinshi kezeń – tujyrymdamalyq.
Qoldanystaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy normalaryna quqyqtyq aýdıt júrgiziledi, sheteldik tájirıbe taldanady, zamanaýı syn-qaterler men ulttyq erekshelikterdi eskere otyryp, Qazaqstanǵa eń tıimdi parlamenttik modelder aıqyndalady. Azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen keńester ótkiziledi, halyqtan usynystar jınalady. Osynyń negizinde túzetýlerdiń tujyrymdamalyq negizi ázirlenedi jáne Konstıtýsııaǵa engiziletin túzetýlerdiń kartasy jasalady.
Ekinshi kezeń – túzetýler mátinin ázirleý.
Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi joba daıyndalady. Oǵan ǵylymı-quqyqtyq, ǵylymı-lıngvıstıkalyq, sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptama jáne genderlik baǵalaý júrgiziledi. Qoǵamdyq tyńdaýlar uıymdastyrylady, yqtımal saldarlar modeldenedi.
Úshinshi kezeń – zańnamany úılestirý.
Instıtýt arnaıy «úılestirý matrısasyn» jasaıdy, ıaǵnı Konstıtýsııanyń qandaı baptaryna sáıkes konstıtýsııalyq jáne jaı zańdarǵa ózgerister engizý qajettigin anyqtaıdy. Bul tásil zańnamalyq aktilerdiń ózara baılanysyn saqtaı otyryp, reformany júıeli júrgizýge múmkindik beredi.
Tórtinshi kezeń – qabyldaý jáne kelisý.
Bul satyda quqyqtyq verıfıkasııa, Konstıtýsııalyq Sottyń qorytyndysy, jobany «Ashyq NQA» portalynda jarııalaý jáne Parlamenttik tyńdaýlar ótkizý qarastyrylǵan.
Meniń oıymsha, atalǵan kezeńderdiń barlyǵy da mindetti. Mundaǵy basty qaǵıda – evolıýsııalyq damý, sebebi reformanyń tabystylyǵy jyldamdyqqa emes, ár kezeńdegi júıelilik pen sapaǵa baılanysty.
— Prezıdent e-Parliament júıesin engizý qajettigin aıtty. Sıfrlyq parlamentarızmniń ashyqtyǵyn, qoljetimdiligin jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin eń aldymen qandaı quqyqtyq normalar men tehnıkalyq standarttardy ázirleý qajet?
— Eń aldymen túsiný kerek nárse – e-Parliament jaı ǵana qujat aınalymyn sıfrlandyrý emes, bul parlamenttik qyzmettiń tutas quqyqtyq transformasııasy.
Bul júıe naqty ári tıimdi jumys isteýi úshin, onyń quqyqtyq negizderi eń aldymen «Parlament týraly» zańda bekitilýi tıis.
Atalǵan zańda «Sıfrlyq parlament týraly» jeke taraý engizilip, onda elektrondyq qujattardyń, ataýly daýys berýlerdiń, elektrondyq qoltańbany qoldaný tártibiniń, ashyq qoǵamdyq konsýltasııalardyń quqyqtyq kúshi men aqparatty qorǵaý kepildikteri aıqyndalýy qajet.
Sonymen qatar, Konstıtýsııaǵa jáne konstıtýsııalyq zańdarǵa da tıisti ózgerister engizý mańyzdy. Bul elektrondyq otyrystardy jáne depýtattardyń qashyqtan qatysý nysandaryn zańdastyrýǵa múmkindik beredi, al ol óz kezeginde ashyq ári qaýipsiz sıfrlyq orta qalyptastyrýdyń quqyqtyq negizin qamtamasyz etedi.
Onymen qatar, halyqaralyq tájirıbede synalǵan tehnıkalyq standarttardy da qabyldaý qajet. Mysaly:
- ISO/IEC 27001 – derekterdi qorǵaý standarty;
- eIDAS – elektrondyq qoltańba men sáıkestendirýdiń eýropalyq standarty;
- W3C ashyq derekter standarttary jáne WCAG 2.1 qoljetimdilik qaǵıdattary, olar parlamenttik aqparattyń barsha azamattar, sonyń ishinde múmkindigi shekteýli adamdar úshin de qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etedi.
Taǵy bir mańyzdy jaıt – qaýipsizdik aýdıtiniń táýelsiz júrgizilýi mindetti bolýy tıis. Bul – qoǵamdyq senimniń kepili. Eger júıeniń árbir qadamy ashyq bolyp, derekter senimdi qorǵalsa, onda e-Parliament shyn máninde ashyqtyq pen esep berýshiliktiń tıimdi quralyna aınalady.
— Birpalataly júıege kóshý kezinde partııalyq tizimderdiń róli artady. Depýtattardyń táýelsizdigin jáne bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý úshin qandaı quqyqtyq kepildikter qajet?
— Bul – eń kúrdeli máselelerdiń biri. Proporsıonaldy saılaý júıesi partııalardyń rólin kúsheıtedi, alaıda ol Parlamentti tek fraksııalar jıynyna aınaldyrmaýy tıis. Parlament – eń aldymen, halyq ókilderiniń minberi bolýy qajet.
Kóptegen elderde bul tepe-teńdikti saqtaý úshin depýtattyń erkin mandaty qaǵıdaty engizilgen. Ondaı memleketterdiń Konstıtýsııalarynda depýtat óz ar-ojdanymen daýys beredi, partııa tarapynan mindetti nusqaýlarmen baılanystyrylmaıtyny tikeleı bekitiledi. Partııa onyń daýys berý ustanymyna baılanysty mandatyn qaıtaryp ala almaıdy.
Sonymen qatar, depýtattardyń táýelsizdigin qamtamasyz etetin mańyzdy tetik – demokratııalyq partııaishilik rásimder. Bul – ashyq praımerızder, partııalyq tizimderdi qalyptastyrýdyń aıqyndyǵy, sondaı-aq depýtattyq mandatqa úmitkerlerdi irikteý kezinde ishki partııalyq demokratııa qaǵıdattaryn saqtaý.
Depýtattyq qyzmettiń tıimdiligin arttyrýdyń taǵy bir baǵyty – parlamenttik baqylaý quraldaryn kúsheıtý. Buǵan parlamenttik tergeýler, depýtattyq saýaldar, Úkimet pen memlekettik organdardyń esepteri, sondaı-aq Parlamenttegi oppozısııa úshin komıtetterde kvota bekitý normalary kiredi.
Mańyzdysy – depýtattyń jaýapkershiligi eń aldymen azamattar aldyndaǵy boryshpen aıqyndalýy tıis, al partııalyq tártip ekinshi orynda turýy qajet. Sonymen birge, popýlızm parlamenttik alańnan shettetilýi kerek.
Joǵarǵy palata bolmaǵan jaǵdaıda tejeý men tepe-teńdik júıesin kúsheıtý ózekti mindetke aınalady. Senat súzgisiniń joıylýyna baılanysty basqa ınstıtýttardyń ókilettikteri keńeıtilýi tıis.
Mysaly, Parlament komıtetterine keńirek ókilettikter berý qajet: mınıstrler men agenttik basshylaryn shaqyrý, tergeý júrgizý, tapsyrmalar berý, Esep komıtetine nemese Adam quqyqtary jónindegi ýákilge (Ombýdsmenge) júginý quqyǵyn zańmen bekitý.
Sonymen qatar, Konstıtýsııalyq Sot sýdıalaryn jáne ózge de joǵary memlekettik laýazym ıelerin taǵaıyndaý rásimi Prezıdenttiń kandıdatýrany usynýy, odan keıin Parlamenttiń (nemese onyń komıtetiniń) maquldaýy, qajet bolǵan jaǵdaıda qoǵamdyq tyńdaý ótkizý arqyly júzege asyrylýy múmkin.
— Eger barlyq baǵyttardy qorytyndylasaq, Qazaqstandaǵy zańnamalyq reformanyń negizgi baǵdarlaryn qalaı aıqyndaısyz?
— Reforma úsh strategııalyq qaǵıdatqa súıenýi tıis. Olar – júıelilik, ǵylymılyq jáne ashyqtyq. Konstıtýsııaǵa engiziletin kez kelgen ózgeris quqyq qoldaný tájirıbesimen, ekonomıkalyq úrdistermen jáne sıfrlyq tehnologııalardyń damýymen úılesimdi bolýy qajet.
Barlyq túzetýler quqyqtyq zertteýlerge, salystyrmaly taldaýǵa jáne halyqaralyq standarttarǵa negizdelýi tıis. Meniń oıymsha, dál osy baǵyt – Ádilet mınıstrliginiń Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń (ÁM ZQAI) parlamenttik reformadaǵy basty mıssııasy bolyp tabylady.
Eshbir zań memlekettik organdar júrgizetin resmı saraptamasyz jáne memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylmaıtyn táýelsiz qoǵamdyq saraptamasyz qabyldanbaýy kerek. Bul – sapaly ári senimdi zań shyǵarý úderisiniń kepili.
Instıtýttyń mindeti tek reformany quqyqtyq turǵydan súıemeldeýde ǵana emes, sonymen qatar jańa úlgidegi zańnamany qalyptastyrýda. Mundaı zańnama aldyn ala boljamdy, ashyq, beıimdelgish jáne álemdik quqyqtyq standarttarǵa úılesimdi bolýy tıis.
Parlamenttik reforma – bul tek Negizgi zań mátinin ózgertý emes. Bul – zańnyń máni men zań shyǵarý úderisiniń rólin qaıta paıymdaý, ıaǵnı ony memleketti damytýdyń jáne azamattardyń bılikke degen senimin nyǵaıtýdyń quraly retinde túsiný.
Qýatty jáne yqpaldy sıfrlyq parlament tek quqyq ǵylymyna, tıimdi sıfrlyq júıelerge jáne qoǵam senimine súıengen jaǵdaıda ǵana múmkin bolady.
Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýty parlamenttik reformany iske asyrýdyń tıimdiligin qamtamasyz etetin jáne osy úderis boıynsha quqyqtyq túsindirý jumystaryn júrgizetin negizgi ortalyqtardyń biri bolýǵa daıyn.
