Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tarıhı sana hám jazýshy
Tarıhı sana týraly suraqqa fılosofııa ǵylymynyń doktory Arǵyn Qasymjanov bylaı dep jaýap beripti: «Árbir jeke adam, tutas urpaqtyń tarıhty sezinýi, óziniń shyqqan tegin, ólkesin, halqyn, násilin, onyń rýhanı túp-tamyryn, ótken tarıhı jolyn tanyp-bilýge umtylyp, sana-sezimniń oıanýy».
Qalamger Esenberlınniń de aıtpaǵy joǵarydaǵy ǵalymnyń paıymymen tórkindes. Jazýshy óziniń esteliginde: «Adam kóne zamannyń tarıhı zertteýlerimen uzaq ýaqyt aınalysqan kezde, ótken dáýirdiń adamdary men oqıǵalary ózinen-ózi onyń jadynda jattala bastaıdy. Jáne ol osylardyń astarynan tek adam taǵdyryn ǵana kóredi. Osyndaı jaǵdaı meniń basymnan da ótti. HIH ǵasyrdaǵy Kenesarymen baılanysty ult-azattyq qozǵalysty zertteı kele men ótken oqıǵalardan uly tulǵanyń baqytsyzdyǵyn kórdim. Onyń kúrdeli minezderi, jetistikteri men sátsizdikteri týraly romanymda eshqaısysyn aqtamaı, qaralamaı taǵdyr tálkegi qalaı bolǵan bolsa, sol qalpynda jazdym», deıdi («Jan syrym». Estelikter: daıyndaǵan A.Dúısenbaev. Almaty – 2001. 9-b).
Iаǵnı jazýshy qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúresken sońǵy qaharman Kenesary hannyń kúreskerlik qýatyn taný arqyly halqynyń basynan ótkergen qıynshylyǵy men azattyq jolyndaǵy jankeshti kúreskerliktiń rýhyn sezingen. Tek sezinip qana qoımaǵan, óziniń «Oılar. Naqyl sózder» atty esse tolǵaýynda: «Halqym men týǵan elimdi súıý – ózimniń enshime tıgen murat dep túsindim. Týǵan ólkemniń jasyl shalǵynyn da, shalqar kólin de, qumaıtty shólin de, saǵymdy belin de, bárin birdeı janymdaı jaqsy kóremin. Ony eshkimge qıǵym kelmeıdi. Sonaý jeli qobyzdaı sarnaǵan sar dalamdy dúnıeniń eń sulý jerine aıyrbastamas edim. Mine, sondyqtan da el-jurtymnyń, týǵan jerimniń keleshegin oılap, jas balasha jylaımyn, qınalamyn», degen eken.
Bul kez kelgen adamnyń aýzynan shyǵatyn sóz emes. Bulaı aıtý úshin de úlken júrek, keń paıym, janshylmaǵan sana kerek. Esenberlın qazaq halqy úshin eń bir qıyn kezeń HH ǵasyrdyń basynda dúnıege kelip, alapat ashtyqty kórgen, 37–38 jyldary ult zııalylarynyń jappaı kózin joıǵan qýǵyn-súrginniń kýási bolǵan, osy eki zulmattan aman qalǵan qazaq jigitterin qandy qasap ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa aparyp salǵan...
Osynyń báriniń tiri kýási bolǵan Ilııas Esenberlın ábden tozyp, ydyraýǵa shaq qalǵan qazaqtyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa bel býdy. Jalǵyz ózi attandap alǵa umtyldy. О́zimen qanattas-zamandas ómir súrgen ult jazýshylary da ulttyń tarıhı sanasyn oıatatyn shyǵarmalar jazýy kerek edi. Olar jaza almady. Sebebi boılarynda, tanymynda, sanasynda, bolmysynda rýh azattyǵy joq edi.
Ilııas Esenberlın bir sózinde: «Ashqanyn, boljaǵanyn, kúmándanǵanyn qaǵaz betine túsirý – meniń eń jaqsy kóretin sharýam. Men – bul kezde dúnıedegi eń baqytty adammyn» dese, jalǵyz inisi Raýnaq aǵasy týraly: «Adam balasynyń bir qýanyshy, jaryq juldyzy, temir qazyǵy – týǵan eli. Oǵan degen mahabbaty. Ilııastyń boıynda osy qasıet boldy», dep jazady.
Demek, Ilııasty osyndaı kózsiz erlikke umtyldyrǵan dúnıe – onyń qazaǵyna, halqyna, týǵan jerine, ósken eline degen mahabbaty ekeni anyq. Bundaı sheksiz mahabbat bolmasa, tarıhı shyǵarmalar da týmas edi. Jazýshy Qabdesh Jumadilov «ótken ǵasyrdyń alpysynshy-jetpisinshi jyldary tarıhı romandar kóshin bastaǵan Esenberlın ulttyq sananyń oıanýyna, tarıhı zerdeniń jańǵyrýyna ólsheýsiz úles qosty» dese, inisi Raýnaq onyń kózin ashqaly óz halqynyń qasiretti turmysyn kórgendikten, jurtynyń jeti ǵasyrlyq alasapyranǵa toly tarıhyn qoparýdy maqsat tutqanyn aıtady.
Ata qazaq «Shyn júırikte min bolmas...» degenindeı, Ilekeńniń oqyǵany taý-ken ınjeneri bola tura, úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn jazýshylyqqa bet burdy. Nege? Raýnaqsha aıtsaq, ol óz mamandyǵy taý-ken ınjenerin atqaryp, janyn baǵyp júre berse bolar edi. Oǵan dáti barmady. О́ıtkeni halqynyń qaıǵysyna ortaqtasý – Ilııastyń ereksheligi bolatyn.
Qazaqtyń ózi de, kózi de, sózi de, ótkeni de, kórgeni de, jyry da, baıyrǵy mádenıeti de, etnoturmysy da «eskiniń qaldyǵy» sanalyp, myna álemge tek orystyń, sonyń ishinde kommýnıstik kózben ǵana qaraýǵa májbúrlegen zamanda halqynyń óshkenin jandyryp, ólgenin tiriltken adamdy qoǵam qaıdan jaqsy kórsin? Sonyń ishinde bıliktiń bıik astaýynan jem jep, kompartııanyń jyly-jumsaǵyn jalaǵan jazýshylar bul kisige ólerdeı ósh boldy. Bul týraly ǵalym-jazýshy Tursyn Jurtbaı: «Esenberlın óte qıyn taqyrypqa baryp, ózine qaterli soqpaq tańdap aldy. Bul jolda Ilekeń qýǵyndy da, opasyzdyqty da, ádiletsizdikti de qara basynan keshti. Jazýshy óziniń negizgi maqsaty – halqyn oıatý, ony erteńgi kúnin oılaýǵa májbúrleý, ótkenin bul oraıda, esten shyǵarmaı otyrýdy, halqynyń bir kezde quryp kete jazdaǵanyn bilsin degen adal da, abzal pıǵyly bolatyn. Ol óziniń osy turǵydaǵy janaıqaıyn jetkizdi», degen eken.
Osy oraıda, este bolatyn dúnıe, Esenberlınniń teńdessiz tarıhı týyndylardy dúnıege ákelýine birden-bir qoldaý tanytqan adam memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kóp jyl Qazaqstandy basqarǵan tulǵa Dinmuhamed Qonaev ekeni anyq. «Eger Dımekeńniń kómegi bolmasa «Qahar» kitaby eshqashan da shyqpas edi. «Qahar» jaryqqa shyqpasa, «Almas qylysh» pen «Jantalas» dúnıege kelmes edi. Bir sózben aıtqanda, «Qahar» shyqpasa «Kóshpendiler» trılogııasy týmas edi. «Altyn Orda» trılogııasy jazylmas edi. Dımekeńniń Ilekeńe jasaǵan bul aǵalyq qamqorlyǵynyń nátıjesi ulttyq mádenıetimizdiń qazynasyna qosylǵan baǵa jetpes baılyqqa aınaldy» depti Qazaqstannyń halyq jazýshysy, memlekettik syılyqtyń laýreaty Ázilhan Nurshaıyqov («Jan syrym», 192-b).
Dinmuhamed Qonaev:
«Ilekeń ózi shynashaqtaı kisi bolǵanymen, alyptyń isin tyndyrǵan azamat. Qyrqynshy jyldardan bastap qalam ustaǵan ol sońǵy demi taýsylǵansha shyǵarmashylyq muratyna adal boldy. Men ózim Ilekeńniń «Qaharyn», «Almas qylyshyn», «Altyn Ordasyn», «Jantalasyn» oqydym. Obaly neshik, kóbisin qoljazbadan oqyp, solardyń úlken ómirge – eń ádil synshysy halqyna jetýine, oqyǵan saıyn Ilekeńniń ósý ústinde, shyǵarmashylyq bıik belesterge kóterilip kele jatqanyna súısinip, dem bergenime ishteı qanaǵattandyrarlyq sezimge bólendim».
Baqytsyz balalyq shaq
Álemge dańqy jaıylǵan jazýshy Ernest Hemıngýeı «uly jazýshy bolý úshin baqytsyz balalyq kerek», degen eken. О́ıtkeni bala shaǵynda qıyndyq kórip, tas qaıraqtaı shyńdalǵan adam – bolashaqta qaı salada bolsyn jeńimpazdyq tuǵyrynan túspeıdi. Sol sııaqty, Ilııasty shyńdaǵan dúnıe – bala kúngi baqytsyzdyǵy, ıaǵnı kórgen joqshylyǵy men tartqan azaby. Bul jaıynda jazýshy bir jerde aıtyp, jazǵan emes.
Biraq biz jazýshynyń «baqytsyz balalyq shaǵy» týraly inisi, Jýkovskıı atyndaǵy áýe-áskerı akademııasynyń túlegi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, polkovnık Raýnaq Esenberlınniń esteligi arqyly bilemiz. Bul estelik 1980 jyly «Men úshin erekshe adam» («Osobennyı chelovek dlıa menıa») degen atpen «Komsomolskaıa pravda» gazetine jarııalanypty.
Osynda jazylǵan oqıǵaǵa súıensek, 1924 jyly aǵaıyndylardyń ata-anasy qaıtys bolyp ekeýi tul jetim qalypty. Iаǵnı joqshylyq pen jetimdiktiń qamytyn erte kıgen. Alǵash oqýǵa barǵanda ekeýara jalǵyz etigi bolypty. Birde ol etik te eskiredi. Sodan Ilııas sabaqtan taraǵanda inisin arqasyna otyrǵyzady da jalańaıaq júrip ketedi.
– Joldyń úshten birin tez óttik, al úıge deıin áli alys. Taǵy bir shaqyrym bar. Men sezip kelemin aǵam sharshap qaldy, biraq júrip keledi. Ol azdaı, óńmenińnen ótetin sýyq jel meniń jalań aıaǵymdy qaryp áketip barady. Dátim odan árige shydamaı Ilııasqa ózimdi jerge túsirýin ótindim, – deıdi Raýnaq. Sóıtip, inisi de jalańaıaq jer basyp júgire jóneledi. Biraq esinen tanyp qulaıdy. Ǵylymda bundaı tótenshe jaǵdaıdy «shok» deıdi eken.
Sóıtip, júrgende «ólmegen qulǵa ómir bar» degendeı eki jyl ótedi. Ilııas Atbasar qalasyndaǵy jetimder úıine ornalasady da, Raýnaq eski úıde ógeı ákeniń qolynda qalady. – Jazdyń aıaqtalyp kele jatqan kezi bolatyn. Birde jetimder úıindegi Ilııaspen kóshede kezdesip qaldym. Ol bir tapsyrmamen sot mekemesine kele jatyr eken. Ilııas maǵan kesheden beri nár tatpaǵanyn aıtty. О́mirdegi eń qymbat adamyma esh kómek kórsete almaǵanyma qatty qınaldym, qapalandym, – dep jazady inisi.
Odan keıin kóbimiz bile bermeıtin taǵy bir oqıǵa – bala Ilııastyń tarıhı sanasynyń oıanýy. Raýnaqtyń aıtýynsha, buǵan yqpal etýshi ótken-ketken tarıhı oqıǵalardan habardar ári burynǵy tarıhı tulǵalar Asanqaıǵy, Buqar jyraý, Edige, Qobylandy, Abylaı, Kenesary qatarly adamdar jaıynda kóp biletin Qaqbaı degen qarııa eken.
«Kóshpendiler» men «Altyn Orda» trılogııalarynyń keıipkerlerin alǵash ret sol Qaqbaıdan jáne basqa el ishindegi qarııalardan estigenin óz kózim kórdi. «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» hıkaıasyn, qasiretke toly, uly saz «Elim-aıdy» da sol kezde Ilııas uıyp tyńdaıtyn. Osy bir attary tarıhqa beımálim qarapaıym aqyndar búldirshindeı jas Ilııasqa búkil sanaly ómirinde esinen ketpeıtin qazaq folklory men óz halqynyń tarıhyna degen ystyq yqylas pen shynaıy qyzyǵýshylyq shoǵyn tutatyp berdi» deıdi inisi («Jan syrym», 247-b).
Tarıhı trılogııalardyń jazylýy
«Tarıhı taqyrypty romandar jazýyma basty sebep: qazaq halqynyń ótkeniniń tarıhı anyqtyǵy, onyń memleket bolyp qurylýyn batyldyqpen jazyp kórsetý jáne ártúrli burmalaýǵa týra jaýap berý arqyly, qazaqtardyń óz memleketi bolǵan jáne bizdiń tarıh óte kóne álemdik tarıhtyń bólegi ekenin dáleldeý», depti Esenberlın óziniń esteliginde.
Rahmanqul Berdibaı:
«Ilııas Esenberlınniń «Almas qylysh», «Jantalas», «Qahar» dep atalatyn trılogııasynda qazaq halqynyń HV-HIH ǵasyr aralyǵyndaǵy oqıǵalary, damýdyń tendensııalary, halyqtyń basyna túsken aýyrtpalyqtar, qıyndyqtar, kóshter, yqylastar, óshtikter tarıhy aıtylady. Munda nebir halyq arasynan shyqqan batyrlardyń, jyraýlardyń, úlken memleket qaıratkerleriniń qyzǵylyqty obrazy bar. Bul shyǵarmanyń qaı-qaısysynda jazýshy fılosofııalyq bıik dúnıetanym turǵysynan qaraı otyryp, bizdiń zamanymyzǵa kerekti oqıǵalaryn, osy zamanmen úndes keletin qazirgi oqýshylarymyzǵa tárbıe bere alatyn, halyqtyń sanasyn arttyratyn oqıǵalar men antalaǵan jaýlardyń shabýylynan keıin halqynyń aqyrynda el bolyp, saqtalǵanyn kórsetedi».
1985 jyly Qazaq televıdenıesinde Sultan Orazalın «Esenberlınniń shyǵarmashylyq portreti» atty suhbat júrgizgen eken. Bul suhbat qazir qazaq teledıdarynyń altyn qorynda tur.
Osy maqalany jazý barysynda biz suhbatty yjdaǵattylyqpen tyńdap shyqtyq. Áńgime barysynda tilshi jazýshydan «Tarıhı romandar qalaı jazyldy?» dep suraq qoıǵan eken, oǵan Ilekeń bylaı dep jaýap beripti:
– Jalpy meniń kitap jazýym jyldam bolady. О́ıtkeni men jan-tánimdi salyp jazamyn. Ýaqytymnyń barlyǵyn soǵan jiberemin. Qandaı bóten sharýam bolsyn, bar oıym sol kitapta júredi. Al «Kóshpendilerdi» qalam ustaǵaly (1942 jyldan) jazyp kele jatyrmyn desem ótirikshi bolmaspyn. Ortalyq partııa komıtetinde qyzmet istep júrgen kezimde Omby men Orynborda boldym. Onyń arhıvterinen kóptegen materıal jınadym. Jańa, eski nárse bar ma, qolyma túskenniń barlyǵyn qarap júrdim. Sony qorytyp alpysynshy jyldardyń basynda osy úsh kitapty jazam degen sheshimge keldim. Jazylýy, jóndelýi bar aldy úsh aıda, arty alty aıda jazyldy. Alǵashqy kitabym «Qahar», sodan keıin «Almas qylysh», «Jantalas». Osy kitaptar birinen soń biri shyqqanmenen, egerde meniń oılaǵan trılogııamnyń jónine qaraǵanda aldymen «Almas qylysh», sodan «Jantalas», sodan «Qahar» bolýǵa tıisti edi. Bul trılogııamnyń ózi maǵan ońaıǵa túsken joq, jıyrma jylǵa taıaý ómirimdi aldy. Buǵan sebep bolǵan: birinshiden ónege bolatyndaı, aldyma ustaı qoıatyndaı tarıhı taqyrypta jazylǵan kitaptardyń joqtyǵy, ekinshiden, osy bir qıyn kezder týraly da bizdiń tarıhı súıegimizde sara jol bolyp, osyny ustasam durys deıtuǵyn ǵylymı zertteýler de az bolatyn. Qysqasyn aıtqan ýaqytta, tyń jerdi kótergendeı bul tyń taqyryptardy óz betimmen, óz oıymmen sanasa otyryp, durystap jazýǵa tyrystym, – depti.
Odan keıingi suhbat barysynda S.Orazalın: «О́zińizdiń júregińizge sonsha jaqyn, sonshama qymbatty kitaptaryńyzdyń qaısysyn erekshe jaqsy kóresiz?» degen suraq qoıady. Oǵan jaýap retinde jazýshy:
– Jalpy, sol jazǵan kitaptarymnyń ishinde, alǵashqy romandarymdy óte baǵaly sanaımyn. Olar: «Almas qylysh», «Qahar», «Aıqas», «Katerdi ótkel», «Ǵashyqtar». Al meniń shyqqan shyńym «Muhıttan ótken qaıyq». «Altyn Orda» trılogııasy ózge kitaptarymnan góri jeńil jazyldy. Osy altaýyn ózim jeke baǵalaımyn. Onyń da sebebi bar. «Aıqasty» jaqsy kóretin sebebim, ondaǵy ýaqıǵalar – adam opasyzdyǵy, óz eńbegine berilgendigi, keıipkerler ózime tanys ári qoıylǵan maqsat úlken bolǵandyqtan. «Almas qylyshta» tikeleı derekti ýaqıǵalardan góri, oqýǵa yńǵaıly bolsyn, jurt osyny tartyp oqysa eken degen armanmen, kórkemdik oı jaǵyna kóbirek kóńil bóldim. Til jaǵyna da, oı jaǵyna da. Sondyqtan ony maıǵa baýyr qosyp asattyrǵan sekildi, keıbir qıyn máselelerge ańyz, jalpy sýret jaǵynan kelip osylaı berýge tyrystym. Árıne kórkemdik jaǵynan osy úsh kitaptyń ishinde «Qahardyń» erekshe bolýy múmkin.
Qabdesh Jumadil:
«Ilııas Esenberlın – qazaq prozasynda eń ónimdi eńbek etken darynnyń biri. О́miriniń sońǵy on jyl shamasynda oqýshy qaýymǵa segiz roman usyndy. Bul bylaı qaraǵanda kóp te sekildi. Ásili kórkem shyǵarma sanmen ólshenbeıdi. Ásirese Esenberlın tarıhı taqyrypqa «Almas qylysh», «Jantalas», «Qahar» romandaryn jazý arqyly bizdiń qazaq tarıhyna sonaý HV ǵasyrdan búginge deıin úlken altyn jeli jasap shyqqany jurtqa aıan».
Onyń stıli de osydan, keıipker oıynan oqýshyǵa qalaı jetkizem degen armanymnan shyqqandyqtan, onyń «Almas qylyshtan» góri aıyrmashylyǵy osydan týyndaǵan. «Qahardy» jaqsy kóretin sebebim, oǵan basqa kitaptardan góri kóbirek eńbek sińirdim. Mańdaı terimniń qatty shyqqany da osy joly. Sosyn bul ózi halyqtyń ondaǵan jyl qan tógis, qınalǵan kezeńi bolatyn. Kenesarynyń negizgi joly durys edi ǵoı. Sol kezeńdi durys sýrettedim be, dep jaqsy kóremin. Al «Altyn Ordany» alatyn bolsaq, bul qazaqtyń dastandary: «Shora batyr», «Er Tarǵyn», «Edige»... osylardyń barlyǵy ómir súrgen sonaý kóshpelilerden ótken zaman. Al bul zamannyń ózinde de tolyp jatqan qym-qıǵash qıyndyqtary bar. Tarıhı roman «Kóshpendiler» meniń kitap jazý isindegi mektebim boldy. Sondyqtan «Altyn Ordaǵa» ózim bir túrli jyly qaraımyn» dep jaýap beripti.
Qyrannyń qazasy
Jazýshynyń ómirbaıandyq hamsasynda: «1983 jyldyń 5 qazanynda júrek jarylýynan qaıtys boldy», delinipti. Jalyndy aqyn Qasym Amanjolovtyń «Aqyn týraly ańyz» atty jyrynda:
«Jaý jolyna atam seni,
Bomba bol da jaryl júrek!», degen joldar bolýshy edi. Dál solaı jazýshynyń júregi san jylǵy aıqas, aıqas bolǵanda otarlaýshylardyń soıylyn soǵýshy munafıqter men ishine pyshaq aınalmaıtyn qyzǵanshaq pendelerdiń kesirinen júregi jaryldy.
Jazýshy Bekejan Tilegenovtiń aıtýynsha, qalamgerdiń qazasyna sebep – ómiriniń sońǵy jyldary jazylǵan «Altyn Orda» trılogııasynyń sergeldeńi deıdi. Qaza bolardan bir aı buryn jazýshy Máskeýge barǵan eken. Osy sapardan oralǵanda aıaǵyn ázer basyp, qasyndaǵy serigi Tilegenovke súıenip úıine zorǵa jetipti.
Osy kezde «Altyn Ordanyń» birinshi kitaby basylyp bolyp, endi qalǵan eki tomy daıyndalyp jatypty. Máskeýden kele osy qaýyrt jumysqa kirisip ketipti. Jaryqtyq «úsh tomnyń qatar shyqqanyn qalap, ony tez kórýge asyqty» deıdi zamandastary.
Osylaısha trılogııasyn tııanaqtap tastap, eki jumadan keıin ile-shala taǵy da Máskeýge attanypty. Oǵan sebep, odaq astanasynda halyqaralyq kitap jármeńkesi ótpek eken. Qazaq baspalary osy jármeńkege biraz kitap aparatyn bolypty. Onyń ishinde Esenberlınniń birde-bir kitaby joq. Tek tamyr-tanystardyń kitaptary ǵana. Osyǵan ashýlanǵan Ilekeń eki-úsh kitabyn qoltyqtap jetip barady. Maqsaty múmkindik bolsa sheteldik baspalarmen shartqa otyrý.
«Ilekeń osy saparynan qatty naýqastanyp keldi. Ol az bolǵandaı kelse, jyǵylǵan ústine judyryq degendeı, basylyp jatqan kitaptaryn («Altyn Orda» trılogııasyn) Baspa komıteti toqtatyp tastapty. Taǵy da odan «qubyjyqtar» taýyp, kitapqa kiná taǵylypty. Ábden qajyǵan júrek shydaı almady, qatty aýyryp, aýrýhanaǵa tústi. Infarktpen aýyrǵan eken. Reanımasııa bólimine saldy. Tyrp etkizbeı jatqyzyp qoıdy. Biraq, kitaby úshin kóńili alań bolǵan jazýshy, qatań tyıym salynsa da qaıta-qaıta urlanyp, dárigerdiń bólmesine jasyrynyp baryp, komıtetke, baspaǵa telefon soǵyp, jalynyp-jalbarynyp, óz dálelin aıtyp, kitaptyń shyǵýyna bóget jasamaýlaryn surap, tipti bolmaǵan soń urysyp, janyn qınap, otqa salyp, azapqa tústi. Aqyry osynyń bárine shydaı almaı kelesi kúni tún otasy aýǵanda júregi jarylyp, mert boldy. «Altyn Orda» trılogııasynyń shyqqanyn uly jazýshy kózi tirisinde kóre almaı ketti» depti («Jan syrym», 232-b).
Qyran qazaqtyń júregi osylaı toqtaǵan eken. Kópshilik bile bermeıdi, Ilekeń qazaq ádebıetine alǵash aqyn retinde tanylǵan. Onyń alǵashqy poezııalyq shyǵarmalary 1940 jyldan jaryq kóre bastaıdy. 1945 jyly «Sultan», «Aısha» dastandary, «Adamgershilik týraly jyr» óleńder jınaǵy (1949), revolıýsıoner, bolshevık Á.Maıkótovke arnalǵan «Bolshevık týraly poemasy» (1957), «Birjan sal tragedııasy» (1959) dastandary jarııalanǵan.
Osy oraıda, maqala sońyn Ilııas Esenberlınniń ózi týraly jazǵan jyrymen aıaqtaǵandy jón kórdik.
О́mirdiń men de ózińdeı bir qonaǵy,
Jerine jetken ushyp – qus qonady.
Estidim – qastarymnyń san jalasyn,
Estidim dostarymnyń syn-talasyn,
Tilegim senen jalǵyz, jas urpaǵym,
Bolǵaıda ádiletti kózqarasyń!
Týdyrǵan óz tulǵasyn árbir dáýir,
Jazylar budan da eńbek áli táýir.
Esińnen shyǵarma, tek, bolashaǵym,
Túıeniń kósh bastaǵan júgi aýyr!
