Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
1936 jyldyń 5 jeltoqsanynda «stalındik konstıtýsııa» atanǵan jańa zań qabyldanyp, Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Armenııa, Qyrǵyzstan elderi avtonomııa sanatynan odaqtas respýblıkaǵa aınaldy. Iаǵnı 5 jeltoqsan kúni, sol kezdiń tilimen aıtqanda, «Keńes odaǵyna múshe 11 respýblıka» paıda boldy. Jalpyhalyqtyq memleket máselesin sheshýde osy 11 respýblıkanyń bedeli de, dárejesi de, quqy da teńestirildi. Osylaı «stalındik konstıtýsııa» orys, ýkraın, belarýs, ázerbaıjan, grýzın, armıan, túrikmen, ózbek, tájik, qazaq, qyrǵyzdyń bárine óz aldyna jeke otaý quryp, sosıalıstik órkendeýdiń dańǵyl jolyna túsýine múmkindik berdi.
Búgingi kózqaraspen qarasańyz, osy bir odaqtas respýblıka bolý men táýelsizdik alýymyzdyń arasynda tyǵyz baılanys bar. Sebebi keńes odaǵy ydyraǵan kezde onyń quramyna kirgen ulttyq respýblıkalardyń bári egemen el bolyp, táýelsizdikterin jarııalady. 1936 jyldyń 5 jeltoqsanynda odaqtas respýblıka bola almaı qalǵan bashqurt pen tatar, noǵaı men qumyq, qarashaı men balqar sııaqty bizge týys jáne týys emes ulttar áli kúnge avtonomııa deńgeıinde Reseı quramynda otyr. Eger Qazaqstan osy tarıhı kúndegi múmkindikti ýysynan sýsytyp, odaqtyq mártebe almaǵanda Tatarstan, Bashqurtstan, Tyva, Saha, t.b. avtonomııalyq respýblıkalar sekildi 1991 jyly óz táýelsizdigin jarııalaı almas edi. Iаǵnı ol kezeńde odaqtas respýblıka bolý degen «jartylaı» azattyq alýmen para-par oqıǵa edi.
Osyndaı urymtal sátte yqylym zamannan Turan-parsy álemi atanyp, tarıhı turǵyda tereń tamyrlasqan, tili bólek bolǵanymen rýhy bir tájik aqyny Lahýtı Jambylǵa:
«Sharyqtap arasynda baqytty gúl,
Án shyrqa, erkindetip azat bulbul!
Qushaqtap kúmis kúndi tátti daýys,
Aımalap jerdiń betin tógilsin jyr»,
dep asqaq daýysta jyr arnaǵan (qarańyz: «Mýkotıbaı Lohýtı va Chambýl», («Lahýtı men Jambyldyń hattary») Tájikstan komsomoly» gazeti, 1936 jyldyń 14 jeltoqsany, №128 (830) sany).
Jambylǵa óleńmen hat jazǵan Abýlqasym Lahýtı – tájik ádebıetiniń klassıgi. XX ǵasyrdyń basyndaǵy parsy-tájik ádebıetiniń kórnekti ókili ári keńestik dáýirde jańa zaman ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri. Iаǵnı óz dáýiriniń asa talantty ári kúresker aqyny Qazaq avtonomııalyq respýblıkasy odaqtas respýblıkaǵa aınalýynyń tarıhı mánin hám sol kezeńdegi saıası ahýaldyń baǵasyn tereń túsingen. Ol túbi odaqtas memleket dárejesine kóterilgen qazaqtyń da, tájiktiń de (Tájikstan bizden 7 jyl buryn, ıaǵnı 1929 jyly 16 qazan kúni odaqtas respýblıka bolyp quryldy) keleshekte azat el bolaryn boljap, eki eldiń arasyndaǵy rýhanı baılanystyń jádigeri bolarlyq jyr jazyp otyr.
Qazaq halqyn azat bulbulǵa teńep, onyń jyryn kúmis kúnniń shýaǵyna balaǵan on segiz joldan turatyn ǵazalǵa Jambyldyń jaýap bermeýi múmkin emes edi. Muny jyr alyby Jambyl da jaqsy túsindi. Jambyl babamyz Lahýtıdyń jyryna erekshe iltıpat tanytyp, ony Pamır taýlarynan jetken dostyq ún retinde qabyldady. Aqyn «Ǵasem Lahýtıǵa» atty óleńin jazyp, baýyrlas halyqqa qazaqtyń júrekjardy sálemin jetkizdi. Jambyl:
«Men aıtsam qazaq halqy án qosady,
Shattyqtan jyr ketedi álemdi alyp.
Baqytty jyl, altyn kún nury astynda
Saırandap án qosady bizdiń halyq.
О́leń, jyr aqqý qustaı tizbek tartsa,
Artynan óredi kúı kekti jaryp»,
dep jyryn shabytpen bastap uzaǵynan tolǵaıdy.
Qazaq pen tájik halyqtary úshin táýelsizdik ońaı kelgen joq. Máselen, ultymyzdyń azattyq alýyna qazaq halqynyń namysyn jyrtqan Alash arystarynyń, olardan keıingi keńestik júıege qyzmet ete júrip, bostandyqqa umtylǵan tarıhı tulǵalardyń arqasynda egemendik aldyq. Iаǵnı 1936 jyly Reseı quramyndaǵy avtonomııalyq respýblıkanyń odaqtas respýblıkaǵa aınalýyna 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıingi ozyq oıly zııalylarymyzdyń kúresi negiz salyp berdi. Qazaqtyń kúresker zııalylary óz aldyna avtonomııa qurý, ulttyq-memlekettik qurylymyn ózderi anyqtaý, taǵdyrlaryn ózderi sheshý jolynda keıde ashyq, keıde astyrtyn saıası kúres júrgizdi. Máselen, bolshevıkter (qyzyldar) 1917 jyldyń 15 qarashasynda jarııalaǵan Reseı halyqtary quqyqtarynyń deklarasııasynda musylmandar kótergen barlyq ózekti quqyqtar, onyń ishinde, halyqtardyń óz taǵdyryn ózderi sheshý, tipti bólek memleket qurý quqyqtary tolyq moıyndaldy. Qyzyldar sharýalarǵa – jer, jumysshylarǵa – zaýyt, buratana halyqtarǵa – táýelsizdik berýge ýáde etip, «Reseı halyqtarynyń bóliný jáne táýelsiz memleket qurýǵa deıin óz taǵdyrlaryn ózderi erkin sheshý quqyǵy» degen tezısti deklarasııaǵa kirgizdi. Tipti 1922 jyly KSRO Konstıtýsııasynda odaqtas respýblıkanyń odaqtan shyǵý quqyǵy tirkeldi. Iаǵnı sol quqyqqa qazaqtyń da qoly jeter múmkindiktiń týatynyn ǵasyr jasaǵan qart Jambyl da armandaǵan ispetti. «Baqytty jyl, altyn kún nury astynda, Saırandap án qosady bizdiń halyq» degen joldardan aqyn kóńiliniń qanshalyq shattanǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Jambyl da, Lahýtı da el qýanyshyn óz shattyǵyna balady. Jambyldyń Lahýtıǵa alǵys bildirip qana qoımaı, halyqtar arasyndaǵy týystyq pen birliktiń qajettigin meńzeýi áli kúnge ózektiligin joǵaltpaıtyn taqyryp sanalady. Hat retinde jazylǵan Lahýtı men Jambyldyń óleńderinde kósemniń ulyqtalýy sol dáýirdiń saıası ıdeologııalyq talabynan týyndaǵan qubylys edi.
Joǵaryda 1922 jyly KSRO Konstıtýsııasyna ózgerister enip, odaqtas respýblıkanyń odaqtan shyǵý quqyǵy paıda bolǵanyn aıttyq. Osy oraıda respýblıkanyń odaqtyq mártebe alý alǵysharttary týraly aıta ketken jón sııaqty. Odaqtas respýblıka mártebesin alý úshin avtonomııalyq respýblıka shetelmen shekaralas bolýy, respýblıkanyń negizgi tıtýldyq ulty turǵyndardyń kópshiligin quraýy, odaqtyq respýblıka mártebesin alý úshin turǵyndar sany 1 mıllıonnan kem bolmaýǵa tıis edi. Bul oraıda Qazaqstannyń Qytaımen uzaqqa sozylyp jatqan shekarasynyń bar ekeni jeke memleket bolýymyzǵa jol ashty. Al qazirgi basqa kórshilerimiz ol kezde KSRO quramynda edi. Odaqtyq mártebe alýdyń osy alǵysharty tatar, bashqurt jáne basqa da avtonomııalardyń múmkindigin shektedi. 1936 jylǵa deıin ashtyq saldarynan qazaq ulty óz jerinde azshylyqqa aınaldy. Biraq ashtyqtan qyrylǵan halyqtyń sany áshkere bolmaýy úshin keńes ókimeti 1926 jylǵy sanaq nátıjelerin esepke aldy. Ol boıynsha qazaq turǵyndardyń 57 paıyzyn qurady. Odaqtas respýblıkaǵa aınalǵannan keıin 1939 jyly sanaq ótip, Qazaqstandaǵy qazaq halqynyń úles salmaǵy 37,8 paıyzdy quraıtyny anyqtaldy. Bizge bul shart boıynsha da Qudaı qaraılasty. Máselen, Qyrym Respýblıkasy Túrkııamen teńiz arqyly shekaralas ornalasqanymen, jergilikti ulttyń sany az bolǵandyqtan respýblıka mártebesin ala almady. Al úshinshi bógesin halyq sanynyń mıllıonnan asýy. 1936 jyly Qazaqstannyń halqy 3 287 900 adamdy quraıtyn, bul mejege Iаkýtııa syndy Sibirdegi avtonomııalar jete alǵan joq. Iаǵnı osy derekten Jambyl men Lahýtıdyń qýanyshtarynyń mánin tereń túsinýge bolady.
Fransýz gýmanısi Romen Rollannyń «Qazaq dalasynyń júregi – Jambyl» degen baǵasy tegin aıtylmaǵan. Jambyl jyry bir ǵana qazaqqa emes, kúlli Shyǵysqa, tipti Batysqa da jetip, halyqtar arasyndaǵy rýhanı kópirge aınaldy. Onyń keń qushaǵyna Fırdaýsı, Rýstavelı, Shevchenko, Tursynzada, Lahýtı sııaqty alyptardyń bári syıdy. Shyǵarmalaryndaǵy rýhanı úndestik zamana suranymynan týdy. Qysqasha qaıyrǵanda, Lahýtıdyń quttyqtaýyn búkil tájik halqynyń sálemi retinde qabyldaǵan qart aqynnyń jaýap jyry áli kúnge eki eldiń arasyndaǵy dostyqtyń nyshany bolyp tur.
